Jarıq nwrdıñ säulesi

Äulettiñ biik ruhı

Birde jwmıstan kelsem seksennen asqan äkemniñ qabağı qatulı eken. Köñil küyiñiz joq qoy dep edim, kökireginde lıqsıp twrğan bar aşuın sırtqa şığardı: «Köriñde ökirgir Stalin. Biz nege halıq jauı atandıq? Biz kimge ne jamandıq istedik? Oylana, oylana osığan aqılım jetpedi. Köriñde tik twrğır Stalin» dedi küyine. Ömirinde kisige dauıs köterip, artıq söz aytpağan adamnıñ Stalinge auır qarğıstı jaudıratın sebebi de joq emes-tin. Zobalañ kezinde Qosım işannıñ wrpaqtarınıñ repressiyağa wşıramağanı joq. Işannıñ bes balasınan tarağan otız eki wrpağınan aman qalğanı, jalğız meniñ äkem – Äbdirazaq, Qosım işannıñ wlı Älmwhamedtiñ Äbdiuahid degen balasınıñ jalğız  twyağı. Işan äuletine qırğiday tigen uaqıtta Şuğa köşken Älmağambet babama sol jerden topıraq bwyırıptı. Onıñ inisinen tuğan Mälliqoja da sonda dünieden ozdı. Qızıldardıñ qwrığı Şuğa da jetken soñ eki eskekke jügin  artıp, bosqındar  Samarqandı betke alıp şığadı. «Kündiz boy tasalap, tün qarañğısın jamılıp tura 42 kün degende Jizaqtıñ tauına şıqtıq. Sonda barğan soñ ğana tınıştıq taptıq» dep, sol künderdi eske alatın äkem. Ol 1978 jılı Özbekstannan eline qayta oralıp, Şayandağı babası jatqan qorımnan topıraq bwyırdı.

Jarıqtıq jäkem, qaytıs bolarınan bir apta bwrın 1986 jılı 26 naurızda on birden on bes minut ötkende «Allanıñ didarına sapar şegetinin, qwdaydan bwyrıq kelgenin» ayttı. «Äkeñ eki söylemeydi, qamdana ber» dep, qamığıp anam qaldı. Sodan aytqan uaqıtı jetkende, äkem tañğı namazın oqıdı. Anam may qatqan, qaymağı alınbağan bir kese süt berdi. «Aqırğı dämi» onı işti. 11-den 15 ötti degende qasına meni şaqırıp alıp: «Kalimanı ayta ber, auzım-közim-ayağım aşılıp qalmasın, köz körgenderge dwğay salem. Men rizamın, mağan razı bolsın. Alla jannatta  jolıqtırsın, Lä ilähä illallah» d
edi de, jeñil dem şığarıp, dünieden öte bardı.

Közi tirisinde äkemdi töbeme köterip, aldında täk twrdım, bar jağdayın jasap, meyirimdi wl boldım. Alayda asıl jannıñ jüregine tereñ üñile bilme
ppin, onıñ qadir-qasietin bağalamappın. Zamannıñ zaualı tosqauıl boldı ma, älde alğan bilimim basqa jaqqa bastadı ma, äkemniñ ruhani biigine köterile almadım.

Jurnalist dosım Ämze Aytbekwlımen jaqsı sıylastım. Aralas-qwralas jürip äkemizge sälem berip bizdiñ üyge jii kelip-ketip jüretin. Sonday bir künderde ekeumizden qanday zamanda ömir sürip otırğanımızdı swradı. Tosılıp qaldım, «qwdayğa şükir, tınış zaman, toqşılıq, partiyanıñ köleñkesinde alañsız ömir sürip jatırmız» dep kümiljidim. «Bwl ökimetiñ jaqında qwlaydı» dedi äkem. Elu jıl elden qaşıp, endi kelgende tağı neni bastadı degendey jäkeme jaqtırmay qarağanmın. Äkem asıqpay sözin jalğastırdı. «Köñilinde imanı, közinde qanağatı bar adamdardıñ bärin atıp tastadı. Közinde toyımı joq, imannan ada, qanağatsız jalañayaqtarğa bilik berip qoydı. Aşközdik bwl memlekettiñ tübine jetedi. Ol zamandı sender köresiñder, men köre almaspız» degen edi. Aytılğan äñgime sol jerde qalsa kerek, keñes ökimeti ıdırağanda Ämze dosım «jäkemniñ aytanı tura keldi» dep eske salğanı bar.

Jetpisten asqan jasımda da atadan-balağa jalğasqan äruaqtı äuletimizdiñ bar qwpiyasın tüsindim dep ayta almaymın. Jaratılısı erek jäkemniñ jüreginiñ tükpirine boylay almağan da bolarmın. Oğan sananı bilegen zaman, äke sözin elemegen jastıq ta, mümkin ilimniñ tayazdığı da sebep bolar. Zaman demekşi, kezinde ateizm turalı lekciya oqığan kezderim boldı. Ne aytqalı twrğanımdı jaqsı tüsinetinmin, biraq partiyanıñ salğanınan asa almadım. Däristi bastarımda qwdaydan keşirim swrap, iştey «Lä ilähä illallah» deuge ğana qauqarım jetetin. Teginde, araqqa qwmar bolmasam da, jas künimde aşı sudı auızğa alıp qoyatınımdı nesine jasırayın. Ondayda äkem jatqan bölmege jatu mümkin emes edi. Közimdi jwmsam, qılğınıp, twnşığamın. Basqa bölmege barıp jatsam, alqımnan  buındırıp, twnşıqtırğan tılsım seyilip ketedi. Onıñ mänisine barıppız ba?! Äkemdi halıq qattı qwrmetteytin. Auıldıñ tentegin tiıp, ağayınnıñ auızbirşiligin saqtap otırğan qasietti jan edi. El äkemniñ aytqanın eki etpeytin. Tipti, auıldıñ qariyaları jäkemniñ sözine toqtamağan tentekti otırğan jerinen köşirip jiberuge de dayın bolatın. Oraza künderi tarauih namazı bizdiñ üyde oqılatın. Bes uaqıt namazın qaza etpegen äkem qwdaysızdardıñ torına twtılğandarğa  keşirimşil boldı. Mına bir oqiğa äli esimde. Täp-täuir qızmeti bar körşimiz Dillabek tañ azanınan mwntazday kiinip alıp, keñsesine ketetin. Keşkisin araqqa sılqiya toyıp alıp, üyine zorğa jetetin. Auzı araqtan qwrğağan kün bolğan emen. Birde äkem besin namazın üydiñ köleñkesinde oqıp twrğan. Arjağınan dual jağalap tältirektey basıp körşim körindi. Äkemdi köre sala, jalma-jan qatarına twra qalıp säjdege jığılması bar ma?! Mas adamda es bar ma, ornınan twrğızuğa oqtalıp edim, äkem jötkirinip, keyistigin bildirdi. Sodan namazdıñ oqılıp bolğanın küttim. Odan soñ äkem körşimniñ basınan sipap, «aynalayın, arağıñdı bir küni qoyarsıñ, namazıñdı qaldırmay oqi ber» dedi. Ne bolıp, ne qoyğanın tüsinbey twrğan körşimniñ qolına qaltasınan bes som şığarıp berip, «mä, men üşin alıp qoy» deydi. Sosın mağan qarap: «qwday köñiline ıqpal salıp, mañdayı säjdege tigende qaytarğanıñ dwrıs emes» dedi. Büginde sol körşim bes uaqıt namazın qaza etpeydi. Jaman ädetin qoyıp ketti.

Äkem uaqıttıñ uıtımen osılay alıssa, meniñ qatarlastarımnıñ oğan qarsı twruğa jigeri jete bermeytin. Birde jwmıs babımen audan ortalığına kelip, Şayan meşitine soqtım. Meni körgennen: «Äy, qoja Babañnıñ meşitin araq qoyma ettik, onı özim wstap otırmın», degen küpirligine qarsı söz ayta almadım. Qas qılğanday sol arada köpten körmegen tanısımnıñ da jolığa ketpesi bar ma. Sodan ashanağa aynaldırğan meşittiñ kelesi bir qwjırasına barıp, bir jartını bölip iştik. Aptalday azamattarğa bir şişa jwğın bolsın ba, kelgen şaruamdı rettep, osında twrıp jatqan ağam men jeñgemniñ üyine keldim. Kelsem ülkenderden eşkim joq eken. Olardı kütip jatıp közim ilinip ketipti. Bir kezde esikter tars-twrs aşılıp-jabılıp, jer qozğalıp jatır deymin. Eki qolımmen jer tirep, jüremnen otırmın. Bir bwrıştan babamnıñ swlbası körindi. «Hayuan, qanşa ret jüregiñe qolqa saldım tıñdamadıñ. Joq qıp jiberer edim, wrpağımsıñ. Endi auzıña alsañ körersiñ» degenşe bolğan joq, eles joq bolıp ketti. Mende es joq, kübirlep  keşirim swrap jatırmın. Äkem ölerinen bir ay bwrın Qwran-Kärimdi jäne basqa kitaptarın tapsırıp, «babañ da üyretti, men de üyrettim bilimsiz emessiñ. Mende dauıñ joq, äulet jolın wsta, wstamasañ qwdaydıñ aldında öziñ jauap beresiñ» dep dini kitaptarımen birge qojalıq jolın da tabıstağan edi. Sodan beri äke amanatına adal bolıp kelemin.

 
Bizdiñ äuletimiz arğı jağın aytpağannıñ özinde bergi jağında «ortanşı wl» dep atalğan Älmwhammed babamız Qosım işannan taraydı. Şayan jerinde meşit-medrese salğan ağayındı işandar Qosım men Qwlatay isin jalğastırğan Seydahmet. Ol 1883-84 jıldarı Seydahmet işan küygen qızıl kirpişten 29 qwjıralı meşit-medreseniñ qwrılısın qayta bastaydı. Ondağan jıldarğa sozılğan alıp qwrılıstı  Qosımnıñ nemeresi Appaq işan ayaqtaydı. Tek Şayanda emes, bükil qazaq jerinde islam dininiñ tiregi bolğan işan otızınşı jıldarı bükil äuletimen quğınğa wşıraydı. Jala jabılıp, üştiktiñ ükimi şıqqan soñ işandı Şayanğa alıp kelip, alañğa halıqtı jinağan eken. «Mine, senderdi dinmen aldap jürgen adam. Pitir-sadaqanı jeleuletip eñbekteriñdi qanağan. Endi jüzine tükiruleriñe boladı», – deydi şendilerdiñ biri ekilene söylep. Sonda jinalğan qauım qasietti qariyanıñ betine tiktep qaray almay, iştey egile jılap, qoştasqan eken. Sodan beri Şayan meşitinde azan aytılmay, medrese şäkirttersiz qañırap bos qaladı. Imansızdıq jolına kedergi bolğan islam ağartuşıların quğınğa wşıratıp, qwdaysız ökimetti nığaytqısı kelgender meşittiñ äsem ğimaratımen de alısıptı. Oğan şoşqa qamap, qasaphanağa, türmege de aynaldıradı. Ol azday araq qoyma jasap halıqtıñ sanasın tozaqtıñ suımen suarıptı. Iesi ketse de kiesi ketpegen qwdiretti meken jaqsı künderdi aldan kütipti. Büginde adasqan wrpaqtıñ wldarı babadan keşirim swrap, meşit esigin qayta aştı.

Jalpı, babalarımız saldırğan HİH ğasırdıñ säulet öneriniñ eskertkişi bolıp tabılatın  islam şırağınıñ keşendi qwrılısı meşit, därishana, qwjıralar birinen-biri bölek salına otırıp barlığı twyıq tört bwrıştı bir alañğa jinaqtalğan. Kümbezder küydirilgen qıştardan örilgen. Meşit jäne ayvan böligi arkalar arqılı bölinip, otız bes kümbez dıbıs küşeytkiş  mindetin  atqarğan. Kümbezderdi qay jağınan qarasada birinen biri biik, satılanıp jasalınğan. Bas kümbez alıstan köz tartıp erekşe sän berip, küydirilgen qıştan köz tartarlıqtay örnektelip örilui tarihi eskertkişke äli osı uaqıtqa deyin arhitekturalıq sän berip twr. Qwjıralardıñ (bölmelerdiñ)  bäri derlik «P» äripi ispetti etip ornalastırılğan. Bwl bölmelerdiñ köldeneñi 3,5 metr, wzındığı 6 metr jalpı aumağı 18 şarşı metr. Bölmeniñ biiktiginiñ üşten bir böligine (töbesine) ağaştan säki jasalınğan. Ol säkiler şäkirtter jatıp wyıqtaytın keruert mindetin atqarğan. 2000 jılı mädeniet jılına oray sol kezdegi Bäydibek audan äkimi J.Bayğonovtıñ bastamasımen qayta qalpına keltiru jwmıstarı qolğa alınadı. 2001 jılı «Bäydibek audandıq säulet-körkem mwrajayı» bolıp qayta aşıldı.

QR WĞA korrespondent-müşesi, professor Mämbet Qoygeldievtiñ  «Stalinizm i repressii v Kazahstane 1920-1940-h godov» eñbeginde din qayratkerleriniñ, sonıñ işinde Appaq işannıñ tağdırına qatıstı  mwrağat materialdarı aqtañdaqtıñ orın toltırdı desem boladı.  Ğalım mwrağat derekterine süyene otırap, bılay dep jazadı. «OGPU derekterine qarağanda, meşittiñ janınan aşılğan jüz orındıq medrese müridter, yağni şäkirtter tärbielegen. 1927 jılğa deyin mwnda Arqadağı Qarqaralıdan, Atbasardan, Jetisudağı Şu, İle, sonday-aq Talas, Sarısu öñirinen, Sır boyınan, tipten qırğızdıñ Oş aymağınan talapkerler kelip, şäkirt atanğan. Osı geografiyalıq auqımğa qarap-aq bwl meşit-medreseniñ sol kezde bükil Qazaqstan köleminde islam mädenietin qalıptastıru jäne dini bilim taratu isinde ülken ortalıq bolğanı bayqaladı. Käsibi tarihşılardıñ tisi bata qoymağan işandar isin tereñinen qazğan ğalım tağı da bılay dep tolğanadı: «Işan – Islamnıñ sopılıq ağımındağı Aqiqattı tanıp-bilu jolında bilimimen joğarı därejege jetken wstaz. Orta Aziya elderinde «işan» atağın basım türde tegi qoja dinbasıları iemdengen. Qosım qoja äuleti tügelimen işandar. Solardıñ işinen biz äñgimege arqau qılıp otırğan Appaq işan el qwrmetine bölengen erekşe jan. Appaq işan aqiqat jolındağı märtebeli twlğa degen oydı da bildirse kerek. Appaq işan 1864 jılı Şayan auda­nın­dağı №1 auılda tuğan. Wzın boylı, arıqşa kelgen, kelbeti kelisken kisi eken. Ünemi üstinen aq kiimi tüspegen taqua adam bolğan. Saqal şaşı da appaq bolğanı üşin de Appaq  işan dep te atağan şığar. Ol segiz ağayındı. Solardıñ bizge atı belgili bolğandarı Mädi, Rahmatulla, Asadulla, Idırıs, Sabır. Äbdiğapur, Nizamiddin.  Appaq işannıñ eki äyelinen bes balası bar. Olar: Bahabulla, Alauatdin, Sağidulla, Sünatulla da, Sayidmwhammad.

Appaq işan köşege jön-josıqsız şığıp, jwrttıñ közine tüse bermegen. Ol köbine küni boyı meşitte Jaratuşı iemizge qwlşılıq etip, medresede şäkirtterine däris oqıp, kitaphanada wzaq kitap aqtarumen ötkizgen. Onıñ şäkirtteri arasınan elge tanılğan bilimdi moldalar men imamdar köp şıqqanın büginde jetpis, seksendegi aqsaqaldar jaqsı biledi. Işan äuletiniñ halıqqa din jolındağı qızmeti qoğam tarapınan tolıq moyındalıp, olardıñ esimderi keñinen tanıldı. Qosım jäne Seydahmet işan wrpaqtarınıñ islam dini jolındağı qızmeti klassikalıq islam mädenieti men ilimine süyengen. Appaq işannıñ wlı Alauatdin sauatın Şayandağı meşit-medreseden aşıp, on bes jıl boyına mwsılman elderindegi ataqtı medreselerde oqıp barıp, işan lauazımına ie boladı. 1905-1910 jıldar aralığında Türkistandağı «Sülke qari», Täşkenttegi «Abılqasım işan», Bwharadağı «Sağidolla qari» jäne «Qatta qorğan» medresesinde oqıp, Qwrandı jatqa oqitın «qari» atanadı. Alayda Alauatdin osı alğan bilimderimen şektelip qalğan joq. 1910-1912 jıldarda Ürgeniştegi «Aytmwhamed işan», Ufadağı «Ğaliya», Orınbordağı «Husaynya» medreselerinde bilim-biliktiligin barınşa köteredi. Bwl dini oqu orındarı HH ğasır basında jaña ädisti bilim beru jüyesine köşken. Soñğı üş medreseden keyin ğana Alauatdin öziniñ jan-jaqtı bilim alğanın aytıp jürgen. Appaq işannıñ tağı bir wlı Sağidolla da osınday joldan ötip, «işan» dep jazılğan «şatırhat» aldı. Appaq işan Bwqarada özi aşqan medreseni basqarudı osı Sağidolla işanğa senip tapsırğan. Bwqara ämirligi kez kelgen din ökiline meşit aşqıza bermegen. Soğan qarap Appaq işannıñ din ökilderi arasında qanday märtebeli bolğanın bağamday beriñiz» dep oyın nığızdaydı. Bwl tarihi derek. Osıdan biraz jıl bwrın rep­res­siyağa wşırağan wlt ziyalıları turalı derek közderiniñ soñına tü­sip jürip, Qazaqstannıñ birqatar oblıs­ta­rındağı Memlekettik qauipsizdik komitetiniñ mwrağattarındağı materialdarmen tanısqan edim. Sonda Keñes ökimeti tek ziyalılardı ğana quğın-sürginge wşıratıp qoymağan, eldegi din qızmetindegi twlğalardı da jaña ökimetke jat äleumettik toptar qatarına jatqızıp, jazalau şaraların jürgizgenin körsetetin 1929-1930 jıldar qwjattarımen de tanısuıma tura keldi. Petropavlovski, Pavlodar, Aqtöbe Oñtüstik Qazaqstan oblıstarındağı din qızmetkerlerin, äsirese işandar äuletin sottau jii orın alğan eken. Nege? Öytkeni Qazaqstandağı Keñes ökimetiniñ türli reformalıq jäne salıq sayasatına qarsı halıqtıñ narazılıq köterilisteri sol jıldarı barınşa öris aldı. Qazirgi tarih ğılımı 80 mıñday adam qatısqan köterilisterdiñ sanın 372-ge jetkizdi. Aşıp ayta ketetin bir jayt sol köterilisterdiñ birazı meşitterden, sondağı imamdar men işandar basqarğan jiındardan bastalğan. Keñes ökimetiniñ şekten şıqqan astıq jäne et salıqtarı halıqtıñ şımbayına äbden battı. Mısalı, Aqmırza işan basqarğan Qazalı köterilisi, Mwqatay Samatovtıñ meşitinen örbigen Irğız köterilisi, Swltanbek Şolaqov bastağan Sozaq köterilisi, jäne t.b. işan, imam, moldalardıñ ıqpalı men röli küşti bolğanı mälim. Bizdiñ qoğamda halıqtı imandılıqqa tärbielep, din mädenietin bastı qwndılıqtardıñ biri retinde sanağa siñirude imam, işandardıñ roli zor. Tarihımızdan alar ornı da erekşe. Jalpı, ateistik bağıttı wstanğan Keñes ökimetiniñ olar üşin azıq-tülik salığın saluı sıltau ğana. Negizinen bol'şeviktik sayasatın tezdetip is-jüzege asıru üşin jolındağı üş kederginiñ biri – din basıların joyu kerek boldı…»

El işinde meşit-medreseniñ qwrılısına qatıstı türli äpsanalar jeterlik.  Onıñ birinde Qosım men Qwlatay qojalardıñ Türkistannan bilim izdep Bwhara, Samarqandta oqıp, elge oralğanı. Şayan degen jerde toqtap,  ağayındı eki jigittiñ biri osı jerde meşit salğanı, uaqıt öte kele ağayındı  äulielerdiñ  wrpağı Seydahmet işannıñ meşitti keñeytip, onıñ wlı Appaq işannıñ meşit-medreseni salıp bitirip, eldiñ iigiligine  qızmet etkeni aytıladı. Qasietti işannıñ ömiriniñ soñında quğındalıp, keñes türmelerinde ötken künderiniñ bir deregi de añız bolıp aytılıp keledi. Sol añızdardıñ negizinde 2001 jılı Ämze Aytbekwlı «Appaq işan» attı derekti hikayat jazıp, onı kitapşa etip basıp şığarğan eken. Onda Şah Büzirik-sabult, «Bwlt üstindegi  äulie» atalatın Payğambar äuletiniñ  bir bwtağınıñ qasietti wldarı Sayd Ahmad Qwlatay men Sayd Mwhamed Qosım  ömir sürgen kezeñin sol kezdiñ tarihi uaqiğalarımen ündestire otırıp, mol mağlwmat beriledi. Appaq işan turalı tereñ bilgisi kelgenderge osı hikayattı oqıp şığudı wsınamız.

Äulie äulet jaylı äpsanalardıñ birinde meşit-medrese salatın adamnıñ düniege kelgende qalay ayan bergeni aytıladı. «Qosım Sayd Ahmad-maqtwm Ağzam babasınıñ  basına baradı, bwl jolı da üş kün tünedi. Üşinşi küni tañ aldında wlı babası at üstinde, appaq saqalın Arıstandı-Qarabastıñ jelimen jelkildetip, öktem dauıspen: «Balam twr ornıñnan. Sen maqsat etken istiñ orındauşısı äli düniege kelgen joq. Biraq, orındaladı» dedi de azdan  soñ aq sağım arasına siñip joq bolıp ketedi. Arada biraz jıl ötken soñ Seydahmet işan  tağı da ayan aladı: «Qaşannan armanıñ bolğan isiñ oñınan keledi, adamıñ dünie esigin aşqalı twr» dep belgi beripti. Aytqanday-aq, sol tañda ülken wlı Seyitahmettiñ üyindegi Bibisara kelini twñğışın düniege alıp kelgen eken. Säbidi atası «Masğwm» dep ataptı. Jarıq düniege babalarınıñ amanatın alıp kelgen näreste öse kele Appaq işan atanadı.

Endigi bir äpsana Seydahmettiñ qajılıq parızın öteuge barğan saparında jolay Şam (Damask) arqılı kele jatıp 40 qwjıralı meşitte toqtap, onıñ sızbasın ala kelgeni aytıladı. Elge aman-esen kelgen soñ, meşit saluğa kirisedi. Qajılıq saparındağı mına añız da el işinde aytılıp jür. Mekkede Qağbanı aynalıp tauap etip jürgende äl-Haram meşitiniñ imamı «Türkistan uäläyatınan kelgen mwsılmandardıñ qajılıqtarı Türkistandağı bir äulieniñ  sebebinen qabıl boldı» dep jariya etedi. Seydahmet işan ol kim boldı eken dep elge jetkende aldımen Türkistanğa baradı. Söytse, bir adam «özimniñ  basımnan ötken, özimniñ tübime jetken hah» dep, bazardağı şölirkegenderdiñ bärine tegin su taratıp jür eken. Sodan jañağı däurişti üyine alıp kelip, qonaq etip, astına at mingizip, riza etip şığarıp saladı. Qajı oyazdıñ rwqsatın aluğa Taşkentke baradı. Onda general-gubernatordıñ pisarı Ahmethan töre kezdesip, män-jayğa qanıqqan soñ, «Allanıñ üyin saldırğalı jatır ekensiz, basın men bastayın dep, 40 qoşqar beripti. Odan keyin işan men oyazdı kezdestiredi. Işan esikten engen sätinde oyaz ornınan wşıp twrıp, jılı qarsı alıp, sözge kelmesten meşit saldıruğa rwqsatın berip, onıñ qwrılısına 150 rubl' orıs aqşasın böldirgen eken. Kezdesuden qattı äserlengen oyaz töre balası Ahmethan swltanğa: «Jañağı jas jigittiñ jüzinen nwr qwyılıp twrdı. Eki iığındağı qos arıstan atıluğa dayındalğanday körindi közime. Adam balasında mwnday swlu adam boladı eken» dep tañ qalğanın jasıra almaptı. Sol kezdegi Türkistan oblısı general-gubernatorına bağınıştı 28 bolısqa habar jetip, meşit-medrese qwrılısına köptiñ kömegi kelip jattı. El auzındağı añızdarğa qarağanda 40 jigit kirpiş qwyıp, 40 jigit kirpiş küydirip, 40 jigit meşit twrğızılatın jerdi toqpaqpen wrıp nığızdağan eken. Samarqannan arnayı aldırğan Sadırhan bastağan üş şeber meşit saluğa kirisipti-mıs.

Meşitke qajetti ağaştıñ da añızı qalıptı. Osı öñirde Qazata äulieniñ qarağaşı ösken jer äli de bar. Qazatanıñ qarağaştarın qwrılısqa paydalanbaq oymen, äulieniñ  rwqsatın alu üşin Appaq işan toğayğa keledi. Serikterin qaldırıp özi qalıñ ösken toğayğa işkeriley enip ketedi. Älden uaqıtta seriktesteriniñ biri işannıñ izinen baradı. Qarasa, wstazınıñ  aq qwspen söylesip otırğanın köredi. Ekinşi jigit barıp kelgende aq saqaldı aq kiimdi adammen söylesip, tamaq jep otırğanın köredi. Endi bir qarağanda işannıñ jayulı dastarhan basında aq kiimdi aqsaqaldı adamdardıñ ortasında otırğanın köredi. Köp wzamay, Appaq işannıñ özi toğaydıñ tükpirinen şığıp, seriktesterine kelip bılay degen eken. «Äulie jarıqtıq qattı eken, on altı ağaştı zorğa berdi. Kerek ağaştı belgilep alıñdar, artığına tiispeñder dep ämir etipti. Işannıñ sözin elemegen bir jigit qarağaştıñ diñine baltasın siltegende balta qadalğan jerden qızıl qan sau ete qalıptı deydi. Işan ağaştıñ jaralanğan jerin şapanınıñ etegin jauıp, dwğasın oqıp, qaytarğan eken desedi.

Appaq işan Sırdariya jağasındağı köne Özgenttegi tüpki ata-babası Äulie Şah Büzirik babasınıñ basına barıp qwrbandıq şalıp, qwran bağıştap qaytadı. Qaytar jolda Sırdariyanıñ jağasında damıldap alğalı ötkelge toqtaydı. Işan  qolın sır suına malıp juınğalı jatqanda äldeqaydan qos aqqu qasına jüzip keledi. Qwstıñ qauırsının sipap tildeskedey işara bildiredi. Bwl köriniske tañ qalğandardıñ saualına, «72 mıñ tahir taspiıq jadıñda bolsa, oraza namazıñ qaza bolmasa, kisige qiyanatıñ bolmasa, külli älemniñ jan-januarı sağan kelip sälem bermek» degen eken. Qosım işannıñ tağı bir nemeresi, Appaq işannıñ jaratılısı erek tağı bir inisi Äliakbar işan Seyitmwhamedwlı dünieden öterinde: «Tek topalañdı körip twrmın, nesin aytasıñ, quğın men sürgin, atu men asu, odan soñ, oyhoy, batıs jaqtan ört bastalatın bolıp twr ğoy, jer dünieni jalmaytın soğıs örti» degen eken. Köp wzamay, äruağın sıylap, islam jolına köleñke tüsirmegen berekeli mekendi qızıl ört jalmap, eldiñ  igi jaqsıları jer audalıp, işan-moldaların türmege qamap, quğın-sürgin bastaladı. Bwl jiırmasınşı ğasırdıñ basındağı din ağartuşılarına qarsı repressiya edi. Sol künder turalı 1930 jılı otız bir jasında dünieden ötken äkemniñ ağası:

El qayda, Edil qayda, Nwra qayda?

Eşbir jan hal-ahualdı swramaydı.

Tırnaday oqtan qorıqqan toptan şığıp,

Şoşınıp şığıp kettim qwralayğa. (qwralay-dala kezip bezip kettim degen mağına beredi)

«Möldir su tastan şıqqan Şayan qayda,

Dwşpannan panalaytın  sayam qayda?!

Üş jüzdiñ balasına märkäz bolıp,

Jürgizgen ämir-mağrwp zaman qayda?

Qıs-qıstap, jaz-jaylağan  meken qayda?

Qılatın künde täuap Mekkem qayda?

Jiılıp erteli-keş ağayındar,

Tarqaytın, hal swrasıp Otan qayda?

Köringen kündik jerden meşit qayda?

Biik jal, medreseler, esik qayda?

Jaz bolsa qatar qonğan auıl qayda?

Birikken ıntımaqpen qauım qayda?

Bir jeñnen qol, bir jağadan bas şığarıp,

Qarısqan qisınsızğa däuir qayda?

Kemeñger, dualı auız  käri qayda?

Dertke şipa berer däri qayda?

Ğibratpen, ülgi alarlıq söz söyleseñ,

Däri sol, käni, osınıñ bäri qayda?

Asqar bel  aldımdağı ağa qayda?

Bir elim, süysinerlik tağa qayda?

Ağayındı ülken sözin kişi tıñdap,

Aldı-artın oyğa alarlıq sana qayda?

Sıylağan sansız jerde kisi qayda?

Iek qaqsañ orındalğan isiñ qayda?

Qadamıñ tura joldan ketse tayıp,

Salarlıq tura jolğa kisi qayda?

Ğam güzer tirlikte  ata qayda?

Atamen aqıldassañ qate qayda?

Düniede izdegenmen taba almassıñ,

Ataday ğam güzerde eşbir jayda.

Meyirman şapağattı ana qayda?

Qandırğan  süyseñ meyir bala qayda?

Bas auırıp, baltır sızdap beytaptansam,

Tuısqan jan küyerlik jäne qayda?

Alısıp birge oynağan qwrdas qayda?

Bir jürip, birge ösken sırlas qayda?

Tatu bop künde qayta  jaulasqanmen,

Qimaytın jaman iske joldas qayda?

Layıq ülkenderge, qwrmet qayda?

Otırsa ülken sözin kişi tıñdap,

Jarasqan bir-birine izet qayda?

Aqılmen el basqarğan kösem qayda?

Söylese sürinbeytin şeşen qayda?

Jer jüzin qarañğılıq qaptasa da,

Adaspay  tura jürgen kösem qayda?

Şam jaqqan qarañğıda  alım qayda?

Qaşatın alım körse zalım qayda?

Aq joldan tısqa şığıp ketkenderdi

Salatın tura jolğa qajım qayda?

Jinalğan är taraptan talıp qayda?

Esitken talıp sözin halıq qayda?

Közbenen  körgenderdi tüstey qılıp,

Baradı mına zaman salıp qayda?

Bastağan nwrlı iske jobam qayda

Keltirgen auzıña tobam qayda?

Barlığı ötken istiñ salauat bop,

Ua, dariğa-ay, bwrınğıday bolam qayda?

Belgisiz ötken künder kettiñ qayda?

Artıña iz tastamay öttiñ qayda?

Qayğısız sol künderde qara sudı

İşkende keter edi-au, tarap boyğa

Belgisiz sol künderim endi qayda?!

Tabamın bwğan qılsam qanday ayla?

Qwranda «mağal usri ğusrä» degen

Tapsırdım aqırğı isti bir qwdayğa.

Qwdayım öziñ saqta ötkenderdi,

Adasıp qwralayğa ketkenderdi.

Öziñniñ kärramıñmen rahım etip

Bärinde jaqsılıqqa jetker endi»- dep jırlağan eken. Eldiñ igi jaqsıları quğınğa wşırap, tuğan jerin tastap köşuge mäjbürleydi. Solardıñ  qatarında meniñ atam men äkem, Appaq işannıñ şäkirtteriniñ biri Şädi töre Jäñgirwlı bolsa kerek. Aqınnıñ äkesi – Jäñgir, Abılay han­nıñ şöberesi. Kezinde Kenesarı han­nıñ jorıqtarına qatısıp, wlt täuel­siz­digi üşin küresken. Şädi bala kezinde osı Şayan meşitinde oqıp, dini sauatın aşqan. Keyin Şımkenttegi Abdolla Şärip degen imamnan däris alıp, Bwharadağı «Mir-arab» med­re­sinde bilimin wştap, arab, parsı til­derin meñgerip, ataqtı şığıs şayır­larınıñ şığarmalarımen ta­­nısadı. Özi de dindi uağızdaytın aqın­dıq jolğa tüsedi de «Altı barmaq» pen «Nazım Siyar Şärif» jır ğaqliyat dastandarın jazıp, Appaq işannıñ qwrmetine bölengen. Äkemniñ aytuınşa, «Altı barmaqtı» meniñ atamnıñ üyinde altı ay jatıp jazğan eken. Appaq işannıñ «arab tilinde jazılğan şığarmalardı türikşelep nazım etseñizşi» degen ötinişinen keyin qolğa alıptı. Jır jazılıp bitip, onı bastırıp, elge jetkizedi. Sonıñ bir danasın atamnan qalğan mwraday özimde saqtalıp twruşı edim. Äldene sebeppen köz jazıp qalıp otırmın.

Äñgimemniñ basında atam Şudıñ öñirin panalap, odan keyin Jizaqqa jetken eken dep edik qoy. Sol sürginde Şädi töre de  birge bolğan eken. Bosqındar arıp-aşıp Jizaqqa jetkende astıñ üstinen şığadı. Jolauşılarğa bosağadan orın tiip, aldarına as keledi. Törde otırğan özbektiñ moldası jamağatına uağızın jalğastıra beredi. Atam moldanıñ qateleskenin bayqap, «moldeke, Qwrannıñ mına betinde, mına ayatta bılay dep jazılğan» dep eskertipti. Molda «qayırşı, sen ne bilesiñ?» degendey eleñ etpeydi. Atam Qwrandı aldırtıptı. Salıstırıp qarasa, atamdiki dwrıs. «Tanımasın sıylamas» degen, bilimiñiz bizden mıqtı, tör sizdiki dep, molda atamnan keşirim swraptı. Bir kezde bireui kezek alıp, «Altı barmaqta» jırlanğan Payğambardıñ miğrajğa saparın oqidı. Özbektiñ moldası: «qazaqtıñ nebir şayırları bar eken. Osını jazğan qazaq» dep aytadı. Äkem:«onı jazğan adam äne otır» dep esik jaqtı nwsqaydı. Halıq birauızdan: «Subhanallah» dep Şädi aqındı köterip äketip törge otırğızıptı. As jelinip, sırtqa şıqsa «Altıbarmaqtı jazğan qazaq keldi» degen habardı estigen el aqınnıñ qolınan alıp, şapanın süyip, qoşamet körsetipti. Manağı imam twrıp, «Qwday aydap, aldımızğa ilimdi işandar keldi. Halayıq, büginnen bastap  işandıqtı berdim, dep atamdı sol auıldıñ moldası etip qoyıptı. Şädi aqın orta boylı mwrnı batıñqı, pişinsiz edi deuşi edi äkem. Asa zor dauısı da  joq eken. Atam töreniñ jırların zarlatıp oqığanda, «Äbduäli işan oqısa, kelisedi» dep riza boladı eken. Aqın siyası men qalamın, qağazın qorjınına salıp alıp jüripti. At üstinde kele jatsa da, älsin-älsin qolına qağaz-qalamın alıp oyına orağlan jır joldarın jazıp jüredi eken. Şädi töre 1932 jılı 12 qır­küyek­te sol jaqta dünieden ozadı.  

Al Şayan meşit-medresesiniñ şamşırağı Appaq Işan 1929 jılı Keñes ükimeti twtqınğa alıp, 10 jılğa sottağan. Eki jıldan keyin Pavlodar oblısındağı türmede qaytıs boladı.

dayındağan Aygül UAYSOVA

Wqsas maqalalar

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan