Ğalımnıñ hatı

Jüzge kirmeytin qazaq ruları

SAYDAQQOJA JÜSİPWLI:

JÜZGE KİRMEYTİN QAZAQ RULARI

İ BÖLİM
QOJA

Qoja taypası üş jüzge kirmeytin taypalar işindegi iri toptardıñ biri. Bwl taypa ärtürli qwrama rulardan qwralğan.Qoja degen arab tilinen audarğanda «ağartuşı» degen mağınanı bildiredi. Al parsılar bileuşi ämirlerdi qoja dep atağan. Sonday-aq oqığan oqımıstılardı jergilikti halıq qoja dep qwrmettegen. Ol oqımıstı-ağartuşılardıñ arasında jergilikti taypalardan şıqqandar da bolğan. Mine solarğa män berip toqtağalı otırmız.

1. Said tobı (Seyit qoja ruı)

Saidtar – qojalar işindegi ağa buın bolıp sanaladı. Bwl top alğaşqı qoja taypasın qwrauşılar. Said tobın qwrauşılar arabtıñ Said ruınan jäne basqa da arabtıq din uağızdauşılardan qwralğan. Said ruınan (Arabiyadağı) Mwqammed payğambarımızdıñ üzeñgiles serikteri Omar şıqqan. Said ruınan şıqqan Şayhı Bwzırıq attı adamnıñ wrpağı belgili islam dinin uağızdauşı qaziret Aiub Äminniñ wlı Gimarad Äziz VIII ğasırdıñ orta kezinde arab äskerleimen birge Türkstan jerine keledi. Biraq ta din uağızdauşılardı jergilikti taypalar tosırqay qarsı aladı.Türkterdi islam dinine kirgizbek bolğan olardıñ äreketten eşteñe şıqpağan soñ, küştep engizbek te boladı. Biraq odan da kep nätije şığa qoymaydı. Sonan soñ meşit, medreseler aşıp islam dinin uağızday bastaydı. Jergilikti adamdardı arabşa oqıtıp, islam dinin qabıldauşılardı köbeytuge köñil audaradı. Osı äreket iske asıp, jergilikti taypalardıñ köpşiligi islam dinine kiredi. Sol bir din uağızdauşı Gimarad Äzizdiñ wrpaqtarı Baba Tuklas pen Isqaq Bab qazirgi qazaq halqınıñ arasında ömir sürgen adamdar. Al 'İsqaq Bab öte bilimdar kisi. Onıñ kezinde qazirgi Baba Ata qalası ülken Ğılım ordasına aynaladı. Isqaq Bab jergilikti taypalardıñ bedeldi kösemi retinde tanıladı. Onıñ kezinde Baba Ata öñirinde ğılım men din (islam) qatar örbidi. Isqaqtıñ meşit sağanası Baba Ata qalasında äli saqtaulı twr. Onıñ wrpaqtarı Arıstan bab pen Qoja Ahmet YAssaui de tarihqa belgili adamdar. Sayd tobına qazirgi qoja ruları Seyit qoja, Aqqoja, Diuana Qoja, Qılıştı qoja, Qırıqsadaqtar kiredi.

Eskertu:Seyit-omar SATTARWLI
Saydtar tobına tek qana Seyitter kiredi. Seyitter dep Hazreti Alidiñ äyeli Fatimayi Zohradan tuılğan Hasan men Husayınnıñ äuletin ğana aytadı. Ortalıq Aziya (Türkistan) ölkesinde Imam Husayınnıñ ğana äuleti bar. Bwlar Sayd Ata jäne Qılıştı qojalar bolıp ülken-ülken eki topqa bölinedi. Arı qaray öz işterinde birneşe atağa bölinip qız alısıp ketedi.
Aq qoja degendi esitken emespiz. Bar bolsa biz körmegen bir top bar şığar.Al Diuana qoja hazreti Alidiñ Mwhammad Hanafiya attı balasınan taraydı.Qırıq sadaq qojalar halifa Hazreti Omar ibn Hattabdan taraydı. Şayhı Bwzırıq degen adamdı esitken emespiz. Aiub Äminniñ wlı Gimarad Äziz degendi tarihtan izdep tappadım.Baba Tuklas pen Ishaq bab Gimarad Äzizdiñ wrpağı bola almaydı.Sebebi Baba Tuklas qadırğali Jalayridiñ aytuınşa Abu Bakr Sıddıqtıñ wrpağı.Ishaq bab Mwhammad Hanafiyanıñ wrpağı.

2. Qorasan tobı (Şaybanidter)

Qorasan tobı Mwhammed payğambar äuleti sanaladı. Payğambarımızdıñ Arabtıñ taypasınan şıqqanı barşa qauımğa belgili. Payğambarımızdıñ nemere ağası Äbutälip te sol qwrayış taypasında bedeldi adam bolğan. Äbutäliptiñ wlı Äli Abbastı qazaqtar Äziret Äli deydi. Mwhammed payğambarımızdıñ ülken qızı Fatimağa (Qazaq wğımında Bibi Fatima ana) üylengen. (Arabtarda ağayındı adamdar qız berip, qız ala beredi). Sol Fatimadan üş wl bir qız tuadı. Wldarı Äbu bäkir, Omar jäne Şämşi Ahmed, qızı Zübayda. Qosımşa: Äziret Äliniñ Marakanalıq (Samarqan) yahudi qızı Darihadan bwl balalarınan basqa Mädiden attı wlı da bolğan. Mädidennen wrpaq joq. Ülken wlı Äbubäkirden älemge äygili Ämirşi Haron är-Raşid taraydı. Omar Äbubäkirden soñ azğana uaqıt Halif bolğan. Omardan Nwğıman ämirşi (Iraqtıñ alğaşqı ämiri) tuğan. Al, Şämşi Ahmed bükil Parsıstan jeriniñ ämirşisi bolğan adam. Sol Şämşi Ahmedten Äzii Şayban (Şaybanşah) attı eki wl tuıladı. Äziz Ärin Parsı jerindegi islam dinin uağızdauşı mufti boladı. Äziz Şayban äke jolın jalğastırıp, Parsıstan (Iran) jeriniñ ämirşisi bolğan. Betindegi qalıñ meñine oray parsılar men kurdtar onı Qorasan Şaybani dep atap ketedi. Qorasan Şaybani aqıldı dañqtı qolbasşılığımen atı şıqqan. VIII ğasırdıñ bas kezinde öziniñ atalas tuısı Haron är-Raşidtiñ nemeresi Manswr Halifpen tüs şayısıp qaladı. Sodan soñ köp wzamay-aq ol Parsıstan jerin Arab Halifatınan bölip almaq bolıp köp ärekettenedi. Aqırında jergilikti taypalardıñ qoldauımen VIII ğasırdıñ orta kezinde jeñiske jetedi. Sonımen älemge äygili bolğan Qorasan Şayban (europalıqtar Samanidter dep jür) qağanatı düniege keledi. Osı jaña qağanattıñ alğaşqı şahı Qorasan Şaybani Parsıstan (Iran) jerinen Şayban attı jaña astana saldıradı. (Şayban qazirgi Irandağı Qorasan qalası). Şaybani şah qağanatın wlğaytu maqsatımen bertin kele, Sırdariya türkteriniñ (soğdı, oğız) jerlerin jaulap aladı. Seyhun (Keles), Farab (Otırar), Şavğar (qazirgi Türkstan mañında bolğan), Özgent qalaların saldıradı. Ol qalalarda islam dinimen qatar mädeniet, ğılım qosa örkendeydi. Qorasan Şaybani Kap (Kavkaz) jerinen kezekti jorıqtan kele jatıp, Sır boyında özi saldırğan Özgent qalasında dünie saladı. Persiyağa jetkize almaytın bolğan soñ onı sonda jerleydi. Qorasan Şeybanidiñ meşit sağanası äli künge deyin köne Özgentte saqtaulı twr. Ol saldırğan qalalardıñ köpşiligi Moñğol jorığı kezinde jermen-jeksen etilip qiratıldı. Keybireuleri qayta salınıp erkendedi. Şay-bany wrpaqtarı Türkstan (Orta Aziya) jerin Moñğol jorığına deyin, odan soñ Bwqara, Qorasan, Kök Orda, Qiua, Qoqan ämirlikterin biledi. Şaybani wrpaqtarı Qwrban (Hanbal) Jaqıptan tarağan nemere-şöbereleri Abdolla Ahmet ibn Hanbol aş-Şaybani, Mahmud ibn Kamaliden äş-Şaybani äl-Ğaznaui, Bwhara-Abdolla han, Äbilhayırhan, Süyinşik qoja, Mahmud Şaybani, Qoja Hafiz Şaybani tek Türkstan halıqtarına ğana emes bükil Deşti Qıpşaqqa keñinen tanımal bolğan adamdar. Qazir Rusiya patşalığınıñ zertteuşileri Şaybanidterdi samanidter dep bwrmalap jazıp jür. Samanid degen atau bwl öñirde bolğan emes. Osığan wqsas Sasanid patşalığı bolğan. Biraq ol patşalıq parsı jerinde İV – Vİ ğasırlarda ömir sürdi ğoy. Sondıqtan da bükil şığısqa belgili Şaybanidter ğana bar. Qorasan qoja (şaybanidter) bükil Türkstan taypaları qwramında kezdesedi. Sonday-aq parsı, auğan, ündiler qwramında da. Qazanda 1839 jılı baspadan şıqqan (qayta) 1518 jılı Süyinşik qoja jazğan «Şaybani name» traktatında köptegen qatelikter jiberilgen. Onıñ bwrınğı nwsqasında Şaybani men şaybakilerdi bölek-bölek atap jazsa, soñğı nwsqasında ekeuin bir adam dep körsetken. Ol tügili Şaybani wrpağı Äbilhayır handı Şaybaqtıñ (Saybaq) wlı etip körsetipti. Şındığında Äbilqayır Şıñğıs äuletine jien. Atap aytqanda Özbek hannıc ülken qızı Üriyabanudan tuğan. Üriyabanu Qorasan, ämirşisi Gilauız (Qılauız) Şaybanidiñ äyeli bolğan. Äbilqayırdıñ 2 jasında şeşesi qaytıs bolıp, ol nağaşısı Özbek hannıñ qolında tärbielenedi. Baraq han ölgen soñ (Özbekten soñ) azğana uaqıt Şaybaq han boladı. 1428 jılı Äbilqayır öz jaqtastarımei Şaybaq ordasına basıp kirip onı öltiredi. Köp wzamay Äbilqayır özin Kök Orda hanı jariyalaydı. Ol bwğan deyin jay swltan bolğan. Kök Orda handığınıñ basına Şaybani wrpağı kelgen soñ, eki wlıstıñ arasında baqtalastıq bastaladı. Şaybani wrpağınan bilikti qayta ala almastarın bilgen Şıñğıs wrpaqtarı bäsekelestikti küşeytedi. Baqtalastarın Äbilqayır öz ordasınan qua bastaydı. Biraq hannıñ wrpaqtarı (qos wlı) Girey (Kerey) men Jänibek 1432 jılı qaramağına bir qauım eldi ertip ketip qazirgi wlı jüz jeri Jetisuda jaña handıq qwradı. Ol handıq keyinne Qazaq handığı bolıp atala bastadı. Jaña handıqq türk-qıpşaq taypalarınıñ biraz beligi şoğırlandı. «Şaybani näme» traktatınıñ keyingi basılımın orusit zertteuşileriniñ nwsqauımen baspagerlerdiñ bwrmalauı da ıqtimal. Şaybanidter turalı köptege mwralar qaldı. Abdolla ibn Hanbol äş-Şaybanidi 790—810 jıldarı jazğan «Qorasan nämä» «Şayba nämä», Süyinşik qoja 1518 jılı jazğan «Şayban nämä» traktattarı Şaybani kezeñin qamtidı. Qorasan tobına qazirge qoja ruları Qwrban, Jaqıp, Qılauız kiredi. Qorasan tobı Täuke han kezinde jaña toptasqan qoja taypasınıñ qwramına kirdi (XVII ğasırda) Şaybanidter körşi qaraqalpaq, özbek qandastarımızdıñ arasında da bar. Olarda osı Qorasan tobın rularına qosa Şaybani, Äziz Maqmwd, Qılıştı ruları bar.

Eskertu: Seyit-omar SATTARWLI
Hazreti Alidiñ Fatimadan üş wl bir qız, Äbu Bäkir, Omar jäne Şämşi Ahmed, qızı Zübayda-degender bolğan emes. Bibi Fatimayi Zohradan tek Hasan men Huseyn ekenin barlıq älem, mwsılman, ajam, arab, persi, türki jäne barlıq Evropa biledi.Sol sebepti bwl maqalanı qaramasa da boladı deymin.

3. Baqsayıs — nemese töre tobı

Baqsayıs ruı — qoja taypasına kirgen Şıñğıs wrpaqtarınan qwralğan. Keybir qazaq taypaları olardı töre dep te ataydı. Töre tobınıñ qalayşa Baqsayıs ataluı jäninde är qilı derekter bar. Olardı Baqsayıs ataluı jöninde belgili qazaq aqını Büqar jırau: «Törelerdiñ baqsayıs ataluı olardıñ Şaybani wrpaqtarımen baqtalastığınan tuğan. Olardıñ Qoja taypas'şa enui XVII ğasırda Täuke han kezinde qalıptastı. Şıñğıs wrpaqtarı men Şaybani wrpaqtarı bilikke talasıp baqtalastığın qoymağan soñ eki wlıstı tatulastıru maqsatımen jañadan Qoja taypasın qwrdı. Täukeniñ bwl şeşimi öte dürıs boldı.Eki wlıstıñ köpşilik böligi jaña qwrılğan Qoja taypasınıñ qwramına kirdi. Keyin kele bwl taypanıñ kwramına jergilikti taypalar arasında qoja atalıp jürgen toptar kirip tolığa tüsti»,— deydi: Jaña taypanıñ qwramına Joşınıñ Orıs hannan taraytın wrpaqtarı men Möñke wrpağı ğana engen joq. Olar öz aldına töre atalatın wlıs kwrdı. Atalğan eki ataudıñ mäni birdeydi. Töreniñ negizgi mağınası köne türk sözinde sonday, parsışa koja degen mağınanı bildiruşi edi. Al Şıñğıs ürpaqtarınıñ Orta Aziya jerine qalay kelgendigi jaylı bürınğı ötken tarihşılardan bilemiz. Şıñğıs han qazaq jerine kelmesten bwrın Sibirden Qırımğa, sonau Dwnayğa deyin sozılğan Deşti Qıpşaq jerlerinde tek qana türk taypaları twratın. Olardı Qazaq Wlısı dep ataytın. Alğaşında Däşti Qıpşaq atalğan bwl qağanat X ğasırdıñ bas'şda Qazaq ataladı da, moñğol jorığınan soñ qaytadan Däşti Qıpşaqqa aynaldı. Al Batuhannıñ kezinde Altın Orda bolıp ezgerdi. Qağanat atauı özgergenmen halqı qazaq wlıstarı edi. Keyin kele-kele qazaq wlısına kirgen taypalar jeke-jeke wlıstarğa bölinip ketti. Oğan sebep 14 ğasırdıñ basında Aqsaq Temirdiñ Altın Orda astanası Sarayşıqtı basıp alıp, Toqtamıs handı öltirui. Toqtamıstıñ ölui wlan baytaq Altın Orda qağanatınıñ ıdırauına äkep soqtırdı. Däşti Qıpşaq qağanatı halqınıñ köpşiligi qazaq ataluı tolıq mümkin. Mısalı sonau qiırdağı Osmañ jäne Alban türkteri bizdiñ ata tegimiz qazaqtan şıqqan deydi. Sonday-aq qazaq taypalarınıñ köpşiligi qazirgi türk wlıstarınıñ qwramında bar. Altın Orda, bertin kele qazaq handığın bilegen Şıñğıs wrpaqtarınıñ köpşiligi qazaq halqınıñ ösip-örkendeuine sebep boldı. Şıñğıs wrpağı Qenesarı sol qazaq eliniñ soñğı hanı edi. Ol orıstarğa qarsı küresti. Kenesarı qazaq eliniñ täuelsizdigi üşin jan ayamadı. Onı qazaq äli künge deyin qwrmet twtadı. Kenesarı nağız erjürek batır edi. Ol 1847 jılı qırğız jerinde erlikpen qaza taptı. Joğarıdağı aytılğanday qoja taypasına kirmegen Şıñğıs wrpaqtarı Töre ruı degen atpen Orta jüzdiñ Arqa jerinde twrıp jatır. Arqa jerindegi töreler onşa köp emes, nebäri 4000 mıñ tütindey aq. Olardan da belgili adamdar şıqtı. Qoja, töreler jöninde tarihta mağlwmat barşılıq.

Eskertu: Seyit-omar SATTARWLI
«1746-Naymandar Äbilmämbet hannıñ 13 jasar Äbilpeyizin al 1784-jıldardıñ köleminde Altaydağı Abaq Kereydiñ işine Äbilpeyiz uañnıñ Kögeday, Sämen, Jabağı deytin üş wlın şeşesi Twmar men, töleñgit, molda, qojalarımen qosa alıp kelgen».
(Zaysan türikpen qojalar şejiresi. Q. Segizbay).
Osı küni Qarağandı qalasında Saypol wlı Karlhan degen ağa bar. Mwrat Äuezovqa habarlasıp öziniñ Baqşayış qoja ekenin mälimdepti. Soñınan habrlasıp köptegen şejerelik mälimetter aldıq. Bwl äulet özderin Türikpen qojalar dep atap kelgen. Joğarıda aytqan Allaberdi şayıhtıñ wlı Ablahay şayhtıñ bir wlınıñ atı Abibi qoja. Mine osı Abibi qojadan (Arqada Äbdiqoja dep ataydı) Berdiqoja men Sarğaltaq qoja tuıladı. Sarğaltaq qojanıñ elinde kelinder atamızdıñ atı ketedi dep özderin Şikil dep tanıstıradı. Sarğaltaqqojanıñ elge keñ jayılğan atı Sarıqoja. Osı küni özderin Sarıqojanıñ äuletimiz dep ataytın qojalar Altay öñirinde barşılıq. Joğarı aytıp ketken Qadırbek Zaysan mañın aytıp otır. Onan äri Qıtay Altayı jerindegi qojalardıñ şejeresin de özderin; «1780-jılınan bastap Abaq Kereyler Äbilpeyiz hannıñ üş wlı Kögeday, Samen, Jabağı törelerdi äkeledi. Qoja wrpağınan Sarıqoja degen kisinide birge äkelgen eken käzirgi Altay köleminde, (negizinen Jemeney audanında) qonıstanğan qojalar osı kisiniñ wrpaqtarı» dep kelip «mısalı Arğın, Tobıqtı ruları islam dininiñ ökili retinde qoja aldırğan. Onan tarağan biz biletin soñğı wrpaqtarı Äuezqoja, Razaqqoja, Omarhan, Mwhtar, Mwrat qatarlı ataqtı adamdar bolıp el közine tüsip, qwrmettelip jür. Altay qojaları özderin Sarıqoja dep kelip Asqar men Zapranqojadan taratadı. Sarı qojadan Asqar, Zapran; Asqardan- Rabjan, Sarıpbek, Turapbek, Bitulaq.
Zaprannan-Samwrat, Alqadır, Saqadır, Sahasan, Mansuhan, Smağul, Qasım, Tüsip, Elimqoja dep ajıratadı.(Qojalar twralı derekter. İle halıq baspası 1999-jıl. 2001-jılı qayta basılğan. Töte jazu.) Qäzir Mongoliyada twratın Töleuhan degen jigit meniñ äkem Qasen, onıñ äkesi Niyazbay, onıñ äkesi Äzilbay, onıñ äkesi Marqaş, onıñ äkesi Jämşi dep aytıp otır. Karlhan Saypolwlı özderin yağni Sarğaltaqqoja wrpağı Jämşi, Süttibay Qozıbağarlardı Altaydağı Uaq, Kereyler arasına Kögedaymen birge kelgenin aytadı.Al Ulanbatır qalasınan 2004-jılı şıqqan Bükirbay wlı Qajıbaydıñ «Öşpes mwra» attı kitabında Karlhan Saypol wlınıñ aytqandarın naqtılap tastıqtaydı, yağni Sarğaltaqqoja wrpağınıñ Altay men Moğoliyada küni büginde bar ekenin aytıp otır. 4. Jüsipqoja ruı Jüsipqoja ruınıñ atauı jönine keler bolsaq. Bwl ru Farabtıq (Otrar) türk Jüsip ibn Isqaq damulanıñ esimimen tığız baylanıstı. Ol kisi Şam qalasında (Damask) oqıp bilim alğan. Mediresede negizgi himiya tanu päninen sabaq bergen. Sonday-aq alhimiyalıq ilimnen, ädebietti, tarihtı zertteumen aynalısqan. Jergilikti halıq soğdılar (sarttar) men türkter onı Jüsipqoja dep atap ketken. Ağartuşı ğalımdardı arabtar qoja dep atağan. Jüsiptiñ ezi jergilikti türk-oğız taypasınan şıqsa da, onıñ wrpaqtarı kele-kele qoja atanıp ketti. Jüsipqoja wrpaqtarı XVII ğasırdıñ basında jañadan toptasqan qoja taypasınıñ qwramına endi. Jüsipqoja ruına Ülanqoja, Qosım qoja, Qwltay qoja, Qaraqan qoja, Ködey qoja toptarı kiredi.

Eskertu: Seyit-omar SATTARWLI
Qojalar tarihında Jüsipqoja degen ru joq. Ulanqoja Sablutqoja äuleti, Qosımqoja Müsiräli sopı äziz äuleti yağni Baqşayışqoja.Osı küni Oral, Atırau mañında Kedeyqoja äuleti bar, bwl äulet Taşkent qalasında ömir sürgen Mwhammad Äminniñ balası Seyitterdiñ Sayd Ata äuletinen. Al Qwltayqoja men Qaraqanqojalardıñ atı özgergen boluı mümkin. Qwltay äuleti Sablutqoja äuletinde bar, biraq bwl ata öz aldına ataq alıp şıqqan joq. Al Qarqanqoja dep Qarahandıq qojalardı aytıp otırğan boluı mümkin. Olay bolsa bwl äulet Hazreti Alidiñ Mwhammad Hanafiya attı balasınan taraydı.

5. Türikpen qoja ruı

Türikpen qoja ruınıñ atı adam atınan şıqqan. Şıqqan tegi türktiñ Qıpşak-oğız taypasınıñ Türkeş (türikpen) ruınan şıqqan Äbilmwrad Türkpeni sopı Bağdatta oqıp kelip, Sığanaqtağı ülken meşitte işandıq (imamdıq) qızmet atqarğan. Ol sonday-aq jergilikti qıpşaq-oğızdarda sunittik sufizmdi uağızdaumen aynalısqan. Onıñ wrpaqtarı bertin kele Sayd tobımen (Seyitqoja) aralasıp ketkendikten, onı jergilikti halıq türikpen qojalar dep atay bastadı. Türikpen qoja ruı Sayd ruımen birigip XVI ğasırdıñ soñında jaña toptasqan Qoja taypasınıñ qwramına endi.

Eskertu: Seyit-omar SATTARWLI
Sığanaqta meşit aşıp imamdıq etken jalğız bwl adam emes. Saydqojalar öz şejiresin Hazreti Aliden bastaydı.16-ğasırdan bastap toptasqan qanday qojalar ekenin qalay aytqanı tüsiniksiz. Sebebi 16-ğasırdan arğı jağında qojalar bolmadı dep aytu, tek qojalardıñ ğana emes osı mañda ömir sürgen barlıq halıqtıñ tarihın belinen bir sızu bolıp şığadı.

İİ BÖLİM
Sunaq taypası

Sunaqtar Nayman taypasına jatatın Dürmen-Barlas ruınıñ bir tarmağı. Qezinde Barlas ruı Wlıtau, Qızıl Aray taularınıñ bökterin jaylağan degen derek bar. Ol derekti ayqınday tüsetin bwl öñirde Barlas, Barlıq, Dürmen dep atalatın jerler bar. Dürmen-Barlas ruınan ataqtı ämirşi Temirlan köregen, Wlıqbek, Babırlar şıqqan. Özbekter äli künge özderine kirgen tarmağın dürmen naymandar ataydı. XIV ğasırdıñ bas kezinde Şaybani wrpağınan Dürmen-Barlastıñ Äbilğazı imam bastağan bir böligi Sığanaq qalasınıñ bökterine keledi. Äbilğazı (Sunaq Ata)’bastağan Dürmen-Barlastar sol Sığanaqtı qonıstanadı. Sığanaqta Äbilğazı imam öz qarajatına meşit-medirese saldıradı. Ol äri emşi-balger bolatın. Özi aşqan mediresege jergilikti taypalardan balalar qabıldap, emşilik ilimnen tärbie beredi. Jergilikti soğdılar onı Sunaq äulie atap ketedi. Sunaq – soğdı (sart) tilinde qarapayım degen mağınanı bildiredi. Sol Äbilğazı imamnıñ wrpaqtarı men barlastar bertin kele Sunaq taypası atala bastadı. Sunaq taypası tek kana qazaq halqınıñ qwramında ğana bar. Sunaqtar qazirgi Türkstan, Aqmeşit uälayattarın mekendeydi.

Eskertu: Seyit-omar SATTARWLI
Sunaq taypası qojalar işindegi iri top. Özderin birinşi halif Äbu Bäkir Sıddıqtan taratatın bwl äulet turalı şejire jeterlik.
Iz «Kitab al-ansab» «47-str. 8-As-Sunahi nisba k Sunahu, odnomu iz seleniy (karya) Faraba, goroda za rekoy Sayhun, za rekoy Sayhun. Prinadlejnost'yu k nemu izvestna gruppa (uçennıh) iz çisla stran kotorıh – Abu-l-Fadl Siddik ibn Said as-Sunahi al Farabi skonçalsya v period 350\961-962-goda. Bwl ğalım babamız 961-jılı dünieden ötken bolsa 880 -890-jıldarı ömirge kelgen boladı. Jäne bir top (gruppa) ğalımdar dep eske aluına qarağanda Sunahta qalıptasqan mekteptiñ bolğandığın däleldeydi. (Istoriya Kazahstana v arabskih istoçnikah-3-tom). Almatı «Dayk-press»2006
Ejelden Sırdıñ boyı ilim men ğılımnıñ otanı bolğan. Sol qalalardıñ bireui Sunaq-Sığanaq qalası bolğan. Mineki osı jaydan kelip Hissameddin babanı halıq Sunaq ata dep atadı. Sunaq qalası tipti arıda 850-900-şi jıldardıñ özinde qalamğa tüsui bwl jerde kalam ieleriniñ köp bolğandığınıñ belgisi. Joğarıdağı Türkistan ölkesi ğana emes Islam älemine äygili ğalımdardıñ qwrmetine osı mañda jasauşı qojalar alğaşında Sunaqtıq qojalar dep atalıp, soñınan Sunaq qojalar bolıp atalap ketui ğajap emes. Bizdiñ qolımızdağı derekter boyınşa Imam Abu Bakr Sıddıqtan üş wl bolğan Mwhammad, Abdullah, Abd ar-Rahman.

1-Şejire
Birinşi qauım Sunaq—Sıyıqtar-Mwhammad wrpağı
Sunaq ata kesenesinde ülken taqtağa jazılğan.
– Äbu Bäkir Sıddıq(572-634)
– Äbdilla Swltan Mwhammat
– Äziret Aqswltan
– Swltan Qasım
– Swltan Kähap
– Swltan Mäulit
– Mülki-Şa
– Şabur Mälik
– Süleymen Mälik
– Mänsür Mälik
– Pirjan-Mälik
– Äbdil Mälik
– Qaysar Mälik
– Qayyum Mälik
– Äbdilla Mälik
Sığanaq qalasında ömir sürip Islam älemine belgili bolğan Ğisamuddin al-Sığnaqiy osı äuletten Qadırğali Jalayır
Bizdiñ qolımızda Qazaqtıñ bir egey jazuşı, tarihşısı Mwhtar Mağauinniñ basşılığı men şıqqan Qadırğali Jalayır attı ğwlama babamızdıñ şejiresi bar. Bwl şejire 1600-1650-şi jıldardıñ köleminde Rossiyada jazılğan, şejirege öz uaqtında Şoqan Ualihanov qattı nazar audarğan. Atalğan şejirede «Edige bi dastanı»degen bölim bar, biz osı bölimge köñil audardıq.

«Şejire:
Äuelgi babası Ämir äl-Momın Äbu Bakr äl-Sadıq Razi Allanıñ tört wlı bar edi.
Ekeuinen kişisi-
Wlısı onıñ atı Mwhammed attı edi. Şamda padşa edi.
Onıñ wlı Swltan Kaib attı edi, olda Şamda padşa boldı.
Onıñ wlı Swltan Hamid edi, ol Sarsarda boldı.
Onıñ wlı Swltan Halid edi, ol da Sarsarda padşa boldı.
Onıñ wlı Swltan Qaydar edi, ol da Sarsarda padşa boldı.
Onıñ wlı Swltan Maulid edi, ol da Sarsarda padşa boldı.
Onıñ wlı Äbu-l-fana edi, ol Antakida padşa boldı.
Onıñ wlı Swltan Sälim edi, ol da Antakiyada padşa boldı.
Onıñ wlı Swltan Sadıq edi, ol da Antakiyada padşa boldı.
Onıñ wlı Swltan Äbu-l-Haq edi, ol Madainde padşa boldı.
Onıñ wlı Swltan (Osman edi) ol da Madainda padşa boldı.
Onıñ wlı Jalaladdin edi, ol Kastantinede (Konstantinopol') padşa boldı.
Onıñ eki wlı bar edi:- biriniñ atı Adham jäne biriniñ atı Baba Tuklas edi.
Baba Tuklas Qağbada padşa boldı.
Baba Tuklastıñ belgili üş wlı bar edi.
Biriniñ atı Abbas, Qağbanıñ oñ jağında,
biriniñ atı Abdrahman Hoja edi. Olda Qağbada jatır.
Üşinşi wlınıñ esimi Tırma attı edi.
Bwl Tırma (Terme) Edil – Jayıqta (Hasil) qaza boldı.
Onıñ wlı Islam Qiya, ol da Edil-Jayıqta qaza boldı.
Onıñ wlı Qwtlu Qiya, Qwmkentte qaza boldı.
Onıñ wlı Edige bi (Alla oğan rahım etsin).
Qwtlu Qiyanı Urus han şahid qıldı.

Biraq Edige bi Toqtamıs hannıñ wlısın özi biledi. Onıñ hiqayaları özge dastanda är jerde, kitaptarda belgili boladı. Ol Edil boyın jayladı, onıñ wrpağı osı künge deyin ösimdi wrpaq bolıp ötti, köp mezgilden soñ bwl zamanda öte köbeygender onnan payda boldı. Bwl Edige bi 63 jasında opat boldı. Qojalar mazarındağı şejire.
Türkistan qalasınıñ mañında Qaraşıq degen jay bar. Osı jerde öz aldına bölinip qoyğan «Qojalar» mazarı bar. Mazardıñ ortasında twrğan meşit işinde Abu Bakr Sıddıqtan tarağan bir äulettiñ şejiresin jazıp ilip qoyıptı. Biz sol jädigerlikten köşirme aldıq:
1-Abu Bakr Sıddıq
2-Mwhammad ibn Abu Bakr
3-Swltan Ka'b
4-Swltan Mavlut
5-Malik Şah
6-Şapur Malik
7-Sülayman Malik
8-Mansur Malik
9-Bwrhan Malik
10-Abdol Malik
11-Qaysar Malik
12-Qayum Malik
13-Bujuv Malik(Soçilğan ata)
14-Hokim ata-eki bala—Babaqoja,Hubbiqoja—Babajuş
Babaqoja-Hoji şayh
Swltan şayh
Dost Mälik şayh
Huş Mwhammedşayh
Mahammad şayh
Dostmahammad şayh
Mahammad derviş-tört wlı bar;
Swltan şayh,Hasanşayh,Abdislamşayh,Nodir şayh.
Bwl esimder taqtağa körkemdep jazılıp ilip qoyılğan.Süreti bar
Sonımen qatar osında bir äulettiñ şejiresi jazılıp köşirmesi qabırğağa ilingen.Köşirme arab jäne kirilica äripimen jazılğan.
1-Abu Bakr Sıddıq
2-Mwhammad ibn Abu Bakr
3-Swltan Ka'b
4-Swltan Mavlut
5-Malik Şah
6-Şapur Malik
7-Sülayman Malik
8-Mansur Malik
9-Bwrhan Malik
10-Abdol Malik
11-Qaysar Malik
12-Qayum Malik
13-Bujuv Malik(Soçilğan ata)
14-Hokim ata- bul qağazğa jazılğan nwsqası.

2-şi şejire
Qoja Ahrori Vali.
Abu Bakr as-Sıddıq äuletiniñ bir beli Qoja Ahrori Vali. Bwl Ortalıq Aziya dep atalatın Türkistanğa tipti Horasan ölkesine de mälim twlğa. Artında köptegen wlağattı sözi qalğan. Jas kezinde kedeyşilik körip köp qıynalğanı men jası wlğayğan şağında orasan zor düniege ie bolğan. Bizdiñ qolımızda osı wlıq zattıñ tuılğanına 600-jıldıq merey toyına arnalğan şejiresi bar.Tömende sol şınjır qatardı berip otırmız;
Hazrati Hoja Ahrori Vali nasabnomasi;
1- momındar Ämiri Hazreti Abu Bakr Sıddıq
2-Hazreti Eşan Abdullah
3-Eşan Ubaydullah
4-Eşan Hamid
5-Eşan Ahmad
6-Mahmud-
7-Mwhammad
8-Atoulla
9-Lutfullo
10-Abdulla
11-Nwrbahş
12-Aşraf
13-Abdulla
14-Ahmad
15-Mwhammad Nomiy
16-Mahmud-
17-Şayh Zieriddin Mwhammad
18-şayh Şamsiddin
19-şayh Imadiddin
20-qoja Şahabuddin
21-qoja Mahmud
22-qoja Ahrar Vali.
(Abdulhay ibn Abdulfath al-Husayniy. Taşkent-2004.)

3-şi şejire
Mäulana Jälaladdin Mwhammad Rumi
Abu Bakr Sıddıqtıñ bir balası Abd ar-Rahman äuletinen Mäulana Jälaladdin Mwhammad Rumi 1207 jıldıñ 30-şı qırküyeginde Balh qalasında düniege kelgen.Sonımen birge tarihşı bilimdiler,Uil Durant Mäulananıñ tuğan jılın 1201,Mauris Barrest 1203-şi jıldar dep jazğan. Anığın Alla biledi! Balh qalası bügingi Auğanstanda. Azan şaqırıp qoyğan atı Mwhammad, laqap atı Jälaladdin jäne «Hudavendigar» degende atı bolğan. Hazreti Mäulananıñ şığu tegi, hazreti Äbu Bakrge deyin jalğasadı. Uälad swltan «Ibtida-namesinde»(187-188-jıldarı) atası Hazreti Bahauddin Uäladtan söz qozğağanda «onıñ bürkeme atı Bahauddin Uälad boldı.Onıñ qayrandarı şeksiz, sansız. Onıñ şığu tegi Hazreti Äbubäkirge deyin sozıladı.Sol sebepti ol Hazreti Sıddıq sıyaqtı eñ joğarğı mağna mekenine qol jetkizdi» deydi. Äflaki de osınday pikirde. Hazreti Mwhammed Bahauddin Uälad şejiresin bılayşa anıqtağan;
– Abubäkir
– Abdurahman
– Hammad
– Mwttahar
– Huseyib
– Mäudud
– Mahmud
– Ahmed Hatibi
– Huseyin Hatibi
Bwl aytılğandar şejireler nwsqası qolımızda bolğandıqtan biz Äbu Bakr Sıddıqtıñ äuletin joqqa şığara almaymız.Bwl jerdegi bası aşılmay twrğan mäsele osıdan 3-4-ğasır bwrın osı äuletten şıqqan bir oqımıstı, biz qojalarğa qosılmaymız, olardan (qojalardan) joğarı twruımız kerek. Sebebi Allanıñ soñğı wlıq elşisi Mwhammad Mwstafa (S.A.U.) Abu Bakr Sıddıqqa wyıp namaz oqığan degen sözdi aytqan eken deydi, el arasındağı degişter. Al tarih Allanıñ soñğı jäne wlıq elşisiniñ tört Halifasınan tarağan wrpaqtıñ bärin birdey qoja dep qabıldaydı.Islamdıq bilimnen habarı bar adam eş uaqıtta mına äulet artıq, mına äulet kem dep aytpaydı.Eger Allağa sengen bir pende mına äulet payğambardıñ üyiniñ müşesi edi dep Allanıñ razılığı üşin qadır twtsa oğan märtebeni Alla beredi.Bwl jerge pendeniñ şeşim ide,kesimi de jürmeydi.El arasındağı esepsiz kök ezuge bolsa da amal joq. Bwl arada Tört dostıñ äuletin tegis qoja dep qabıldasaq, är äulet öz atasın atap,tarihtan öz ornın aları sözsiz.
Bwl kitaptı qısqırtılğan türinde şığarıp otırmız: Saydaqqoja Jüsipwlı«JÜZGE KİRMEYTİN QAZAQ RULARI» öz mindetin artığı men orındağan dünie, sebebi Keñestik däuirdegi qojalar jaylı resmi türde jazılğan hattıñ barlığı osı jüyemen ketti. Biz tömende atalğan kitapqa silteme jasalğan bir-eki eñbekti atap ötemiz.
1) «Baqşayıs wrpaqtarınıñ özinen keyingi körnektisi Şahanädir boladı. Odan Sarğaltaq, Mwhmwn, Sädir tudı. Mwhmwnnan Sayaqıp. Sayaqıptıñ bäybişesinen Özbek, Qanqoja, Säseyt, Soltan, Temir taraydı. Bwlar Ayagözdiñ Aqşatau, Aqşäuli, Qoñırşäuli boyında ösip öngen. Sayaqıptıñ kişi äyelinen – Berdi, Qılış, Tölegen tuadı. Wrpaqtarı Tobıqtı elinde ösip, öngen.Sayaqıp Irğızbaydıñ, Berdi Öskenbaydıñ, Äuez Qünanbaydıñ, Omarhan Abaydıñ zamandası». Twrsan Jwrtbay. «Besigiñdi tüze».
2) «Mwhtardıñ ataları, bwl qojalar äuletiniñ tegi Saud Arabiyasındağı arabtıñ haşiya taypasınan, Mwhammed Payğambar men halif Äzireti Äliden bastaladı. Mwhammedtiñ qızı Fatima men Äliden Qasen, Qwsayın tuadı. Qasennen-Şamşiahmet, Şayhıbwldırıq, Şayhıbwldırıqtan Qoja Ahmet YAssaui, Arıstanbab. Şämşiahmetten-Qorasan, Qırıqsadaq, Duana, Aqqoja, Baqşayıs, Jünis, Seyt, Türkimen, Qılji. Bwlardıñ ejelden ärqaysısı är türli därejede din piri sanalğan. Ertedegi jırlarda «Qorasanğa qoy aytıp» degen öleñ söz tirkesi saqtalğan. «Wlılar mekeni». Beken Isabaev.
Tağı bir ayta ketetin jağday Medeu Särsekeevtiñ «Taraqtı jäne Qarkesek şejiresi» (Atamwra. Almatı. 1995) kitabındağı «Abıralıdağı qoja näsilderi» degen maqala. Bwl şejirede joğarğı «Wlılar mekeni» attı kitaptağı qojalardıñ atauın qaytalaydı. «Qazaq arasına siñgen qojalar näsili teginde Şämşi Ahmed, Şayhı Bwzırıq bolıp eki topqa jikteledi. Şayhı Bwzırıqtan – Qoja Ahmet Iassaui, Arıstan bab. Şämşi Ahmedten – Qorasan qoja, Qırıq sadaq qoja, Diuana qoja, Baqsayıs, Aq qoja (keybir derekter boyınşa Appaq qoja), Jüsip qoja, Seyt qoja, Türikpen qoja jäne Qılıştı qoja».
Mine birneşe ondağan jıl ilgeri jasalğan qastandıq halıqtı qanşalıqtı şatastırğanın osıdan-aq körse boladı. Ädeyi qastandıq deytinimiz bizdiñ qolımızda Saydaqojanıñ tolıq şejiresi joq, biraq el auzında Saydaq qoja Horasan qojalar tobınan dep aytıp otıratın. Osı küni qoldağı şejireniñ köpşiligi Horasan qojalardıñ ata-babasınıñ qolınan şıqqan. Saydaq qojanıñ öz şejiresin bilmeui mümkin emes, öz şejiresin bilgen jan mınaday ospadar sızdıqqa barmaydı.

Seytomar SATTARWLI

Wqsas maqalalar

Bir pikir

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan