سىر-سۇحبات

تەكتى اۋلەتتىڭ تاعدىرى

تاريحتان تاعىلىم الىپ وسكەن ءاربىر سانالى ۇرپاق ءۇشىن بيىلعى جىلدىڭ وزىندىك تاريحي ەرەكشەلىكتەرى بار. اتاپ ايتار بولساق، حح عاسىردا قازاق حالقىنىڭ تاريحىنداعى قاسىرەتتى پاراقتارعا اينالعان 1932-1933 جىلدارداعى «اشارشىلىقتىڭ» – 80 جىلدىعى جانە 1937-1938 جىلدارداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ – 75 جىلدىعىنا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە دايىندىق جۇمىستارى جاسالۋدا. وسى ءبىر قاسىرەتتى جىلداردا قازاق حالقىنىڭ تەڭ جارتىسى عانا قىرىلىپ قويعان جوق، سونىمەن قاتار ەلىنە قورعان بولعان باسشىلارى، زيالى قاۋىم وكىلدەرى، قازاق حالقىنىڭ الەۋمەتتىك جۇيەسىندە ەرەكشە توپتى قۇرايتىن حان تۇقىمدارى، حالىقتىڭ ەكونوميكالىق تىرەگى بولعان اۋقاتتى ادامدار جانە ءدىني ۇيىتقىسى بولا بىلگەن، اعارتۋشىلىقپەن اينالىسىپ، ءار قازاقتىڭ بالاسىنىنىڭ ساۋاتىن اشقان مولدالار مەن قوجا-يشاندار اۋلەتى دە قۋعىن-سۇرگىننىڭ قۇرىعىنان قۇتىلمادى.

1928 جىلى 27 تامىزدا قازاق اكسر ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى مەن كەڭەس حالىق كوميسسارياتىنىڭ «ءىرى باي شارۋاشىلىقتاردىڭ جانە جارتىلاي فەودالداردىڭ مال-مۇلىكتەرىن تاركىلەۋ جانە جەر اۋدارۋ تۋرالى» قاۋلىسى قابىلداندى. قاۋلىنى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا تاركىلەۋگە جانە جەر اۋدارىلۋعا قازاق قوعامىنىڭ كەدەيلەر مەن ورتاشالاردان باسقا بارلىق توپ وكىلدەرى قامتىلدى. ەلىمىزدە ۇجىمداستىرۋ تاريحىن زەرتتەۋدى تەوريالىق-مەتودولوگيالىق تۇرعىدان جۇيەلەگەن تاريحشى-عالىم ت. وماربەكوۆ وسى جىلدارى تاركىلەۋگە ۇشىراعانداردىڭ الەۋمەتتىك قۇرامىن بىلاي جىكتەپ كورسەتكەن: «ا) بولىس باسقارۋشىلارى، حاندار، داتقالار جانە ت.ب. تۇقىمدارى; ءا) اتقامىنەرلەر، اقساقالدار، بيلەر (بۇرىنعى سوتتار); ب) مولدالار، يشاندار; ۆ) بۇرىنعى الاشورداشىلار مەن شەندىلەر; ءىرى مال يەلەرى». وسى الەۋمەتتىك جۇيەنىڭ ىشىندە قازاق قوعامىندا اعارتۋ سالاسىنىڭ تۇتقاسىن ۇستاعان، حالىقتىڭ رۋحاني سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرىپ كەلگەن ءدىن وكىلدەرى: مولدالار مەن قوجا-يشانداردىڭ قازاق ءۇشىن ورنى ەرەكشە ەدى.

تاريحشى-عالىم م.ق. قويگەلديەۆتىڭ «ستالينيزم ي رەپرەسسي ۆ كازاحستانە 1920 – 1940-ح گودوۆ» اتتى ەڭبەگىنىڭ «يشاندار ءىسى» دەپ اتالاتىن 4-تاراۋىندا قازاق دالاسىنداعى يشاندار اۋلەتىنىڭ كەڭەس ۇكىمەتى تۇسىنداعى قيلى تاعدىرى، قۋدالاۋعا ۇشىراۋى، ولارعا قارسى قوزعالعان سوت پروتسەستەرى مۇراعات دەرەكتەرى نەگىزىندە باياندالادى. وسى قۇجاتتىق ەڭبەككە قاراپ وتىرىپ، 20-40 جىلدارداعى قۋعىن-سۇرگىن ساياساتىنىڭ قوجا-يشاندار اۋلەتىن مىقتاپ نىساناعا العانىن اڭعارامىز.

وسىنشالىقتى نىساناعا الىناتىنداي قوجا-يشانداردىڭ قازاق حالقىنا قانشالىقتى ىقپالى بار ەدى؟ ولار قازاق قوعامىندا قانداي قىزمەت اتقاردى؟ ەندى وسىعان توقتالايىق.

قازاق حالقىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ جۇيەسىندە بەرىك ورناعان ءداستۇر – حان تۇقىمدارىن ءار رۋ وزدەرىنە باسشى رەتىندە سايلاپ الۋى ەدى. «توبەسىز جەر بولمايدى، تورەسىز ەل بولمايدى» دەگەن قاناتتى ءسوز سودان قالسا كەرەك. وسىنداي ءۇردىس قوجالارعا دا قاتىستى قالىپتاستى. قازاقتىڭ رۋ باسىلار اتتاي قالاپ، تۇركىستاننان، سىر وڭىرىنەن قوجالاردى الدىرتىپ، ءپىر تۇتقان. قوجا-يشاندار ءبىر رۋلى ەلدىڭ ءدىني-عۇرپىمەن قاتار، اعارتۋشىلىق مىندەتتەرىن دە اتقاردى. سوندىقتان قوجالاردىڭ حالىق اراسىندا بەدەلى اسا زور بولعان. ي.ي. گەيەردىڭ پىكىرىنشە، قازاق دالاسىندا كوشپەلىلەر ءدىني ءبىلىمى بولا تۇرسا دا، قارا قازاقتى ءپىر ساناماعان. ياعني ولاردىڭ شىعۋ تەگىنە ەرەكشە ءمان بەرىپ، مۇحاممەد پايعامباردىڭ اۋلەتىنەن تاراعان قوجالاردى ءپىر ساناۋى تەكتەن-تەك بولماسا كەرەك. قازاق اراسىندا يشان مەن قوجا ءسوزى قاتار قولدانىلادى. سەبەبى ءىرى يشاندار قوجالاردىڭ اراسىنان شىققان ەدى. وسىلايشا قوجا ءبولىسۋ سالتى بۇكىقازاق دالاسىندا تارالدى. مىسالى ارقا ءوڭىرىنىڭ قازاقتارى قوجاقان قوجانى، التاي وڭىرىندەگىلەر كەرەي يشاندى، توبىقتىلار اۋەز قوجانى وزدەرىنىڭ ءپىرىمىز دەپ ساناعان.

سونداي يشاندار اۋلەتىنىڭ ىشىندە سىر بويىنا اۋليەلىگىمەن، عۇلامالىعىمەن اتى شىققان ايقوجا يشان اۋلەتى جايلى، اسىرەسە قۋعىن-سۇرگىن ساياساتىنىڭ قۇربانى بولعان ۇرپاقتارى حاقىندا ءسوز قوزعاماقپىز.

مۇحاممەد پايعامباردىڭ نەمەرە ءىنىسى ازىرەت الىدەن تارايتىن ايقوجا يشان تەمىرۇلى 1773 جىلى جاڭاقورعان وڭىرىندە دۇنيەگە كەلگەن. تاشكەنت، بۇحارا شاھارلارىندا مەدرەسەدە وقىپ، ءبىلىمىن مولايتقاننان كەيىن، اۋعانستانداعى اتاقتى عۇلاما، قارا سۋدى تەرىس اعىزعان يسلام شايحتىڭ قولىندا ءتورت جىل ءبىلىم العان ايقوجا يشان جاڭاقورعان وڭىرىنە «يشان» بولىپ ورالادى. ەلگە ورالعان ايقوجا يشان مەشىت-مەدرەسە اشىپ، حالىققا ءبىلىم بەرۋمەن، يماندىلىق تاربيەسىن دارىتۋمەن اينالىسادى. ءتىپتى مەدرەسەنىڭ جانىندا ارنايى جاتاقحاناسى (وجىرە) بولعان ەكەن. حالىققا ادال قىزمەت ەتۋدى باستى پارىزىم دەپ ساناعان ايقوجا يشاننىڭ جانى مەن مالى قاتار ءوسىپ، كوزى تىرىسىندە-اق ىرگەلى اۋلەتكە اينالادى. بىردە ەل ىشىندە باتىرلىعىمەن تانىمال كوكەن باتىر قىمىز ءىشىپ وتىرىپ، «يشاننىڭ مالى سىردىڭ بويىنا سيماي كەتتى عوي» دەپ ايتىپ قالادى. ەل ىشىندە ءسوز جاتقان با، ايتىلعان ءسوز ايقوجا يشاننىڭ قۇلاعىنا دا جەتەدى. باتىردىڭ سوزىنە نالىعان يشان ءوزىنىڭ ماڭايىنداعى بەس رۋلى ەلدى ەرتىپ، ون ءبىر بالاسىنىڭ بىرەۋىن  بالاسىن قاسىنا الىپ قاراسوپىدان كوشەدى. «ەلدەن اۋليە كەتسە – بەرەكە كەتەدى» دەپ ساناعان ەلدىڭ اقساقالدارى كوكەن باتىردى شاقىرىپ الىپ، «ەلدەن قۇت-بەرەكە كەتەتىن بولدى عوي، مالدىڭ كوپتىگى كىمگە زيان ەدى، ءبىر قاۋىم ەلدىڭ نەسىبەسى ەمەسپە، يشاندى قالاي دا بولسا ەلگە قايتاراسىڭ» دەگەن مىندەت جۇكتەيدى. «اتالى سوزگە ارسىز توقتاماس» دەگەن ءسوز ول كەزدە ءار قازاق ءۇشىن دالا كوشپەلىسىنىڭ ومىرىندەگى ەرەكشە قاعيدالاردىڭ ءبىرى ەدى. ءبىر جاعىنان ەل اقساقالدارىنىڭ سالماقتى ءسوزىن، ەكىنشى جاعىنان ءوزىنىڭ اعات ارەكەتىن سەزىنگەن باتىر كوشتى قۋىپ جەتىپ، يشاننىڭ الدىنا بارىپ، موينىنا قىل ارقان بايلاپ «مىنە قىل ارقان، قالاعان جەرىڭىزگە دارعا اسساڭىز مەن ءازىرمىن، بىراق ەلدەن كەتپەڭىز» دەپ كەشىرىم سۇرايدى. «يىلگەن باستى قىلىش كەسپەس» دەگەندەي، سوزگە توقتاعان يشان كەشىرىم بەرە تۇرىپ، «جولعا شىققان كوشتىڭ كەرى قايتۋى ابەستىك» بولار، كەرى دە قايتپايمىن، ارى قاراي دا كوشپەيمىن، وسى جەردە قالامىن دەيدى. بۇل جەر بۇگىندە بەسارىق دەپ اتالادى. «ەلسىز، سۋسىز جەرگە قالاي تۇراقتايمىز» دەگەن حالىققا قاراپ، يشان قولىنداعى تاياعىن جەرگە شانشىعاندا، جەردەن اتقىلاپ، ءمولدىر سۋ شىعا باستايدى.  بۇل بۇلاق بۇگىنگە دەيىن «ايقوجا يشاننىڭ» بۇلاعى دەپ اتالادى. سول جەرگە قونىستانعان كەيىن ايقوجا يشاننىڭ باستاۋىمەن ەل بولىپ مەشىت سالادى. بۇل مەشىت بۇگىندە «اقتاس» مەشىتى دەپ اتالادى. بۇل مەشىت رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار ەسكەرتكىشتەرىنىڭ تىزىمىنە ەنگەن. وسىلاي ەلگە تىرەك بولعان، اۋليەلىگىمەن اتى شىققان ايقوجا يشان 1857 جىلى بەسارىق ستانساسى ماڭىندا، داريانىڭ جاعاسىنداعى «سارىقامىس» دەگەن جەردە دۇنيە سالادى. سۇيەگىن اقتاس مەشىتىنىڭ قاسىنا جەرلەگەن. ايقوجا يشاننان تاراعان ۇرپاقتارى بۇگىندە ءبىر قاۋىم ەل بولىپ، جاڭاقورعان وڭىرىندە تۇرىپ جاتىر.

سىر وڭىرىندە ايقوجا يشاننان باسقا ەلگە بەلگىلى يشاندار كوپ شىققان. اتاپ ايتار بولساق، ايقوجا يشاننىڭ بالالارى يبادۋللا ماعزۇم، ءجۇمادىللا ماعزۇم، يبرايىم شايح، مامىرايىم شايح، يسمايل قوجا، ىسقاق قوجا، رەمەت قوجا، پىرشە قوجا، نەمەرەلەرى سەيداحمەت، وسپان، مۇساحان، ساپار، ىسكەندىر، بالتا، مۇستافا، ۋسەين ماعزۇمدار، اتا ماعزۇم، ءسارۋار يشان، شوبەرەلەرى ءاززام يشان، ومار، جاپپار، بۇرحان، ءمادى، ماحمۇد، ينايات ماعزۇمدار اتا ءداستۇرىن ابىرويمەن جالعاستىرعان.

الايدا قازاق حالقىنىڭ باسىنا قارا بۇلت ۇيىرگەن كەڭەس ۇكىمەتى ورناعان جىلدارى ءدىنسىز، قۇدايسىز ساياساتتىڭ كەسىرىنەن ءدىن جاناشىرلارى، قوجا-يشاندار قاتتى زارداپ شەكتى. حح عاسىردىڭ 20 جىلدارى ەل باسىنا تونگەن اپات سالدارىنان يشاندار اۋلەتىنىڭ اۋقاتتى توپتارى جينالىپ، كوشۋگە بەت تۇزەيدى. ولار وزبەكستاننىڭ قارشى، عۇزار ايماعىنا جەتىپ ارى قاراي اۋعانستانعا وتپەكشى بولادى. الايدا قۇرىعى ۇزىن كەڭەس بيلىگى (وگپۋ) قۇتقارسىن با، بارلىعىن الدىنا سالىپ ەلگە اكەلەدى. قازاق اۋقاتتىلارىن تاركىلەۋ تۋرالى قاۋلىعا سايكەس، ايقوجا يشاننان تاراعان ۇرپاقتارى دا اتىلىپ، تۇرمەگە قامالادى. زەرتتەۋشى                 ز. يباددۋلاەۆانىڭ 2008 جىلى 11 قازاندا ەگەمەن قازاقستاندا جاريالانعان «يشاندار» اتتى ماقالاسىندا: «ايقوجا يشاننىڭ اۋلەتىنەن ءدىن ۋاعىزداۋشىسى، ءدىن يەلەرى دەپ ايىپتالىپ، 1937-1938 جىلدارى تۇرمەگە جابىلىپ اتىلىپ كەتكەندەرى دە بولعان. مىسالى، سەيداحمەت ماعزۇم، ونىڭ ۇلى بۇرحان ماعزۇم، ءسارۋار يشان، ءاززام يشان تۇرمەگە قامالعاندا دا نامازدارىن قازا قىلماعان. ولاردىڭ كەرەمەتى تۋرالى تۋرالى حالىق اراسىندا: تۇرمەدە وتىرعاندا-اق كەشكى قۇتپان نامازىنان كەيىن اللا-تاعالاعا جالبارىنىپ، دۇعا وقىعان. سوندا تۇرمەنىڭ ەسىگىنىڭ قۇلپى اشىلىپ قالا بەرەتىنىن كونەكوز قاريالار ايتىپ وتىرادى» دەگەن مالىمەتتەر كەزدەسەدى. سەيداحمەت ماعزۇم 1933 جىلى ۇستالىپ، سول جىلى تۇرمەدە كوز جۇمادى. ال ۇلى بۇرحان ماعزۇم ەكىنشى مارتە كوشۋگە قامدانىپ جاتقاندا، 1936 جىلى ۇستالىپ، الماتى قالاسىنىڭ ماڭىنداعى شامالعان ستانسانىنىڭ جانىندا ورنالاسقان جاۋعاشتى تۇرمەسىنە قامالىپ، 1943 جىلى 7 قاڭتاردا تۇرمەدە قايتىس بولعان. جاۋعاشتى تۇرمەسى 1937 جىلى نكۆد-نىڭ بۇيرىعىمەن الماتى قالاسى جانە الماتى وبلىسى تەرريتورياسىندا جاۋعاشتى پوسەلكەسىندە ەرلەر مەن ايەلدەرگە ارنالعان اۋىلشارۋاشىلىق ەڭبەك كولونياسى رەتىندە ۇيىمداستىرىلىپ، 1949 جىلعا دەيىن وسى باعىتتا جۇمىس ىستەپ تۇرعان. 1950 جىلدان باستاپ ورتا جانە اۋىر قىلمىس جاساپ العاشقى سوتتالعان ايەلدەرگە ارنالعان كولونيا بولىپ قايتا قۇرىلادى. 1936 جىلعى بۇرحان ماعزۇمنىڭ جەكە ىسىندە مىناداي مالىمەتتەر كەزدەسەدى: 1936 جىلى ۇستالار الدىندا ەلدە ءبىر ءدىني مەرەكە (قۇربان ايت نەمەسە ورازا ايت) بولىپ، ەل جينالادى. سوندا ءسوز العان بۇرحان ماعزۇم بىلاي دەيدى: «مىنا پاتشا (ستالين) 18 جىلدان ارتىق ءومىر سۇرمەيدى. ەكىنشىدەن، قانشاما ادامنىڭ قانىن توگىپ، جانىن قۇربان ەتىپ قۇرىلعان ۇكىمەتتىڭ تۇبىندە كەلەشەگى جوق. بۇل ۇكىمەت دىنگە عانا قارسى ەمەس، ادامنىڭ تابيعاتى، ءومىر ءسۇرۋ زاڭدىلىعىنا قارسى. ءبارى ورنىنا كەلەدى، ەل بولامىز، قالعانىمىزعا دا قاناعات». بۇل عۇلامانىڭ ءبىر جاعىنان حالىقتىڭ ۇرەي بيلەگەن كوڭىلىنە باسۋ ايتۋى بولسا، ەكىنشىدەن كورەگەندىگى، اۋليەلىگى بولسا كەرەك. بۇرحان ماعزۇممەن بىرگە جەرلەنگەن ادامداردىڭ قاسىندا تاعىدا ەكى ادام قويىلعان ەكەن. قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى قۇربان بولعان وسى ادامدار جايلى دەرەك كەلتىرگە كەتكەن ارتىق بولماس دەپ سانايمىز. سونىڭ ءبىرى قويشىمان رىمقۇل قاري (1871 ج. – 1942 ج.). 1937 جىلى اياگوز مەشىتىنىڭ يمامى. 1937-1942 جىلدارى جاۋعاشتى تۇرمەسىندە وتىرعان. تاققان ايىپتارىن مويىنداماعان. 1942 جىلى قايتىس بولعان. ەكىنشىسى شۋاقاەۆ اسات بەرمۇحامەدۇلى (1890-18.04.1938). اعارتۋشى-ماتەماتيك. 1938 جىلى وسى جەردە اتىلعان. 1956 جىلى 16 ساۋىردە اقتالعان. سول جىلدارى زيالىلاردىڭ، اۋقاتتىلاردىڭ، اۋقاتتىلار مەن تەكتى اۋلەتتەردىڭ بارلىعى 58 باپپەن «حالىق جاۋى» رەتىندە سوتتالىپ كەتە باردى. ي. ستالين ولگەننەن كەيىن، حرۋششەۆتىك «جىلىمىق» كەزەڭىندە كىناسى جوقتار 1956 جىلى اقتالا باستادى. سوعان سايكەس ايقوجا يشاننىڭ قۋعىن كورگەن ۇرپاقتارى (سەيداحمەت، بۇرحان) اقتالعان. اتاپ ايتارلىعى سول جىلدارى مەشىتتە باسىندا كلۋب رەتىندە كينو كورسەتە باستاسا، كەيىننەن مالحاناعا اينالدىرادى. وسى جەردە قۇدايدىڭ قۇدىرەتىن قاراڭىز، ايقوجا يشاننىڭ اۋليەلىگىمەن اشىلعان بۇلاق وسى جىلدارى جابىلىپ قالادى. ماڭايىنداعى تىرشىلىك بىتكەننىڭ نارىنە اينالعان بۇلاقتىڭ جابىلىپ قالۋىنان بۇل جەر ميداي دالاعا اينالادى. ەل كوشىپ كەتىپ يەسىز قاڭىراپ قالادى.

ەلىمىز تاۋەلسىزدىك الىپ ەڭسە تىكتەي باستاعان كەزدە 1993 جىلى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ بىردەن-ءبىر وتكىزگەن ءىرى شارالارىنىڭ ءبىرى – اۋليە بابا ايقوجا يشانعا اس بەرۋ بولدى. اسقا 120 كيىز ءۇي تىگىلىپ، 20 مىڭداي ادام جينالدى. سول جىلى استى وتكىزۋ كۇزگە جوسپارلانعان ەدى، اس قارساڭىندا، ياعني جازدا الگى بۇلاقتىڭ كوزى قايتا اشىلادى.

بۇگىندە ايقوجا يشاننىڭ بەسىنشى ۇرپاعى، سەيداحمەت ماعزۇمنىڭ شوبەرەسى، بۇرحان ماعزۇمنىڭ نەمەرەسى ەلگە بەلگىلى ازامات، حالىق قالاۋلىسى، قر پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى، ساياسي عىلىمدار دوكتورى، پروفەسسور كامال نيزامۇلى بۇرحانوۆ. قازاقتا تەكتىلىك، زيالىلىق قانمەن بەرىلەتىن قاسيەت دەيدى. كامال نيزامۇلىنىڭ عىلىم سالاسى مەن حالىق قالاۋلىسى رەتىندە ساياسي ساحنادا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقاندىعى اتا-بابالارىنان دارىعان قاسيەت بولسا كەرەك.

بۇگىندە قازاق ەلى تاۋەلسىز مەملەكەت. تاۋەلسىز ەلدىڭ تاريحى دا شىنايىلىق تۇرعىدا دارىپتەلۋى ءتيىس. وتكەن عاسىرلارعا قاراعاندا بىزگە مەيلىنشە جاقىن، ءارى انىق كورىنەتىن حح عاسىردىڭ تاريحىنىڭ ءوز «اقتاڭداقتارى» جەتەرلىك. بۇلار جوعارىدا باياندالعان حح عاسىردىڭ 20-40 جىلدارىنداعى قازاق حالقىنىڭ قاسىرەتتى تاريحى، قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان تەكتى اۋلەتتەردىڭ تاريحى. سوندىقتان ۇلت ءۇشىن ەتكەن ەڭبەگى ءۇشىن قۋعىن كورگەن ءار ادامنىڭ ەڭبەگى باعالانۋى ءتيىس جانە تاريحتان ورىن الۋ كەرەك.

قانات ەڭسەنوۆ،
قر بعم عك مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى،
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

ەركىن راحمەتۋللين،
كىشى عىلىمي قىزمەتكەر،
گۋمانيتارلىق عىلىمدار ماگيسترى

ەگەمەن قازاقستان، مامىر 2012 جىل

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان