جارىق نۇردىڭ ساۋلەسى

اۋلەتتىڭ بيىك رۋحى

بىردە جۇمىستان كەلسەم سەكسەننەن اسقان اكەمنىڭ قاباعى قاتۋلى ەكەن. كوڭىل كۇيىڭىز جوق قوي دەپ ەدىم، كوكىرەگىندە لىقسىپ تۇرعان بار اشۋىن سىرتقا شىعاردى: «كورىڭدە وكىرگىر ستالين. ءبىز نەگە حالىق جاۋى اتاندىق؟ ءبىز كىمگە نە جاماندىق ىستەدىك؟ ويلانا، ويلانا وسىعان اقىلىم جەتپەدى. كورىڭدە تىك تۇرعىر ستالين» دەدى كۇيىنە. ومىرىندە كىسىگە داۋىس كوتەرىپ، ارتىق ءسوز ايتپاعان ادامنىڭ ستالينگە اۋىر قارعىستى جاۋدىراتىن سەبەبى دە جوق ەمەس-ءتىن. زوبالاڭ كەزىندە قوسىم يشاننىڭ ۇرپاقتارىنىڭ رەپرەسسياعا ۇشىراماعانى جوق. يشاننىڭ بەس بالاسىنان تاراعان وتىز ەكى ۇرپاعىنان امان قالعانى، جالعىز مەنىڭ اكەم – ابدىرازاق، قوسىم يشاننىڭ ۇلى المۇحامەدتىڭ ءابدىۋاحيد دەگەن بالاسىنىڭ جالعىز  تۇياعى. يشان اۋلەتىنە قىرعيداي تيگەن ۋاقىتتا شۋعا كوشكەن الماعامبەت باباما سول جەردەن توپىراق بۇيىرىپتى. ونىڭ ىنىسىنەن تۋعان ماللىقوجا دا سوندا دۇنيەدەن وزدى. قىزىلداردىڭ قۇرىعى شۋعا دا جەتكەن سوڭ ەكى ەسكەككە جۇگىن  ارتىپ، بوسقىندار  سامارقاندى بەتكە الىپ شىعادى. «كۇندىز بوي تاسالاپ، ءتۇن قاراڭعىسىن جامىلىپ تۋرا 42 كۇن دەگەندە جيزاقتىڭ تاۋىنا شىقتىق. سوندا بارعان سوڭ عانا تىنىشتىق تاپتىق» دەپ، سول كۇندەردى ەسكە الاتىن اكەم. ول 1978 جىلى وزبەكستاننان ەلىنە قايتا ورالىپ، شايانداعى باباسى جاتقان قورىمنان توپىراق بۇيىردى.

جارىقتىق جاكەم، قايتىس بولارىنان ءبىر اپتا بۇرىن 1986 جىلى 26 ناۋرىزدا ون بىردەن ون بەس مينۋت وتكەندە «اللانىڭ ديدارىنا ساپار شەگەتىنىن، قۇدايدان بۇيرىق كەلگەنىن» ايتتى. «اكەڭ ەكى سويلەمەيدى، قامدانا بەر» دەپ، قامىعىپ انام قالدى. سودان ايتقان ۋاقىتى جەتكەندە، اكەم تاڭعى نامازىن وقىدى. انام ماي قاتقان، قايماعى الىنباعان ءبىر كەسە ءسۇت بەردى. «اقىرعى ءدامى» ونى ءىشتى. 11-دەن 15 ءوتتى دەگەندە قاسىنا مەنى شاقىرىپ الىپ: «كاليمانى ايتا بەر، اۋزىم-كوزىم-اياعىم اشىلىپ قالماسىن، كوز كورگەندەرگە دۇعاي سالەم. مەن ريزامىن، ماعان رازى بولسىن. اللا جانناتتا  جولىقتىرسىن، ءلا ءيلاھا يللاللاھ» د
ەدى دە، جەڭىل دەم شىعارىپ، دۇنيەدەن وتە باردى.

كوزى تىرىسىندە اكەمدى توبەمە كوتەرىپ، الدىندا تاك تۇردىم، بار جاعدايىن جاساپ، مەيىرىمدى ۇل بولدىم. الايدا اسىل جاننىڭ جۇرەگىنە تەرەڭ ۇڭىلە بىلمە
ءپپىن، ونىڭ قادىر-قاسيەتىن باعالاماپپىن. زاماننىڭ زاۋالى توسقاۋىل بولدى ما، الدە العان ءبىلىمىم باسقا جاققا باستادى ما، اكەمنىڭ رۋحاني بيىگىنە كوتەرىلە المادىم.

جۋرناليست دوسىم امزە ايتبەكۇلىمەن جاقسى سىيلاستىم. ارالاس-قۇرالاس ءجۇرىپ اكەمىزگە سالەم بەرىپ ءبىزدىڭ ۇيگە ءجيى كەلىپ-كەتىپ جۇرەتىن. سونداي ءبىر كۇندەردە ەكەۋمىزدەن قانداي زاماندا ءومىر ءسۇرىپ وتىرعانىمىزدى سۇرادى. توسىلىپ قالدىم، «قۇدايعا شۇكىر، تىنىش زامان، توقشىلىق، پارتيانىڭ كولەڭكەسىندە الاڭسىز ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز» دەپ كۇمىلجىدىم. «بۇل وكىمەتىڭ جاقىندا قۇلايدى» دەدى اكەم. ەلۋ جىل ەلدەن قاشىپ، ەندى كەلگەندە تاعى نەنى باستادى دەگەندەي جاكەمە جاقتىرماي قاراعانمىن. اكەم اسىقپاي ءسوزىن جالعاستىردى. «كوڭىلىندە يمانى، كوزىندە قاناعاتى بار ادامداردىڭ ءبارىن اتىپ تاستادى. كوزىندە تويىمى جوق، يماننان ادا، قاناعاتسىز جالاڭاياقتارعا بيلىك بەرىپ قويدى. اشكوزدىك بۇل مەملەكەتتىڭ تۇبىنە جەتەدى. ول زاماندى سەندەر كورەسىڭدەر، مەن كورە الماسپىز» دەگەن ەدى. ايتىلعان اڭگىمە سول جەردە قالسا كەرەك، كەڭەس وكىمەتى ىدىراعاندا امزە دوسىم «جاكەمنىڭ ايتانى تۋرا كەلدى» دەپ ەسكە سالعانى بار.

جەتپىستەن اسقان جاسىمدا دا اتادان-بالاعا جالعاسقان ارۋاقتى اۋلەتىمىزدىڭ بار قۇپياسىن ءتۇسىندىم دەپ ايتا المايمىن. جاراتىلىسى ەرەك جاكەمنىڭ جۇرەگىنىڭ تۇكپىرىنە بويلاي الماعان دا بولارمىن. وعان سانانى بيلەگەن زامان، اكە ءسوزىن ەلەمەگەن جاستىق تا، مۇمكىن ءىلىمنىڭ تايازدىعى دا سەبەپ بولار. زامان دەمەكشى، كەزىندە اتەيزم تۋرالى لەكتسيا وقىعان كەزدەرىم بولدى. نە ايتقالى تۇرعانىمدى جاقسى تۇسىنەتىنمىن، بىراق پارتيانىڭ سالعانىنان اسا المادىم. ءدارىستى باستارىمدا قۇدايدان كەشىرىم سۇراپ، ىشتەي «ءلا ءيلاھا يللاللاھ» دەۋگە عانا قاۋقارىم جەتەتىن. تەگىندە، اراققا قۇمار بولماسام دا، جاس كۇنىمدە اششى سۋدى اۋىزعا الىپ قوياتىنىمدى نەسىنە جاسىرايىن. وندايدا اكەم جاتقان بولمەگە جاتۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. كوزىمدى جۇمسام، قىلعىنىپ، تۇنشىعامىن. باسقا بولمەگە بارىپ جاتسام، القىمنان  بۋىندىرىپ، تۇنشىقتىرعان تىلسىم سەيىلىپ كەتەدى. ونىڭ مانىسىنە بارىپپىز با؟! اكەمدى حالىق قاتتى قۇرمەتتەيتىن. اۋىلدىڭ تەنتەگىن تيىپ، اعايىننىڭ اۋىزبىرشىلىگىن ساقتاپ وتىرعان قاسيەتتى جان ەدى. ەل اكەمنىڭ ايتقانىن ەكى ەتپەيتىن. ءتىپتى، اۋىلدىڭ قاريالارى جاكەمنىڭ سوزىنە توقتاماعان تەنتەكتى وتىرعان جەرىنەن كوشىرىپ جىبەرۋگە دە دايىن بولاتىن. ورازا كۇندەرى تاراۋيح نامازى ءبىزدىڭ ۇيدە وقىلاتىن. بەس ۋاقىت نامازىن قازا ەتپەگەن اكەم قۇدايسىزداردىڭ تورىنا تۇتىلعاندارعا  كەشىرىمشىل بولدى. مىنا ءبىر وقيعا ءالى ەسىمدە. ءتاپ-ءتاۋىر قىزمەتى بار كورشىمىز دىللابەك تاڭ ازانىنان مۇنتازداي كيىنىپ الىپ، كەڭسەسىنە كەتەتىن. كەشكىسىن اراققا سىلقيا تويىپ الىپ، ۇيىنە زورعا جەتەتىن. اۋزى اراقتان قۇرعاعان كۇن بولعان ەمەن. بىردە اكەم بەسىن نامازىن ءۇيدىڭ كولەڭكەسىندە وقىپ تۇرعان. ارجاعىنان دۋال جاعالاپ تالتىرەكتەي باسىپ كورشىم كورىندى. اكەمدى كورە سالا، جالما-جان قاتارىنا تۇرا قالىپ ساجدەگە جىعىلماسى بار ما؟! ماس ادامدا ەس بار ما، ورنىنان تۇرعىزۋعا وقتالىپ ەدىم، اكەم جوتكىرىنىپ، كەيىستىگىن ءبىلدىردى. سودان نامازدىڭ وقىلىپ بولعانىن كۇتتىم. ودان سوڭ اكەم كورشىمنىڭ باسىنان سيپاپ، «اينالايىن، اراعىڭدى ءبىر كۇنى قويارسىڭ، نامازىڭدى قالدىرماي وقي بەر» دەدى. نە بولىپ، نە قويعانىن تۇسىنبەي تۇرعان كورشىمنىڭ قولىنا قالتاسىنان بەس سوم شىعارىپ بەرىپ، «ءما، مەن ءۇشىن الىپ قوي» دەيدى. سوسىن ماعان قاراپ: «قۇداي كوڭىلىنە ىقپال سالىپ، ماڭدايى ساجدەگە تيگەندە قايتارعانىڭ دۇرىس ەمەس» دەدى. بۇگىندە سول كورشىم بەس ۋاقىت نامازىن قازا ەتپەيدى. جامان ادەتىن قويىپ كەتتى.

اكەم ۋاقىتتىڭ ۋىتىمەن وسىلاي الىسسا، مەنىڭ قاتارلاستارىمنىڭ وعان قارسى تۇرۋعا جىگەرى جەتە بەرمەيتىن. بىردە جۇمىس بابىمەن اۋدان ورتالىعىنا كەلىپ، شايان مەشىتىنە سوقتىم. مەنى كورگەننەن: «ءاي، قوجا باباڭنىڭ مەشىتىن اراق قويما ەتتىك، ونى ءوزىم ۇستاپ وتىرمىن»، دەگەن كۇپىرلىگىنە قارسى ءسوز ايتا المادىم. قاس قىلعانداي سول ارادا كوپتەن كورمەگەن تانىسىمنىڭ دا جولىعا كەتپەسى بار ما. سودان اسحاناعا اينالدىرعان مەشىتتىڭ كەلەسى ءبىر قۇجىراسىنا بارىپ، ءبىر جارتىنى ءبولىپ ىشتىك. اپتالداي ازاماتتارعا ءبىر شيشا جۇعىن بولسىن با، كەلگەن شارۋامدى رەتتەپ، وسىندا تۇرىپ جاتقان اعام مەن جەڭگەمنىڭ ۇيىنە كەلدىم. كەلسەم ۇلكەندەردەن ەشكىم جوق ەكەن. ولاردى كۇتىپ جاتىپ كوزىم ءىلىنىپ كەتىپتى. ءبىر كەزدە ەسىكتەر تارس-تۇرس اشىلىپ-جابىلىپ، جەر قوزعالىپ جاتىر دەيمىن. ەكى قولىممەن جەر تىرەپ، جۇرەمنەن وتىرمىن. ءبىر بۇرىشتان بابامنىڭ سۇلباسى كورىندى. «حايۋان، قانشا رەت جۇرەگىڭە قولقا سالدىم تىڭدامادىڭ. جوق قىپ جىبەرەر ەدىم، ۇرپاعىمسىڭ. ەندى اۋزىڭا الساڭ كورەرسىڭ» دەگەنشە بولعان جوق، ەلەس جوق بولىپ كەتتى. مەندە ەس جوق، كۇبىرلەپ  كەشىرىم سۇراپ جاتىرمىن. اكەم ولەرىنەن ءبىر اي بۇرىن قۇران-كارىمدى جانە باسقا كىتاپتارىن تاپسىرىپ، «باباڭ دا ۇيرەتتى، مەن دە ۇيرەتتىم ءبىلىمسىز ەمەسسىڭ. مەندە داۋىڭ جوق، اۋلەت جولىن ۇستا، ۇستاماساڭ قۇدايدىڭ الدىندا ءوزىڭ جاۋاپ بەرەسىڭ» دەپ ءدىني كىتاپتارىمەن بىرگە قوجالىق جولىن دا تابىستاعان ەدى. سودان بەرى اكە اماناتىنا ادال بولىپ كەلەمىن.

 
ءبىزدىڭ اۋلەتىمىز ارعى جاعىن ايتپاعاننىڭ وزىندە بەرگى جاعىندا «ورتانشى ۇل» دەپ اتالعان المۇحاممەد بابامىز قوسىم يشاننان تارايدى. شايان جەرىندە مەشىت-مەدرەسە سالعان اعايىندى يشاندار قوسىم مەن قۇلاتاي ءىسىن جالعاستىرعان سەيداحمەت. ول 1883-84 جىلدارى سەيداحمەت يشان كۇيگەن قىزىل كىرپىشتەن 29 قۇجىرالى مەشىت-مەدرەسەنىڭ قۇرىلىسىن قايتا باستايدى. ونداعان جىلدارعا سوزىلعان الىپ قۇرىلىستى  قوسىمنىڭ نەمەرەسى اپپاق يشان اياقتايدى. تەك شاياندا ەمەس، بۇكىل قازاق جەرىندە يسلام ءدىنىنىڭ تىرەگى بولعان يشان وتىزىنشى جىلدارى بۇكىل اۋلەتىمەن قۋعىنعا ۇشىرايدى. جالا جابىلىپ، ۇشتىكتىڭ ۇكىمى شىققان سوڭ يشاندى شايانعا الىپ كەلىپ، الاڭعا حالىقتى جيناعان ەكەن. «مىنە، سەندەردى دىنمەن الداپ جۇرگەن ادام. ءپىتىر-ساداقانى جەلەۋلەتىپ ەڭبەكتەرىڭدى قاناعان. ەندى جۇزىنە تۇكىرۋلەرىڭە بولادى»، – دەيدى شەندىلەردىڭ ءبىرى ەكىلەنە سويلەپ. سوندا جينالعان قاۋىم قاسيەتتى قاريانىڭ بەتىنە تىكتەپ قاراي الماي، ىشتەي ەگىلە جىلاپ، قوشتاسقان ەكەن. سودان بەرى شايان مەشىتىندە ازان ايتىلماي، مەدرەسە شاكىرتتەرسىز قاڭىراپ بوس قالادى. يمانسىزدىق جولىنا كەدەرگى بولعان يسلام اعارتۋشىلارىن قۋعىنعا ۇشىراتىپ، قۇدايسىز وكىمەتتى نىعايتقىسى كەلگەندەر مەشىتتىڭ اسەم عيماراتىمەن دە الىسىپتى. وعان شوشقا قاماپ، قاساپحاناعا، تۇرمەگە دە اينالدىرادى. ول ازداي اراق قويما جاساپ حالىقتىڭ ساناسىن توزاقتىڭ سۋىمەن سۋارىپتى. يەسى كەتسە دە كيەسى كەتپەگەن قۇدىرەتتى مەكەن جاقسى كۇندەردى الدان كۇتىپتى. بۇگىندە اداسقان ۇرپاقتىڭ ۇلدارى بابادان كەشىرىم سۇراپ، مەشىت ەسىگىن قايتا اشتى.

جالپى، بابالارىمىز سالدىرعان ءحىح عاسىردىڭ ساۋلەت ونەرىنىڭ ەسكەرتكىشى بولىپ تابىلاتىن  يسلام شىراعىنىڭ كەشەندى قۇرىلىسى مەشىت، ءدارىسحانا، قۇجىرالار بىرىنەن-ءبىرى بولەك سالىنا وتىرىپ بارلىعى تۇيىق ءتورت بۇرىشتى ءبىر الاڭعا جيناقتالعان. كۇمبەزدەر كۇيدىرىلگەن قىشتاردان ورىلگەن. مەشىت جانە ايۆان بولىگى اركالار ارقىلى ءبولىنىپ، وتىز بەس كۇمبەز دىبىس كۇشەيتكىش  مىندەتىن  اتقارعان. كۇمبەزدەردى قاي جاعىنان قاراسادا بىرىنەن ءبىرى بيىك، ساتىلانىپ جاسالىنعان. باس كۇمبەز الىستان كوز تارتىپ ەرەكشە ءسان بەرىپ، كۇيدىرىلگەن قىشتان كوز تارتارلىقتاي ورنەكتەلىپ ءورىلۋى تاريحي ەسكەرتكىشكە ءالى وسى ۋاقىتقا دەيىن ارحيتەكتۋرالىق ءسان بەرىپ تۇر. قۇجىرالاردىڭ (بولمەلەردىڭ)  ءبارى دەرلىك «پ» ءارىپى ىسپەتتى ەتىپ ورنالاستىرىلعان. بۇل بولمەلەردىڭ كولدەنەڭى 3,5 مەتر، ۇزىندىعى 6 مەتر جالپى اۋماعى 18 شارشى مەتر. بولمەنىڭ بيىكتىگىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىنە (توبەسىنە) اعاشتان ساكى جاسالىنعان. ول ساكىلەر شاكىرتتەر جاتىپ ۇيىقتايتىن كەرۋەرت مىندەتىن اتقارعان. 2000 جىلى مادەنيەت جىلىنا وراي سول كەزدەگى بايدىبەك اۋدان اكىمى ج.بايعونوۆتىڭ باستاماسىمەن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى قولعا الىنادى. 2001 جىلى «بايدىبەك اۋداندىق ساۋلەت-كوركەم مۇراجايى» بولىپ قايتا اشىلدى.

قر ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى، پروفەسسور مامبەت قويگەلديەۆتىڭ  «ستالينيزم ي رەپرەسسي ۆ كازاحستانە 1920-1940-ح گودوۆ» ەڭبەگىندە دءىن قايراتكەرلەرىنىڭ، سونىڭ ىشىندە اپپاق يشاننىڭ تاعدىرىنا قاتىستى  مۇراعات ماتەريالدارى اقتاڭداقتىڭ ورىن تولتىردى دەسەم بولادى.  عالىم مۇراعات دەرەكتەرىنە سۇيەنە وتىراپ، بىلاي دەپ جازادى. «وگپۋ دەرەكتەرىنە قاراعاندا، مەشىتتىڭ جانىنان اشىلعان ءجۇز ورىندىق مەدرەسە مۇريدتەر، ياعني شاكىرتتەر تاربيەلەگەن. 1927 جىلعا دەيىن مۇندا ارقاداعى قارقارالىدان، اتباساردان، جەتىسۋداعى شۋ، ىلە، سونداي-اق تالاس، سارىسۋ وڭىرىنەن، سىر بويىنان، تىپتەن قىرعىزدىڭ وش ايماعىنان تالاپكەرلەر كەلىپ، شاكىرت اتانعان. وسى گەوگرافيالىق اۋقىمعا قاراپ-اق بۇل مەشىت-مەدرەسەنىڭ سول كەزدە بۇكىل قازاقستان كولەمىندە يسلام مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ جانە ءدىني ءبىلىم تاراتۋ ىسىندە ۇلكەن ورتالىق بولعانى بايقالادى. كاسىبي تاريحشىلاردىڭ ءتىسى باتا قويماعان يشاندار ءىسىن تەرەڭىنەن قازعان عالىم تاعى دا بىلاي دەپ تولعانادى: «يشان – يسلامنىڭ سوپىلىق اعىمىنداعى اقيقاتتى تانىپ-ءبىلۋ جولىندا بىلىمىمەن جوعارى دارەجەگە جەتكەن ۇستاز. ورتا ازيا ەلدەرىندە «يشان» اتاعىن باسىم تۇردە تەگى قوجا ءدىنباسىلارى يەمدەنگەن. قوسىم قوجا اۋلەتى تۇگەلىمەن يشاندار. سولاردىڭ ىشىنەن ءبىز اڭگىمەگە ارقاۋ قىلىپ وتىرعان اپپاق يشان ەل قۇرمەتىنە بولەنگەن ەرەكشە جان. اپپاق يشان اقيقات جولىنداعى مارتەبەلى تۇلعا دەگەن ويدى دا بىلدىرسە كەرەك. اپپاق يشان 1864 جىلى شايان اۋدا­نىن­داعى №1 اۋىلدا تۋعان. ۇزىن بويلى، ارىقشا كەلگەن، كەلبەتى كەلىسكەن كىسى ەكەن. ۇنەمى ۇستىنەن اق كيىمى تۇسپەگەن تاقۋا ادام بولعان. ساقال شاشى دا اپپاق بولعانى ءۇشىن دە اپپاق  يشان دەپ تە اتاعان شىعار. ول سەگىز اعايىندى. سولاردىڭ بىزگە اتى بەلگىلى بولعاندارى ءمادي، راحماتۋللا، اسادۋللا، ىدىرىس، سابىر. ابدىعاپۋر، نيزاميددين.  اپپاق يشاننىڭ ەكى ايەلىنەن بەس بالاسى بار. ولار: باحابۋللا، الاۋاتدين، ساعيدۋللا، ءسۇناتۋللا دا، سايدمۇحامماد.

اپپاق يشان كوشەگە ءجون-جوسىقسىز شىعىپ، جۇرتتىڭ كوزىنە تۇسە بەرمەگەن. ول كوبىنە كۇنى بويى مەشىتتە جاراتۋشى يەمىزگە قۇلشىلىق ەتىپ، مەدرەسەدە شاكىرتتەرىنە ءدارىس وقىپ، كىتاپحانادا ۇزاق كىتاپ اقتارۋمەن وتكىزگەن. ونىڭ شاكىرتتەرى اراسىنان ەلگە تانىلعان ءبىلىمدى مولدالار مەن يمامدار كوپ شىققانىن بۇگىندە جەتپىس، سەكسەندەگى اقساقالدار جاقسى بىلەدى. يشان اۋلەتىنىڭ حالىققا ءدىن جولىنداعى قىزمەتى قوعام تاراپىنان تولىق مويىندالىپ، ولاردىڭ ەسىمدەرى كەڭىنەن تانىلدى. قوسىم جانە سەيداحمەت يشان ۇرپاقتارىنىڭ يسلام ءدىنى جولىنداعى قىزمەتى كلاسسيكالىق يسلام مادەنيەتى مەن ىلىمىنە سۇيەنگەن. اپپاق يشاننىڭ ۇلى الاۋاتدين ساۋاتىن شايانداعى مەشىت-مەدرەسەدەن اشىپ، ون بەس جىل بويىنا مۇسىلمان ەلدەرىندەگى اتاقتى مەدرەسەلەردە وقىپ بارىپ، يشان لاۋازىمىنا يە بولادى. 1905-1910 جىلدار ارالىعىندا تۇركىستانداعى «سۇلكە قاري»، تاشكەنتتەگى «ابىلقاسىم يشان»، بۇحاراداعى «ساعيدوللا قاري» جانە «قاتتا قورعان» مەدرەسەسىندە وقىپ، قۇراندى جاتقا وقيتىن «قاري» اتانادى. الايدا الاۋاتدين وسى العان بىلىمدەرىمەن شەكتەلىپ قالعان جوق. 1910-1912 جىلداردا ۇرگەنىشتەگى «ايتمۇحامەد يشان»، ۋفاداعى «عاليا»، ورىنبورداعى «حۋساينيا» مەدرەسەلەرىندە ءبىلىم-بىلىكتىلىگىن بارىنشا كوتەرەدى. بۇل ءدىني وقۋ ورىندارى حح عاسىر باسىندا جاڭا ءادىستى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە كوشكەن. سوڭعى ءۇش مەدرەسەدەن كەيىن عانا الاۋاتدين ءوزىنىڭ جان-جاقتى ءبىلىم العانىن ايتىپ جۇرگەن. اپپاق يشاننىڭ تاعى ءبىر ۇلى ساعيدوللا دا وسىنداي جولدان ءوتىپ، «يشان» دەپ جازىلعان «شاتىرحات» الدى. اپپاق يشان بۇقارادا ءوزى اشقان مەدرەسەنى باسقارۋدى وسى ساعيدوللا يشانعا سەنىپ تاپسىرعان. بۇقارا امىرلىگى كەز كەلگەن ءدىن وكىلىنە مەشىت اشقىزا بەرمەگەن. سوعان قاراپ اپپاق يشاننىڭ ءدىن وكىلدەرى اراسىندا قانداي مارتەبەلى بولعانىن باعامداي بەرىڭىز» دەپ ويىن نىعىزدايدى. بۇل تاريحي دەرەك. وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن رەپ­رەس­سياعا ۇشىراعان ۇلت زيالىلارى تۋرالى دەرەك كوزدەرىنىڭ سوڭىنا ءتۇ­سىپ ءجۇرىپ، قازاقستاننىڭ بىرقاتار وبلىس­تا­رىنداعى مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ مۇراعاتتارىنداعى ماتەريالدارمەن تانىسقان ەدىم. سوندا كەڭەس وكىمەتى تەك زيالىلاردى عانا قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتىپ قويماعان، ەلدەگى ءدىن قىزمەتىندەگى تۇلعالاردى دا جاڭا وكىمەتكە جات الەۋمەتتىك توپتار قاتارىنا جاتقىزىپ، جازالاۋ شارالارىن جۇرگىزگەنىن كورسەتەتىن 1929-1930 جىلدار قۇجاتتارىمەن دە تانىسۋىما تۋرا كەلدى. پەتروپاۆلوۆسكى، پاۆلودار، اقتوبە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنداعى ءدىن قىزمەتكەرلەرىن، اسىرەسە يشاندار اۋلەتىن سوتتاۋ ءجيى ورىن العان ەكەن. نەگە؟ ويتكەنى قازاقستانداعى كەڭەس وكىمەتىنىڭ ءتۇرلى رەفورمالىق جانە سالىق ساياساتىنا قارسى حالىقتىڭ نارازىلىق كوتەرىلىستەرى سول جىلدارى بارىنشا ءورىس الدى. قازىرگى تاريح عىلىمى 80 مىڭداي ادام قاتىسقان كوتەرىلىستەردىڭ سانىن 372-گە جەتكىزدى. اشىپ ايتا كەتەتىن ءبىر جايت سول كوتەرىلىستەردىڭ ءبىرازى مەشىتتەردەن، سونداعى يمامدار مەن يشاندار باسقارعان جيىنداردان باستالعان. كەڭەس وكىمەتىنىڭ شەكتەن شىققان استىق جانە ەت سالىقتارى حالىقتىڭ شىمبايىنا ابدەن باتتى. مىسالى، اقمىرزا يشان باسقارعان قازالى كوتەرىلىسى، مۇقاتاي ساماتوۆتىڭ مەشىتىنەن وربىگەن ىرعىز كوتەرىلىسى، سۇلتانبەك شولاقوۆ باستاعان سوزاق كوتەرىلىسى، جانە ت.ب. يشان، يمام، مولدالاردىڭ ىقپالى مەن ءرولى كۇشتى بولعانى ءمالىم. ءبىزدىڭ قوعامدا حالىقتى يماندىلىققا تاربيەلەپ، ءدىن مادەنيەتىن باستى قۇندىلىقتاردىڭ ءبىرى رەتىندە ساناعا سىڭىرۋدە يمام، يشانداردىڭ ءرولى زور. تاريحىمىزدان الار ورنى دا ەرەكشە. جالپى، اتەيستىك باعىتتى ۇستانعان كەڭەس وكىمەتىنىڭ ولار ءۇشىن ازىق-تۇلىك سالىعىن سالۋى سىلتاۋ عانا. نەگىزىنەن بولشەۆيكتىك ساياساتىن تەزدەتىپ ءىس-جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جولىنداعى ءۇش كەدەرگىنىڭ ءبىرى – ءدىن باسىلارىن جويۋ كەرەك بولدى…»

ەل ىشىندە مەشىت-مەدرەسەنىڭ قۇرىلىسىنا قاتىستى ءتۇرلى ءاپسانالار جەتەرلىك.  ونىڭ بىرىندە قوسىم مەن قۇلاتاي قوجالاردىڭ تۇركىستاننان ءبىلىم ىزدەپ بۇحارا، سامارقاندتا وقىپ، ەلگە ورالعانى. شايان دەگەن جەردە توقتاپ،  اعايىندى ەكى جىگىتتىڭ ءبىرى وسى جەردە مەشىت سالعانى، ۋاقىت وتە كەلە اعايىندى  اۋليەلەردىڭ  ۇرپاعى سەيداحمەت يشاننىڭ مەشىتتى كەڭەيتىپ، ونىڭ ۇلى اپپاق يشاننىڭ مەشىت-مەدرەسەنى سالىپ ءبىتىرىپ، ەلدىڭ يىگىلىگىنە  قىزمەت ەتكەنى ايتىلادى. قاسيەتتى يشاننىڭ ءومىرىنىڭ سوڭىندا قۋعىندالىپ، كەڭەس تۇرمەلەرىندە وتكەن كۇندەرىنىڭ ءبىر دەرەگى دە اڭىز بولىپ ايتىلىپ كەلەدى. سول اڭىزداردىڭ نەگىزىندە 2001 جىلى امزە ايتبەكۇلى «اپپاق يشان» اتتى دەرەكتى حيكايات جازىپ، ونى كىتاپشا ەتىپ باسىپ شىعارعان ەكەن. وندا شاھ بۇزىرىك-سابۋلت، «بۇلت ۇستىندەگى  اۋليە» اتالاتىن پايعامبار اۋلەتىنىڭ  ءبىر بۇتاعىنىڭ قاسيەتتى ۇلدارى سايد احماد قۇلاتاي مەن سايد مۇحامەد قوسىم  ءومىر سۇرگەن كەزەڭىن سول كەزدىڭ تاريحي ۋاقيعالارىمەن ۇندەستىرە وتىرىپ، مول ماعلۇمات بەرىلەدى. اپپاق يشان تۋرالى تەرەڭ بىلگىسى كەلگەندەرگە وسى حيكاياتتى وقىپ شىعۋدى ۇسىنامىز.

اۋليە اۋلەت جايلى ءاپسانالاردىڭ بىرىندە مەشىت-مەدرەسە سالاتىن ادامنىڭ دۇنيەگە كەلگەندە قالاي ايان بەرگەنى ايتىلادى. «قوسىم سايد احماد-ماقتۇم اعزام باباسىنىڭ  باسىنا بارادى، بۇل جولى دا ءۇش كۇن تۇنەدى. ءۇشىنشى كۇنى تاڭ الدىندا ۇلى باباسى ات ۇستىندە، اپپاق ساقالىن ارىستاندى-قاراباستىڭ جەلىمەن جەلكىلدەتىپ، وكتەم داۋىسپەن: «بالام تۇر ورنىڭنان. سەن ماقسات ەتكەن ءىستىڭ ورىنداۋشىسى ءالى دۇنيەگە كەلگەن جوق. بىراق، ورىندالادى» دەدى دە ازدان  سوڭ اق ساعىم اراسىنا ءسىڭىپ جوق بولىپ كەتەدى. ارادا ءبىراز جىل وتكەن سوڭ سەيداحمەت يشان  تاعى دا ايان الادى: «قاشاننان ارمانىڭ بولعان ءىسىڭ وڭىنان كەلەدى، ادامىڭ دۇنيە ەسىگىن اشقالى تۇر» دەپ بەلگى بەرىپتى. ايتقانداي-اق، سول تاڭدا ۇلكەن ۇلى سەيىتاحمەتتىڭ ۇيىندەگى ءبيبىسارا كەلىنى تۇڭعىشىن دۇنيەگە الىپ كەلگەن ەكەن. ءسابيدى اتاسى «ماسعۇم» دەپ اتاپتى. جارىق دۇنيەگە بابالارىنىڭ اماناتىن الىپ كەلگەن نارەستە وسە كەلە اپپاق يشان اتانادى.

ەندىگى ءبىر ءاپسانا سەيداحمەتتىڭ قاجىلىق پارىزىن وتەۋگە بارعان ساپارىندا جولاي شام (داماسك) ارقىلى كەلە جاتىپ 40 قۇجىرالى مەشىتتە توقتاپ، ونىڭ سىزباسىن الا كەلگەنى ايتىلادى. ەلگە امان-ەسەن كەلگەن سوڭ، مەشىت سالۋعا كىرىسەدى. قاجىلىق ساپارىنداعى مىنا اڭىز دا ەل ىشىندە ايتىلىپ ءجۇر. مەككەدە قاعبانى اينالىپ تاۋاپ ەتىپ جۇرگەندە ءال-حارام مەشىتىنىڭ يمامى «تۇركىستان ءۋالاياتىنان كەلگەن مۇسىلمانداردىڭ قاجىلىقتارى تۇركىستانداعى ءبىر اۋليەنىڭ  سەبەبىنەن قابىل بولدى» دەپ جاريا ەتەدى. سەيداحمەت يشان ول كىم بولدى ەكەن دەپ ەلگە جەتكەندە الدىمەن تۇركىستانعا بارادى. سويتسە، ءبىر ادام «ءوزىمنىڭ  باسىمنان وتكەن، ءوزىمنىڭ تۇبىمە جەتكەن حاھ» دەپ، بازارداعى شولىركەگەندەردىڭ بارىنە تەگىن سۋ تاراتىپ ءجۇر ەكەن. سودان جاڭاعى ءداۋرىشتى ۇيىنە الىپ كەلىپ، قوناق ەتىپ، استىنا ات مىنگىزىپ، ريزا ەتىپ شىعارىپ سالادى. قاجى ويازدىڭ رۇقساتىن الۋعا تاشكەنتكە بارادى. وندا گەنەرال-گۋبەرناتوردىڭ پيسارى احمەتحان تورە كەزدەسىپ، ءمان-جايعا قانىققان سوڭ، «اللانىڭ ءۇيىن سالدىرعالى جاتىر ەكەنسىز، باسىن مەن باستايىن دەپ، 40 قوشقار بەرىپتى. ودان كەيىن يشان مەن ويازدى كەزدەستىرەدى. يشان ەسىكتەن ەنگەن ساتىندە وياز ورنىنان ۇشىپ تۇرىپ، جىلى قارسى الىپ، سوزگە كەلمەستەن مەشىت سالدىرۋعا رۇقساتىن بەرىپ، ونىڭ قۇرىلىسىنا 150 رۋبل ورىس اقشاسىن بولدىرگەن ەكەن. كەزدەسۋدەن قاتتى اسەرلەنگەن وياز تورە بالاسى احمەتحان سۇلتانعا: «جاڭاعى جاس جىگىتتىڭ جۇزىنەن نۇر قۇيىلىپ تۇردى. ەكى يىعىنداعى قوس ارىستان اتىلۋعا دايىندالعانداي كورىندى كوزىمە. ادام بالاسىندا مۇنداي سۇلۋ ادام بولادى ەكەن» دەپ تاڭ قالعانىن جاسىرا الماپتى. سول كەزدەگى تۇركىستان وبلىسى گەنەرال-گۋبەرناتورىنا باعىنىشتى 28 بولىسقا حابار جەتىپ، مەشىت-مەدرەسە قۇرىلىسىنا كوپتىڭ كومەگى كەلىپ جاتتى. ەل اۋزىنداعى اڭىزدارعا قاراعاندا 40 جىگىت كىرپىش قۇيىپ، 40 جىگىت كىرپىش كۇيدىرىپ، 40 جىگىت مەشىت تۇرعىزىلاتىن جەردى توقپاقپەن ۇرىپ نىعىزداعان ەكەن. سامارقاننان ارنايى الدىرعان سادىرحان باستاعان ءۇش شەبەر مەشىت سالۋعا كىرىسىپتى-مىس.

مەشىتكە قاجەتتى اعاشتىڭ دا اڭىزى قالىپتى. وسى وڭىردە قازاتا اۋليەنىڭ قاراعاشى وسكەن جەر ءالى دە بار. قازاتانىڭ قاراعاشتارىن قۇرىلىسقا پايدالانباق ويمەن، اۋليەنىڭ  رۇقساتىن الۋ ءۇشىن اپپاق يشان توعايعا كەلەدى. سەرىكتەرىن قالدىرىپ ءوزى قالىڭ وسكەن توعايعا ىشكەرىلەي ەنىپ كەتەدى. الدەن ۋاقىتتا سەرىكتەستەرىنىڭ ءبىرى يشاننىڭ ىزىنەن بارادى. قاراسا، ۇستازىنىڭ  اق قۇسپەن سويلەسىپ وتىرعانىن كورەدى. ەكىنشى جىگىت بارىپ كەلگەندە اق ساقالدى اق كيىمدى اداممەن سويلەسىپ، تاماق جەپ وتىرعانىن كورەدى. ەندى ءبىر قاراعاندا يشاننىڭ جايۋلى داستارحان باسىندا اق كيىمدى اقساقالدى ادامداردىڭ ورتاسىندا وتىرعانىن كورەدى. كوپ ۇزاماي، اپپاق يشاننىڭ ءوزى توعايدىڭ تۇكپىرىنەن شىعىپ، سەرىكتەستەرىنە كەلىپ بىلاي دەگەن ەكەن. «اۋليە جارىقتىق قاتتى ەكەن، ون التى اعاشتى زورعا بەردى. كەرەك اعاشتى بەلگىلەپ الىڭدار، ارتىعىنا تيىسپەڭدەر دەپ ءامىر ەتىپتى. يشاننىڭ ءسوزىن ەلەمەگەن ءبىر جىگىت قاراعاشتىڭ دىڭىنە بالتاسىن سىلتەگەندە بالتا قادالعان جەردەن قىزىل قان ساۋ ەتە قالىپتى دەيدى. يشان اعاشتىڭ جارالانعان جەرىن شاپانىنىڭ ەتەگىن جاۋىپ، دۇعاسىن وقىپ، قايتارعان ەكەن دەسەدى.

اپپاق يشان سىرداريا جاعاسىنداعى كونە وزگەنتتەگى تۇپكى اتا-باباسى اۋليە شاھ بۇزىرىك باباسىنىڭ باسىنا بارىپ قۇرباندىق شالىپ، قۇران باعىشتاپ قايتادى. قايتار جولدا سىرداريانىڭ جاعاسىندا دامىلداپ العالى وتكەلگە توقتايدى. يشان  قولىن سىر سۋىنا مالىپ جۋىنعالى جاتقاندا الدەقايدان قوس اققۋ قاسىنا ءجۇزىپ كەلەدى. قۇستىڭ قاۋىرسىنىن سيپاپ تىلدەسكەدەي يشارا بىلدىرەدى. بۇل كورىنىسكە تاڭ قالعانداردىڭ ساۋالىنا، «72 مىڭ تاحير تاسپيىق جادىڭدا بولسا، ورازا نامازىڭ قازا بولماسا، كىسىگە قياناتىڭ بولماسا، كۇللى الەمنىڭ جان-جانۋارى ساعان كەلىپ سالەم بەرمەك» دەگەن ەكەن. قوسىم يشاننىڭ تاعى ءبىر نەمەرەسى، اپپاق يشاننىڭ جاراتىلىسى ەرەك تاعى ءبىر ءىنىسى الياكبار يشان سەيىتمۇحامەدۇلى دۇنيەدەن وتەرىندە: «تەك توپالاڭدى كورىپ تۇرمىن، نەسىن ايتاسىڭ، قۋعىن مەن سۇرگىن، اتۋ مەن اسۋ، ودان سوڭ، ويحوي، باتىس جاقتان ءورت باستالاتىن بولىپ تۇر عوي، جەر دۇنيەنى جالمايتىن سوعىس ءورتى» دەگەن ەكەن. كوپ ۇزاماي، ارۋاعىن سىيلاپ، يسلام جولىنا كولەڭكە تۇسىرمەگەن بەرەكەلى مەكەندى قىزىل ءورت جالماپ، ەلدىڭ  يگى جاقسىلارى جەر اۋدالىپ، يشان-مولدالارىن تۇرمەگە قاماپ، قۋعىن-سۇرگىن باستالادى. بۇل جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىنداعى ءدىن اعارتۋشىلارىنا قارسى رەپرەسسيا ەدى. سول كۇندەر تۋرالى 1930 جىلى وتىز ءبىر جاسىندا دۇنيەدەن وتكەن اكەمنىڭ اعاسى:

ەل قايدا، ەدىل قايدا، نۇرا قايدا؟

ەشبىر جان حال-احۋالدى سۇرامايدى.

تىرناداي وقتان قورىققان توپتان شىعىپ،

شوشىنىپ شىعىپ كەتتىم قۇرالايعا. (قۇرالاي-دالا كەزىپ بەزىپ كەتتىم دەگەن ماعىنا بەرەدى)

«ءمولدىر سۋ تاستان شىققان شايان قايدا،

دۇشپاننان پانالايتىن  سايام قايدا؟!

ءۇش ءجۇزدىڭ بالاسىنا ماركاز بولىپ،

جۇرگىزگەن ءامىر-ماعرۇپ زامان قايدا؟

قىس-قىستاپ، جاز-جايلاعان  مەكەن قايدا؟

قىلاتىن كۇندە ءتاۋاپ مەككەم قايدا؟

جيىلىپ ەرتەلى-كەش اعايىندار،

تارقايتىن، حال سۇراسىپ وتان قايدا؟

كورىنگەن كۇندىك جەردەن مەشىت قايدا؟

بيىك جال، مەدرەسەلەر، ەسىك قايدا؟

جاز بولسا قاتار قونعان اۋىل قايدا؟

بىرىككەن ىنتىماقپەن قاۋىم قايدا؟

ءبىر جەڭنەن قول، ءبىر جاعادان باس شىعارىپ،

قارىسقان قيسىنسىزعا ءداۋىر قايدا؟

كەمەڭگەر، دۋالى اۋىز  كارى قايدا؟

دەرتكە شيپا بەرەر ءدارى قايدا؟

عيبراتپەن، ۇلگى الارلىق ءسوز سويلەسەڭ،

ءدارى سول، كانى، وسىنىڭ ءبارى قايدا؟

اسقار بەل  الدىمداعى اعا قايدا؟

ءبىر ەلىم، سۇيسىنەرلىك تاعا قايدا؟

اعايىندى ۇلكەن ءسوزىن كىشى تىڭداپ،

الدى-ارتىن ويعا الارلىق سانا قايدا؟

سىيلاعان سانسىز جەردە كىسى قايدا؟

يەك قاقساڭ ورىندالعان ءىسىڭ قايدا؟

قادامىڭ تۋرا جولدان كەتسە تايىپ،

سالارلىق تۋرا جولعا كىسى قايدا؟

عام گۇزەر تىرلىكتە  اتا قايدا؟

اتامەن اقىلداسساڭ قاتە قايدا؟

دۇنيەدە ىزدەگەنمەن تابا الماسسىڭ،

اتاداي عام گۇزەردە ەشبىر جايدا.

مەيىرمان شاپاعاتتى انا قايدا؟

قاندىرعان  سۇيسەڭ مەيىر بالا قايدا؟

باس اۋىرىپ، بالتىر سىزداپ بەيتاپتانسام،

تۋىسقان جان كۇيەرلىك جانە قايدا؟

الىسىپ بىرگە ويناعان قۇرداس قايدا؟

ءبىر ءجۇرىپ، بىرگە وسكەن سىرلاس قايدا؟

تاتۋ بوپ كۇندە قايتا  جاۋلاسقانمەن،

قيمايتىن جامان ىسكە جولداس قايدا؟

لايىق ۇلكەندەرگە، قۇرمەت قايدا؟

وتىرسا ۇلكەن ءسوزىن كىشى تىڭداپ،

جاراسقان ءبىر-بىرىنە ىزەت قايدا؟

اقىلمەن ەل باسقارعان كوسەم قايدا؟

سويلەسە سۇرىنبەيتىن شەشەن قايدا؟

جەر ءجۇزىن قاراڭعىلىق قاپتاسا دا،

اداسپاي  تۋرا جۇرگەن كوسەم قايدا؟

شام جاققان قاراڭعىدا  الىم قايدا؟

قاشاتىن الىم كورسە زالىم قايدا؟

اق جولدان تىسقا شىعىپ كەتكەندەردى

سالاتىن تۋرا جولعا قاجىم قايدا؟

جينالعان ءار تاراپتان تالىپ قايدا؟

ەسىتكەن تالىپ ءسوزىن حالىق قايدا؟

كوزبەنەن  كورگەندەردى تۇستەي قىلىپ،

بارادى مىنا زامان سالىپ قايدا؟

باستاعان نۇرلى ىسكە جوبام قايدا

كەلتىرگەن اۋزىڭا توبام قايدا؟

بارلىعى وتكەن ءىستىڭ سالاۋات بوپ،

ۋا، داريعا-اي، بۇرىنعىداي بولام قايدا؟

بەلگىسىز وتكەن كۇندەر كەتتىڭ قايدا؟

ارتىڭا ءىز تاستاماي ءوتتىڭ قايدا؟

قايعىسىز سول كۇندەردە قارا سۋدى

ىشكەندە كەتەر ەدى-اۋ، تاراپ بويعا

بەلگىسىز سول كۇندەرىم ەندى قايدا؟!

تابامىن بۇعان قىلسام قانداي ايلا؟

قۇراندا «ماعال ۋسري عۋسرا» دەگەن

تاپسىردىم اقىرعى ءىستى ءبىر قۇدايعا.

قۇدايىم ءوزىڭ ساقتا وتكەندەردى،

اداسىپ قۇرالايعا كەتكەندەردى.

ءوزىڭنىڭ كاررامىڭمەن راحىم ەتىپ

بارىندە جاقسىلىققا جەتكەر ەندى»- دەپ جىرلاعان ەكەن. ەلدىڭ يگى جاقسىلارى قۋعىنعا ۇشىراپ، تۋعان جەرىن تاستاپ كوشۋگە ماجبۇرلەيدى. سولاردىڭ  قاتارىندا مەنىڭ اتام مەن اكەم، اپپاق يشاننىڭ شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى ءشادى تورە جاڭگىرۇلى بولسا كەرەك. اقىننىڭ اكەسى – جاڭگىر، ابىلاي حان­نىڭ شوبەرەسى. كەزىندە كەنەسارى حان­نىڭ جورىقتارىنا قاتىسىپ، ۇلت تاۋەل­سىز­دىگى ءۇشىن كۇرەسكەن. ءشادى بالا كەزىندە وسى شايان مەشىتىندە وقىپ، ءدىني ساۋاتىن اشقان. كەيىن شىمكەنتتەگى ابدوللا ءشارىپ دەگەن يمامنان ءدارىس الىپ، بۇحاراداعى «مير-اراب» مەد­رە­سىندە ءبىلىمىن ۇشتاپ، اراب، پارسى ءتىل­دەرىن مەڭگەرىپ، اتاقتى شىعىس شايىر­لارىنىڭ شىعارمالارىمەن تا­­نىسادى. ءوزى دە ءدىندى ۋاعىزدايتىن اقىن­دىق جولعا تۇسەدى دە «التى بارماق» پەن «نازىم سيار ءشاريف» جىر عاقليات داستاندارىن جازىپ، اپپاق يشاننىڭ قۇرمەتىنە بولەنگەن. اكەمنىڭ ايتۋىنشا، «التى بارماقتى» مەنىڭ اتامنىڭ ۇيىندە التى اي جاتىپ جازعان ەكەن. اپپاق يشاننىڭ «اراب تىلىندە جازىلعان شىعارمالاردى تۇرىكشەلەپ نازىم ەتسەڭىزشى» دەگەن وتىنىشىنەن كەيىن قولعا الىپتى. جىر جازىلىپ ءبىتىپ، ونى باستىرىپ، ەلگە جەتكىزەدى. سونىڭ ءبىر داناسىن اتامنان قالعان مۇراداي وزىمدە ساقتالىپ تۇرۋشى ەدىم. الدەنە سەبەپپەن كوز جازىپ قالىپ وتىرمىن.

اڭگىمەمنىڭ باسىندا اتام شۋدىڭ ءوڭىرىن پانالاپ، ودان كەيىن جيزاققا جەتكەن ەكەن دەپ ەدىك قوي. سول سۇرگىندە ءشادى تورە دە  بىرگە بولعان ەكەن. بوسقىندار ارىپ-اشىپ جيزاققا جەتكەندە استىڭ ۇستىنەن شىعادى. جولاۋشىلارعا بوساعادان ورىن ءتيىپ، الدارىنا اس كەلەدى. توردە وتىرعان وزبەكتىڭ مولداسى جاماعاتىنا ۋاعىزىن جالعاستىرا بەرەدى. اتام مولدانىڭ قاتەلەسكەنىن بايقاپ، «مولدەكە، قۇراننىڭ مىنا بەتىندە، مىنا اياتتا بىلاي دەپ جازىلعان» دەپ ەسكەرتىپتى. مولدا «قايىرشى، سەن نە بىلەسىڭ؟» دەگەندەي ەلەڭ ەتپەيدى. اتام قۇراندى الدىرتىپتى. سالىستىرىپ قاراسا، اتامدىكى دۇرىس. «تانىماسىن سىيلاماس» دەگەن، ءبىلىمىڭىز بىزدەن مىقتى، ءتور سىزدىكى دەپ، مولدا اتامنان كەشىرىم سۇراپتى. ءبىر كەزدە بىرەۋى كەزەك الىپ، «التى بارماقتا» جىرلانعان پايعامباردىڭ ميعراجعا ساپارىن وقيدى. وزبەكتىڭ مولداسى: «قازاقتىڭ نەبىر شايىرلارى بار ەكەن. وسىنى جازعان قازاق» دەپ ايتادى. اكەم:«ونى جازعان ادام انە وتىر» دەپ ەسىك جاقتى نۇسقايدى. حالىق ءبىراۋىزدان: «سۋبحاناللاھ» دەپ ءشادى اقىندى كوتەرىپ اكەتىپ تورگە وتىرعىزىپتى. اس جەلىنىپ، سىرتقا شىقسا «التىبارماقتى جازعان قازاق كەلدى» دەگەن حاباردى ەستىگەن ەل اقىننىڭ قولىنان الىپ، شاپانىن ءسۇيىپ، قوشامەت كورسەتىپتى. ماناعى يمام تۇرىپ، «قۇداي ايداپ، الدىمىزعا ءىلىمدى يشاندار كەلدى. حالايىق، بۇگىننەن باستاپ  يشاندىقتى بەردىم، دەپ اتامدى سول اۋىلدىڭ مولداسى ەتىپ قويىپتى. ءشادى اقىن ورتا بويلى مۇرنى باتىڭقى، ءپىشىنسىز ەدى دەۋشى ەدى اكەم. اسا زور داۋىسى دا  جوق ەكەن. اتام تورەنىڭ جىرلارىن زارلاتىپ وقىعاندا، «ءابدۋالي يشان وقىسا، كەلىسەدى» دەپ ريزا بولادى ەكەن. اقىن سياسى مەن قالامىن، قاعازىن قورجىنىنا سالىپ الىپ ءجۇرىپتى. ات ۇستىندە كەلە جاتسا دا، ءالسىن-ءالسىن قولىنا قاعاز-قالامىن الىپ ويىنا وراعلان جىر جولدارىن جازىپ جۇرەدى ەكەن. ءشادى تورە 1932 جىلى 12 قىر­كۇيەك­تە سول جاقتا دۇنيەدەن وزادى.  

ال شايان مەشىت-مەدرەسەسىنىڭ شامشىراعى اپپاق يشان 1929 جىلى كەڭەس ۇكىمەتى تۇتقىنعا الىپ، 10 جىلعا سوتتاعان. ەكى جىلدان كەيىن پاۆلودار وبلىسىنداعى تۇرمەدە قايتىس بولادى.

دايىنداعان ايگۇل ۋايسوۆا

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان