جارىق نۇردىڭ ساۋلەسى

ءمادى (ديۋانا) قوجا ۇلى ءپىرزادا اتا

اۋليە ءپىرزادا قوجا بابامىز – ەل باسىنا تۇسكەن قيىن قىستاۋ كەزەڭدە ەرەكشە ارەكەتىمەن اتى اڭىزعا اينالعان تۇلعالاردىڭ قاتارىنان ورىن الادى.

ءدىني ۇعىمدا پايعامبار (س.ع.س.) كوزىن كورگەندەردى ساحابا، ولاردى كورگەندەردى ءتاۋمين، ال ءتاۋميندى كورگەندەردى باب دەپ اتاعان. ابدىجالەل باب – بابامىز مۇسىلمان ءدىنىن تاراتۋشى وقىمىستى، باتىر، اسكەري قولباسشى، بويىنا قاسيەت قونعان ەمشى بولعاندىعى تاريحي شىندىق.

ءمادى (ماھدي)-ديۋانا قوجا، دەرەكتەرگە قاراعاندا، وتە كيەلى اۋليە بولعان، بىرنەشە مارتە قاجىلىققا بارعان. «ديۋانا» – اراب ءسوزى. قازاقشاعا اۋدارعاندا «اقىلدى ادام» دەگەندى بىلدىرەدى. سول قاجىلىق ساپارىنىڭ بىرىندە جاياۋ بارا جاتىپ، جولاي قاراقالپاق ەلىندە ءبىر اۋقاتتى ادامنىڭ ۇيىندە قۇدايى قوناق بولادى. ءۇي يەلەرى نەمقۇرايلى كاراپ، دالىزدەن ورىن بەرەدى. تۇندە ءۇي يەسى جارقىراعان ساۋلەدەن ويانىپ كەتەدى.

قوناقتىڭ ۇستىنەن شاشىراعان نۇر ساۋلەنى كورىپ، دەرەۋ كەمپىرىن وياتادى. ەكەۋى تاڭ اتقانشا ويلانىپ، قوناعىنىڭ تەگىن ادام ەمەسىن ءبىلىپ، التى ۇلدىڭ ورتاسىنداعى جالعىز قىزىن بابامىزعا بەرمەكشى بولادى. تاڭەرتەڭ بۇل ويلارىن ۇلدارىنا ايتسا، ولار

كونبەيدى: «قاڭعىپ جۇرگەن ادامعا ايداي قارىنداسىمىزدى بەرەمىن دەيسىڭدەر، ەكەۋىڭدە الجىعانسىڭدار»، دەپ قوناقتىڭ كوزىن قۇرتپاق بولادى. مىلتىقپەن بىرنەشە رەت اتسا دا بابامىزعا وق دارىمايدى. بەيقام وتىرعان بابامىز مىنا زۇلىمدىقتى كورىپ، التاۋىن ارۋاعىمەن ءبىر-اق اتادى. تاباندا ءبارى جان تاپسىرادى. كەيىن ءمان-جايدى ۇعىنعان سوڭ، كەمپىر مەن شالدى اياپ: «التى ۇلىندى تىرىلتەيىنبە؟ الدە سولارعا تاتىرلىق ءبىر ۇل اللادان تىلەيىنبە؟» – دەپتى. سوندا ولار: «-شىراعىم، ولەر بالالار ءولدى. اقىماقتىعى وزدەرىنە سور بولدى. ەندى بارىنە تاتيتىن ۇل بەر»- دەپتى. بابامىزدىڭ تىلەگى قابىل بولىپ، ۇلدى بولىپتى، بار قادىر-قاسيەتىمەن تۋىلىپتى. سول كەزدەگى قىزىلباستاردان (يراندىقتاردان) ەلىن قورعاعان باتىر، اۋليە، ءارى اقىل يەسى بولىپتى.

بۇل – اساناس بابامىز ەدى.(اساناس بابامىز بەن ءپىرزادا بابامىزدىڭ بەيىتى جەردىڭ ەندىگىندە ءبىر دەڭگەيدە جاتقانىمەن، قازىرگى ۋاقىتتا ەكەۋىنىڭ اراسىن جەتىكول مەن ايدارلى باعىتىنداعى تاس جول ەكىگە ءبولىپ تۇر). ءۇي يەلەرى قىزىن مادىقوجاعا قوسادى. سول جەردە 2-3ايداي ايالداپ، ونان سوڭ قاجىلىق ساپارىن جالعاستىرادى. كەتەرىندە اناسىنا:

«قىزىڭنىڭ بويىندا ۇل پەرزەنتىم قالدى. سىر ەلىندە قوججان، قىلىش دەگەن اعالارى بار، 11-12 جاسقا كەلگەندە ىزدەپ تاپسىن»-دەيدى. ايى، كۇنى جەتىپ، انامىز ۇل تاۋىپ، ەرىنىڭ وسيەتى بويىنشا اتىن ءپىرزادا قويادى. 12 جاسقا كەلگەندە كەرۋەنگە ەرىپ، سىر بويىنا اعالارىن ىزدەپ شىعادى. ءپىرزادانىڭ ايتقان جەرگە جەتۋىنە ءبىر تاۋلىك قالعاندا، قوججان بابام: «اتامنىڭ ءوزى نە كوزى كەلە جاتىر، ويتكەنى ءيىسى مۇرنىمدى جارىپ بارا جاتىر» دەگەن ەكەن. وسىلايشا،باۋىرلارىمەن قاۋىشقان ءپىرزادا بابامىز سىر ەلىندە ماڭگىلىككە قالادى.

ءپىرزادا بابامىز قاپساعاي دەنەلى، كەڭ يىقتى، وتتى كوزدى، ات جاقتى، ءسال دوڭەستەۋ مۇرىندى جان بولعان ەكەن. مىنەزى جايما شۋاق، كوكتەم كۇنىندەي مەيىرىم شاشىپ تۇراتىن جان بولعان دەسەدى. قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا عۇمىرىندا ءىلىمدى مەڭگەرگەن، جاقسىعا جانى جاقىن، جومارت، اتادان مۇراعا قالعان قاسيەتپەن تالايعا شاراپاتىن تيگىزگەن ەكەن. سىر وڭىرىندە بابامىزدىڭ ءپىرزادا اتىمەن قوسا «كوتىمىلتىق» اتى دا كەڭ تاراعان. بۇل لاقاپ اتىنىڭ قالىپتاسۋىنا مىنا وقيعا نەگىز بولعان كورىنەدى. جاۋگەرشىلىك كەزى. قاراتاۋ بوكتەرىندە ورنالاسقان ەكى ەلگە قاتار قاۋىپ تونەدى. ەلگە يراندىقتار شابۋىل جاساماق. حالىق نە ىستەرىن بىلمەي، داعدارىسقا ۇشىرايدى. اقساقالدار ويلاسىپ، پىرزاداعا جۇگىنەدى. بابامىز بارلىق كۇشىن سارقىپ، 3كۇن، 3 ءتۇن قۇران اياتتارىن وقىپ، اللاھ تاعالادان ەلدىڭ امان قالۋىن تىلەيدى. دۇعا تىلەگەندى تامامداعاندا، جەردى كوزگە تۇرتسە كورگىسىز تۇمان باسادى. ءبىرىن-ءبىرى كورمەستەي بولادى. بۇل ەكى كۇن، ەكى تۇنگە سوزىلادى. جاۋ باعىتىنان اداسىپ، ەلگە جەتپەي، تەرىستىككە بەتكەيلەپ كەتەدى.

ءپىرزادا قوجا بابامىزدان جەتى ۇرپاق قالادى. بابامىزدىڭ تاعى ءبىر قاسيەتى ەل اۋزىندا مىنا اڭىز تۇرىندە ساقتالىپ، تاريحتا جاتىر دەسەك شاتاسپايمىز. بابامىزدىڭ قولىندا جاۋگەرشىلىكتە ورىس قىز قالادى. بۇل دا ونىڭ كەڭ جۇرەكتىلىگى بولار، سول ورىس قىزى بابامىزدىڭ قولىندا تاربيەلەنەدى.

سوڭعى ايەلدەن تۋعان 3 ۇلىن جيىپ الىپ: «وسى قىزدى قايسىسىڭ الاسىڭ؟»- دەيدى. سوندا كەدەي ءۇشىنشى بالاسى «مەن المايمىن» دەپ باس تارتادى. سوندا بابامىز «الماساڭ اۋزىڭ اسقا جارىماسىن، تاقىمىن اتقا جارىماسىن، ءاۋمين» -دەپ باتا بەرەدى. مامبەتتى شاقىرادى. مامبەتتە «مەن المايمىن» دەپ باس تارتادى. «الماساڭ ەكى ءۇيىڭ ءبىر جەرگە قونباسىن»- دەيدى. ۋاليگە ايتسا «الامىن»- دەيدى. سوندا بابامىز باتاسىن بىلاي بەرگەن ەكەن: «التى اتاعا دەيىن بالاڭ التاۋدان بولسىن، ەل بيلىگى سەندە بولسىن، اۋىز بىرلىگى سەندە بولسىن»- دەيدى. ەندى اتامىزدان تاراعان ۇرپاقتارعا كوز جىبەرتىپ قاراساق، ۋاليدەن تاراعاندار كوبەيگەن، ءورىسى كەڭ. قاجى دا، عالىم دا سودان تاراعان. مامبەتتەن تاراعان 2-3 ءۇيبىر جەردە تۇرمايدى، اۋىزبىرشىلىگى جوق كورىنەدى، اۋليە بابامىزدىڭ ءار باتاسى وسىلاي اتىلعان وقتاي بولعان ەكەن.

«اۋليە» دەگەن-اراب ءسوزى. ادام تاعدىرىنا ىقپال جاسايتىن «قاسيەتتى كيەلى جان» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. ەندى كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن ساۋالداردىڭ ءبىرى: «قوججان، قىلىش -ەگىز، ءپىرزادا ءبىزدىڭ نەمىز؟»-نەمەسە «اعالارىمەن ءبىر كەسەنەدە جاتپاۋىنا نە سەبەپ؟»- دەگەنگە كەلەر بولساق:

  1. ءپىرزادا قوجا بابامىزدىڭ وزىنەن ۇلكەن اعاسى قىلىشتان 17 جاس كىشى، ال ۇلكەن اعاسى قوججاننان 30 جاستاي كىشىلىگى بار دەسەدى كونەكوز قاريالار. ول كەزدەگى 30 جاستاعى جىگىت قازىرگىنىڭ 40 جاستىڭ ۇستىنە شىققان جىگىت اعاسىمەن پارا-پار بولاتىن. ورتا جاسقا كەلگەن، ءۇرجاتى جەتكەن جاندار ەرتەڭگى قامىن ويلاپ، ءپىرزادا سىر بويىنا كەلمەي تۇرىپ كەسەنە سالىنىپ قويىلعان دەگەن بولجام بار.
  2. ءپىرزادا بولاشاقتى بولجاپ ايتقان مىنا ءسوزى دە دالەل ەمەسپە!؟

«مەن قازاقتىڭ دالاسىنداي كەۋلىم سياقتى تۇزدەن بولار مەكەنىم. سەندەر بۇل جەردە اعالارىن ايتىپ وتىر) ءبىرىڭنىڭ-ءبىرىن شالعايىندى باسىپ، قارا تۇنەكتە كۇمبەزدە جاتاسىندار. بىراق الىسقا ۇزامايمىن، ەتەكتەرىڭنەن بەل الامىن» – دەگەن ەكەن. قازىرگى كەسەنەسى وسىعان ءدوپ كەلىپ تۇرعان سياقتى. ءپىرزادا بابامىزدىڭ ءىس-ارەكەتىنىڭ، ايتقان سوزدەرىنىڭ، عالىمدىلىقتى دا، اللاھ تاعالا جولىنداعى ادالدىقتى دا، جومارتتىقتى دا، اللاھ تاعالا سوزدەرىنە قارسى شىققاندارعا دا قارسى ىمىراسىز كۇرەسى دەپ باعامدايمىز. قازىرگى «شىركەيلى» اۋىلىندا تۇراتىن ءپىرزادا قوجالارى بۇرىن 90-100 جىلدىڭ ار جاعىندا «قۇلكە» دەگەن توبەنىڭ ماڭىندا «شىركەيلى» كانالىنىڭ بويىندا «بوتباي» شىعاناعى دەگەن جەردە مەكەندەگەن («شىركەيلى» اۋىلىنىڭ قايىرىلىسىنا جەتپەي). قازىرگى «شىركەيلى» اۋىلى،»قوعالى كول» اۋىلىنداعى قوجالاردى قاننىڭ قوجالارى دەپ تە اتاعان. كەڭەس ۇكىمەتى ورناعان كەزدە «قان شكولى» دەگەن وقۋ ورنى بولعان، ودان كوپتەگەن ازاماتتار وقىپ ءبىلىم العان.

كەيىنىرەك، «شىركەيلى» بويىندا ءورىس تارىلىپ، اۋىل اقساقالدارى: الدەكە، ءاجىباي، ەمبەرگەن، ءارىپ، ءالايدار ت.ب.باسقارۋىمەن ارىقتار مەن قۇدىقتار قازىلىپ، قازىرگى وتىرعان جەرلەرىنە قونىس اۋدارعان. قازىردە قىزىلدا «الدەكە قۇدىعى» جايلى، ء«اجىباي قازعان اق ارىق، «شىركەيىلىدەن» ساعا الىپ» -دەگەن ولەڭ ەل اۋزىندا ساقتالعان.

ءپىرزادا بابا ۇرپاعىنان كوپكە تانىمال، ەل قامىن ويلاعان ازاماتتار از شىقپاعان، ولار: ءماماديار-بولىس، ءمۇزاپپار-بي، يسلام ءدىنىن وقىتۋشى، ءارى ءناسيحاتتاۋشى اكىم مولدا، احمەت (شاققار) مولدا، ەرنازار ماقسۇم. ادام دەنساۋلىعىنىڭ شيپاگەرى، ءتاۋىپ قۇلىمبەت اقساقال مەن بەلگىلى حيرۋرگ جاقىپوۆ بەكەي ت.ب. ۇلكەندەردەن ەستىگەنىمىز – شىنقوجا اۋلەتىنەن شىققان ءاسىر اقساقال وتە ساقي، مىرزا بولعان دەسەدى. سول ءاسىردىڭ تۋعان جيەنى-ءابيبۋللا مۇحامەدجانۇلى. ۇلى وتان سوعىسىندا نەمىس باسقىنشىلارىمەن شايقاستا، ياعني دنەپر وزەنىنەن وتۋدە اسقان ەرلىك كورسەتىپ، ءبىر ءوزى جۇزدەگەن جاۋدى قىرىپ، ارميانىڭ ستراتەگيالىق شابۋىلىن قامتاماسىز ەتكەنى جانە ت.ب. ەرلىكتەرى ءۇشىن جاپپاسباي نۇرسەيتوۆ كەڭەس وداعانىڭ باتىرى اتاعىن العان. ۇلى وتان سوعىسىندا اسقان ەرلىك كورسەتكەندەردىڭ ءبىرى-جاۋىنگەر ابىلقاسىمۇلى ءارىپحان. 1942 جىلى قىزىل ارميا قاتارىنا الىنىپ، مايدانعا ستالينگراد قالاسىنان باستاپ، 1945 جىلى سوعىستى جەڭىسپەن اۆستريانىڭ ۆەنا قالاسىندا اياقتاعان. وسى ورتادا ەۆروپانىڭ 25 قالاسىن ازات ەتكەندەردىڭ ساپىندا بولىپ، جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن ستاليننەن «العىس حات » العان جانە ەكى رەت ءىى-ءىىى دارەجەلى »داڭق» وردەنىمەن، بىرنەشە مەدالدارمەن ماراپاتتالعان. ابىلقاسىمۇلى ءارىپحان داڭقتى 3-ۋكراين مايدانىنىڭ قولباسشىسى مارشال تولبۋحيننىڭ قولىنان «وزات پۋلەمەتشى»، »وزات ارتيللەريست» بەلگىلەرىمەن قوسا »گۆاردەەتس» اتاعىن العان. 1945 جىلى 9-مايدا موسكۆادا «جەڭىس پارادىنا» قاتىسىپ، 1946 جىلى ەلگە امان-ەسەن ورالعان. ەلگە كەلىپ، ءومىرىنىڭ اقىرىنا دەيىن مادەنيەت سالاسىندا قىزمەت ىستەدى.

قاجى ءمادى (ديۋانا) قوجا ۇلى عابدراحمان

…ابىلاي قاسىمىنىڭ تالىمگەرى،

قوججاننىڭ ەكىنشى ۇلى زامان اقىن.

مەن وسكەن ديۋانادان جەتى ۇرپاق،

زامان اقىن نەمەرەسى اتالاتىن.

بالاسى وتەن قوجا، سايىپنازار،

اللالاپ ازان ايتىپ قويعان اتىن.

مۇحاممەد-حانافيا داستان قالاپ،

ويعا الدىم وتىزىمدا،ەتتىم تالاپ.

سايپىنازار احۋننىڭ

«مۇحاممەد-حانافيا» داستانىنان.

1840 ج.

بىزگە دەيىن كەلىپ جەتكەن دەرەك بويىنشا قاجى ءمادى (ديۋانا) قوجا بابامىزدىڭ بەس ۇرپاعى اتالادى. ولار: قوجا جاھان، قىلىش، عابدراحمان، ءپىرزادا جانە باق-مۇحاممەد قوجالار.

بابامىزدىڭ وسى بەس ۇلىنىڭ تورتەۋىنەن ۇرپاق ءوسىپ- ونگەن. ال ءۇشىنشى ۇلى عابدراحماننان ۇرپاق وربىمەگەن.

قاجى ءمادى (ديۋانا) قوجا بابانىڭ ۇرپاقتارى كونە كوز قاريالار – ەلۋباي قوسجانوۆ، شەجىرەشى ءابدىلاتيف ابدىقايىمۇلى، ابدىكارىم ابدىحالىقۇلى جانە جارىلقاسىن كامالوۆتاردىڭ ايتۋىنشا عابدراحمان تاعدىرى تومەنگىدەي باياندالادى.

قىزىلوردا وبلىسىنىڭ قازىرگى سىرداريا اۋدانىنا قاراستى ايدارلى، امانگەلدى جانە جەتىكول اۋىلدارىنىڭ ايماعى ەرتەدە «كەڭتۇپ» بولىسىنىڭ قاراماعىنداعى جەر بولعان. بۇل جەردى قاجى ءمادى (ديۋانا) قوجا بابانىڭ ءومىر سۇرگەن كەزىندە نەگىزىنەن قىپشاقتار، قاراقالپاقتار جانە قوجالار بىرگە مەكەندەگەن.

كۇزدە ەگىن-تەرىن جۇمىستارىن اياقتاپ، باۋ-باقشالارىن جيناپ العان سوڭ، وسى جەردىڭ تۇرعىندارى ويىن-تويدا باس قوساتىن بولعان. وسىنداي جيىنداردا جىر مەن تەرمە تىڭدالىپ، بالۋاندار بەلدەسىپ، ات بايگەسى وتكىزىلىپ، كوبىنە كوكپار تارتۋ   ۇيىمداستىرىلعان. ول كەز جىگىت-جەلەڭنىڭ ات ارقاسىندا وسەتىن  كەزى. اسىرەسە، اۋىلداردىڭ توي-تومالاعى كوكپارسىز وتپەگەن. اۋىل اقساقالدارى باستاعان بارشا تۇرعىندار بيىك توبە باسىنا جينالىپ كوكپار تارتىسىن قىزىقتاعان، كوكپار تارتۋ ويىنىن جۇرگىزۋدىڭ ءتارتىبى بويىنشا كەشكە دەيىن، ياعني نامازدىگەرگە دەيىن توپ-توپقا ءبولىنىپ الىم-سالىم ويناپ، مارەلى جەرگە كوكپاردى اكەلىپ سالعاندارى ءۇشىن توي يەسىنەن تيەسىلى جورالعىسىن الىپ، كەشكە كاراي اۋىل اقساقالدارىنىڭ رۇقساتىمەن ءار اۋىلدىڭ شاباندوزدارىنىڭ ىشىنەن اتى جۇيرىك، تاقىمى مىقتى جىگىتتەرى كوكپاردى ءوز اۋىلدارىنا الىپ كەتۋگە تىرىساتىن بولعان. وسىنداي جاۋاپتى كەزدە بىلەك كۇشى مەن تاقىمى مىقتى بابامىز عابدراحمان كوبىنە كوكپاردى ەشكىمگە بەرمەي، قوجالاردىڭ اۋىلىنا الىپ كەلەدى ەكەن.

بىردە عابدراحمان اۋلەتىنە كەلىن الىپ كەلىپ ءتۇسىرىپ،اۋىلدا توي وتكىزىلەدى.ارينە،سول كەزدەگى ءداستۇر بويىنشا كوكپار بەرىلەدى، بىراق اقساقالداردىڭ ۇيعارعان ءتارتىبى بويىنشا عابدراحماندى كوكپار تارتۋدان تىس قالدىرادى. سوندادا بولسا ول كوكپارعا مىنەتىن جاراۋلى اتىن كيىز ءۇيدىڭ بەلدەۋىنە قاڭتارىپ قويىپ، دايىندىقتا بولىپتى.

كوكپار تارتۋدىڭ بۇرىننان بەلگىلەنگەن ادەتى بويىنشا كەشكە قاراي سالىم ويىنى اياقتالىپ، كوكپارىشىلارعا توبە ۇستىندەگى تويعا جيىلعان ۇلكەندەر كوكپاردى ارقايسىسىنىڭ ءوز اۋىلدارىنا تارتىپ الىپ كەتۋىنە رۇقسات ەتەدى. ءنوپىر دودادان قاراقالپاق اعايىنداردىڭ شاباندوزدارى كوكپاردى الىپ، ءوز اۋىلدارىنا قاراي ىلە جونەلگەن كەزدە قوججان قوجا اۋىلىنىڭ كوكپارىشىل شاباندوزدارى ەش قاۋقار كورسەتە الماي قالادى.

كوپاردىڭ قاراقالپاق اۋىلىنا كەتەتىنىنە نامىستانعان قوججان اقاۋىلىنىڭ  اقساقالدارى، نامىستى قولدان بەرمەۋ ءۇشىن كەلىندى بۇگىن تۇسىرگەن عابدراحمانعا امالسىزدان»بالام، اتقا ءمىن» دەيدى.

ءوزى دە كوكپارىنىڭ قىزىعىنا ارالاسا الماي تىقىرشىپ تۇرعان جاس ورەن عابدراحمان بەلدەۋدەگى اتىنا ىرعىپ ءمىنىپ، قارا جەردىڭ اپشىسىن قۋىرا شاۋىپ بارىپ، قاراقالپاق شاباندوزىنىڭ تاقىمىنان سەركەنى جۇلىپ الىپ، تاقىمعا باسادى دا، دەنەسى ەندى قىزعان تىڭ اتتىڭ باسىن قوجالار اۋىلىنا قاراي بۇرادى. جۇيرىك ات باۋىرىن جازا شاۋىپ كەيىنگى كوكپارىشىلاردان قارا ءۇزىپ كەلە جاتقان كەزدە اتتىڭ الدىڭعى اياعى مايدا سەكسەۋىل اراسىنداعى تىك وقپانعا ءدوپ كەلىپ، مويىنىن استىنا الا شانشىلا قۇلايدى. «جازمىشتان – وزمىش جوق»، -دەپ، حالىق بەكەر ايتپاعان. سول جەردە ات ۇستىنەن قۇلاعان جاس ورەن عابدراحماننىڭ مويىن ومىرتقاسى ءۇزىلىپ، جەلەگى جەلبىرەپ،جاڭا كەلىن بوپ تۇسكەن جار قىزىعىن كورمەستەن قايتىس بولىپتى. ەڭ وكىنىشتىسى، عابدراحمان قوجانىڭ كىندىگىنەن تىم بولماسا ۇرپاق تا قالماپتى. كەيىن ۇلكەندەردىڭ ۇيعارىمىمەن عابدراحمان بابامىزدىڭ شىمىلدىقتا قالعان جاس جەسىرىن امەنگەرلىك جولمەن ءپىرزادا بابامىزعا قوسىپتى.

ديۋانا قوجا اۋلەتى، – قىزىلوردا: «قىزىلوردا-قاناعاتى» كىتابىنان الىندى

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان

Жабу