Jarıq nwrdıñ säulesi

MÄDİ (DIUANA) QOJA WLI PİRZADA ATA

Äulie Pirzada qoja babamız – el basına tüsken qiın qıstau kezeñde erekşe äreketimen atı añızğa aynalğan twlğalardıñ qatarınan orın aladı.

Dini wğımda payğambar (s.ğ.s.) közin körgenderdi sahaba, olardı körgenderdi täumin, al täumindi körgenderdi Bab dep atağan. Äbdijälel Bab – babamız mwsılman dinin taratuşı oqımıstı, batır, äskeri qolbasşı, boyına qasiet qonğan emşi bolğandığı tarihi şındıq.

Mädi (Mahdi)-Diuana qoja, derekterge qarağanda, öte kieli äulie bolğan, birneşe märte qajılıqqa barğan. «Diuana» – arab sözi. Qazaqşağa audarğanda «aqıldı adam» degendi bildiredi. Sol qajılıq saparınıñ birinde jayau bara jatıp, jolay qaraqalpaq elinde bir auqattı adamnıñ üyinde qwdayı qonaq boladı. Üy ieleri nemqwraylı karap, dälizden orın beredi. Tünde üy iesi jarqırağan säuleden oyanıp ketedi.

Qonaqtıñ üstinen şaşırağan nwr sauleni körip, dereu kempirin oyatadı. Ekeui tañ atqanşa oylanıp, qonağınıñ tegin adam emesin bilip, altı wldıñ ortasındağı jalğız qızın babamızğa bermekşi boladı. Tañerteñ bwl oyların wldarına aytsa, olar

könbeydi: «Qañğıp jürgen adamğa ayday qarındasımızdı beremin deysiñder, ekeuiñde aljığansıñdar», dep qonaqtıñ közin qwrtpaq boladı. Mıltıqpen birneşe ret atsa da babamızğa oq darımaydı. Beyqam otırğan babamız mına zwlımdıqtı körip, altauın äruağımen bir-aq atadı. Tabanda bäri jan tapsıradı. Keyin män-jaydı wğınğan soñ, kempir men şaldı ayap: «Altı wlındı tirilteyinbe? Älde solarğa tatırlıq bir wl Alladan tileyinbe?» – depti. Sonda olar: «-Şırağım, öler balalar öldi. Aqımaqtığı özderine sor boldı. Endi bärine tatitın wl ber»- depti. Babamızdıñ tilegi qabıl bolıp, wldı bolıptı, bar qadir-qasietimen tuılıptı. Sol kezdegi qızılbastardan (irandıqtardan) elin qorğağan batır, äulie, äri aqıl iesi bolıptı.

Bwl – Asanas babamız edi.(Asanas babamız ben Pirzada babamızdıñ beyiti jerdiñ endiginde bir deñgeyde jatqanımen, qazirgi uaqıtta ekeuiniñ arasın Jetiköl men Aydarlı bağıtındağı tas jol ekige bölip twr). Üy ieleri qızın Mädiqojağa qosadı. Sol jerde 2-3ayday ayaldap, onan soñ qajılıq saparın jalğastıradı. Keterinde anasına:

«Qızıñnıñ boyında wl perzentim qaldı. Sır elinde Qojjan, Qılış degen ağaları bar, 11-12 jasqa kelgende izdep tapsın»-deydi. Ayı, küni jetip, anamız wl tauıp, eriniñ ösieti boyınşa atın Pirzada qoyadı. 12 jasqa kelgende keruenge erip, Sır boyına ağaların izdep şığadı. Pirzadanıñ aytqan jerge jetuine bir täulik qalğanda, Qojjan babam: «Atamnıñ özi ne közi kele jatır, öytkeni iisi mwrnımdı jarıp bara jatır» degen eken. Osılayşa,bauırlarımen qauışqan Pirzada babamız Sır elinde mäñgilikke qaladı.

Pirzada babamız qapsağay deneli, keñ iıqtı, ottı közdi, at jaqtı, säl döñesteu mwrındı jan bolğan eken. Minezi jayma şuaq, köktem künindey meyirim şaşıp twratın jan bolğan desedi. Qamşınıñ sabınday qısqa ğwmırında ilimdi meñgergen, jaqsığa janı jaqın, jomart, atadan mwrağa qalğan qasietpen talayğa şarapatın tigizgen eken. Sır öñirinde babamızdıñ Pirzada atımen qosa «Kötimıltıq» atı da keñ tarağan. Bwl laqap atınıñ qalıptasuına mına oqiğa negiz bolğan körinedi. Jaugerşilik kezi. Qaratau bökterinde ornalasqan eki elge qatar qauıp tönedi. Elge irandıqtar şabuıl jasamaq. Halıq ne isterin bilmey, dağdarısqa wşıraydı. Aqsaqaldar oylasıp, Pirzadağa jüginedi. Babamız barlıq küşin sarqıp, 3kün, 3 tün Qwran ayattarın oqıp, Allah Tağaladan eldiñ aman qaluın tileydi. Dwğa tilegendi tamamdağanda, jerdi közge türtse körgisiz twman basadı. Birin-biri körmestey boladı. Bwl eki kün, eki tünge sozıladı. Jau bağıtınan adasıp, elge jetpey, teristikke betkeylep ketedi.

Pirzada qoja babamızdan jeti wrpaq qaladı. Babamızdıñ tağı bir qasieti el auzında mına añız türinde saqtalıp, tarihta jatır desek şataspaymız. Babamızdıñ qolında jaugerşilikte orıs qız qaladı. Bwl da onıñ keñ jürektiligi bolar, sol orıs qızı babamızdıñ qolında tärbielenedi.

Soñğı äyelden tuğan 3 wlın jiıp alıp: «Osı qızdı qaysısıñ alasıñ?»- deydi. Sonda kedey üşinşi balası «Men almaymın» dep bas tartadı. Sonda babamız «Almasañ auzıñ asqa jarımasın, taqımın atqa jarımasın, äumin» -dep bata beredi. Mämbetti şaqıradı. Mämbette «Men almaymın» dep bas tartadı. «Almasañ eki üyiñ bir jerge qonbasın»- deydi. Uälige aytsa «Alamın»- deydi. Sonda babamız batasın bılay bergen eken: «Altı atağa deyin balañ altaudan bolsın, el biligi sende bolsın, auız birligi sende bolsın»- deydi. Endi atamızdan tarağan wrpaqtarğa köz jibertip qarasaq, Uäliden tarağandar köbeygen, örisi keñ. Qajı da, ğalım da sodan tarağan. Mämbetten tarağan 2-3 üybir jerde twrmaydı, auızbirşiligi joq körinedi, Äulie babamızdıñ är batası osılay atılğan oqtay bolğan eken.

«Äulie» degen-arab sözi. Adam tağdırına ıqpal jasaytın «qasietti kieli jan» degen wğımdı bildiredi. Endi köpşiliktiñ kökeyinde jürgen saualdardıñ biri: «Qojjan, Qılış -egiz, Pirzada bizdiñ nemiz?»-nemese «Ağalarımen bir kesenede jatpauına ne sebep?»- degenge keler bolsaq:

  1. Pirzada qoja babamızdıñ özinen ülken ağası Qılıştan 17 jas kişi, al ülken ağası Qojjannan 30 jastay kişiligi bar desedi köneköz qariyalar. Ol kezdegi 30 jastağı jigit qazirginiñ 40 jastıñ üstine şıqqan jigit ağasımen para-par bolatın. Orta jasqa kelgen, ürjatı jetken jandar erteñgi qamın oylap, Pirzada Sır boyına kelmey twrıp kesene salınıp qoyılğan degen boljam bar.
  2. Pirzada bolaşaqtı boljap aytqan mına sözi de dälel emespe!?

«Men qazaqtıñ dalasınday keulim siyaqtı tüzden bolar mekenim. Sender bwl jerde ağaların aytıp otır) biriñniñ-birin şalğayındı basıp, qara tünekte kümbezde jatasındar. Biraq alısqa wzamaymın, etekteriñnen bel alamın» – degen eken. Qazirgi kesenesi osığan döp kelip twrğan siyaqtı. Pirzada babamızdıñ is-äreketiniñ, aytqan sözderiniñ, ğalımdılıqtı da, Allah Tağala jolındağı adaldıqtı da, jomarttıqtı da, Allah Tağala sözderine qarsı şıqqandarğa da qarsı ımırasız küresi dep bağamdaymız. Qazirgi «Şirkeyli» auılında twratın Pirzada qojaları bwrın 90-100 jıldıñ ar jağında «Qwlke» degen töbeniñ mañında «Şirkeyli» kanalınıñ boyında «Botbay» şığanağı degen jerde mekendegen («Şirkeyli» auılınıñ qayırılısına jetpey). Qazirgi «Şirkeyli» auılı,»Qoğalı köl» auılındağı qojalardı qannıñ qojaları dep te atağan. Keñes ükimeti ornağan kezde «Qan şkolı» degen oqu ornı bolğan, odan köptegen azamattar oqıp bilim alğan.

Keyinirek, «Şirkeyli» boyında öris tarılıp, auıl aqsaqaldarı: Äldeke, Äjibay, Embergen, Ärip, Älaydar t.b.basqaruımen arıqtar men qwdıqtar qazılıp, qazirgi otırğan jerlerine qonıs audarğan. Qazirde qızılda «Äldeke qwdığı» jaylı, «Äjibay qazğan aq arıq, «Şirkeyiliden» sağa alıp» -degen öleñ el auzında saqtalğan.

Pirzada baba wrpağınan köpke tanımal, el qamın oylağan azamattar az şıqpağan, olar: Mämadiyar-bolıs, Müzappar-bi, islam dinin oqıtuşı, äri näsihattauşı Äkim molda, Ahmet (Şaqqar) molda, Ernazar maqswm. Adam densaulığınıñ şipageri, täuip Qwlımbet aqsaqal men belgili hirurg Jaqıpov Bekey t.b. Ülkenderden estigenimiz – Şınqoja äuletinen şıqqan Äsir aqsaqal öte saqi, mırza bolğan desedi. Sol Äsirdiñ tuğan jieni-Äbibulla Mwhamedjanwlı. Wlı Otan soğısında nemis basqınşılarımen şayqasta, yağni Dnepr özeninen ötude asqan erlik körsetip, bir özi jüzdegen jaudı qırıp, armiyanıñ strategiyalıq şabuılın qamtamasız etkeni jäne t.b. erlikteri üşin Jappasbay Nwrseytov Keñes Odağanıñ Batırı atağın alğan. Wlı Otan soğısında asqan erlik körsetkenderdiñ biri-jauınger Äbilqasımwlı Äriphan. 1942 jılı Qızıl Armiya qatarına alınıp, maydanğa Stalingrad qalasınan bastap, 1945 jılı soğıstı jeñispen Avstriyanıñ Vena qalasında ayaqtağan. Osı ortada Evropanıñ 25 qalasın azat etkenderdiñ sapında bolıp, jauıngerlik erligi üşin Stalinnen «Alğıs hat » alğan jäne eki ret İİ-İİİ därejeli »Dañq» ordenimen, birneşe medal'darmen marapattalğan. Äbilqasımwlı Äriphan dañqtı 3-Ukrain maydanınıñ qolbasşısı marşal Tolbuhinnıñ qolınan «Ozat pulemetşi», »Ozat artillerist» belgilerimen qosa »Gvardeec» atağın alğan. 1945 jılı 9-mayda Moskvada «Jeñis paradına» qatısıp, 1946 jılı elge aman-esen oralğan. Elge kelip, ömiriniñ aqırına deyin mädeniet salasında qızmet istedi.

QAJI MÄDİ (DIUANA) QOJA WLI ĞABDRAHMAN

…Abılay Qasımınıñ tälimgeri,

Qojjannıñ ekinşi wlı Zaman aqın.

Men ösken Diuanadan jeti wrpaq,

Zaman aqın nemeresi atalatın.

Balası Öten qoja, Sayıpnazar,

Allalap azan aytıp qoyğan atın.

Mwhammed-Hanafiya dastan qalap,

Oyğa aldım otızımda,ettim talap.

Saypınazar ahunnıñ

«Mwhammed-Hanafiya» dastanınan.

1840 j.

Bizge deyin kelip jetken derek boyınşa Qajı Mädi (Diuana) qoja babamızdıñ bes wrpağı ataladı. Olar: Qoja Jahan, Qılış, Ğabdrahman, Pirzada jäne Baq-Mwhammed qojalar.

Babamızdıñ osı bes wlınıñ törteuinen wrpaq ösip- öngen. Al üşinşi wlı Ğabdrahmannan wrpaq örbimegen.

Qajı Mädi (Diuana) qoja babanıñ wrpaqtarı köne köz qariyalar – Elubay Qosjanov, şejireşi Äbdilatif Äbdiqayımwlı, Äbdikärim Äbdihalıqwlı jäne Jarılqasın Kamalovtardıñ aytuınşa Ğabdrahman tağdırı tömengidey bayandaladı.

Qızılorda oblısınıñ qazirgi Sırdariya audanına qarastı Aydarlı, Amangeldi jäne Jetiköl auıldarınıñ aymağı ertede «Keñtüp» bolısınıñ qaramağındağı jer bolğan. Bwl jerdi Qajı Mädi (Diuana) qoja babanıñ ömir sürgen kezinde negizinen qıpşaqtar, qaraqalpaqtar jäne qojalar birge mekendegen.

Küzde egin-terin jwmıstarın ayaqtap, bau-baqşaların jinap alğan soñ, osı jerdiñ twrğındarı oyın-toyda bas qosatın bolğan. Osınday jiındarda jır men terme tıñdalıp, baluandar beldesip, at bäygesi ötkizilip, köbine kökpar tartu   wyımdastırılğan. Ol kez jigit-jeleñniñ at arqasında ösetin  kezi. Äsirese, auıldardıñ toy-tomalağı kökparsız ötpegen. Auıl aqsaqaldarı bastağan barşa twrğındar biik töbe basına jinalıp kökpar tartısın qızıqtağan, kökpar tartu oyının jürgizudiñ tärtibi boyınşa keşke deyin, yağni namazdıgerge deyin top-topqa bölinip alım-salım oynap, märeli jerge kökpardı äkelip salğandarı üşin toy iesinen tiesili joralğısın alıp, keşke karay auıl aqsaqaldarınıñ rwqsatımen är auıldıñ şabandozdarınıñ işinen atı jüyrik, taqımı mıqtı jigitteri kökpardı öz auıldarına alıp ketuge tırısatın bolğan. Osınday jauaptı kezde bilek küşi men taqımı mıqtı babamız Ğabdrahman köbine kökpardı eşkimge bermey, Qojalardıñ auılına alıp keledi eken.

Birde Ğabdrahman äuletine kelin alıp kelip tüsirip,auılda toy ötkiziledi.Ärine,sol kezdegi dästür boyınşa kökpar beriledi, biraq aqsaqaldardıñ wyğarğan tärtibi boyınşa Ğabdrahmandı kökpar tartudan tıs qaldıradı. Sondada bolsa ol kökparğa minetin jaraulı atın kiiz üydiñ beldeuine qañtarıp qoyıp, dayındıqta bolıptı.

Kökpar tartudıñ bwrınnan belgilengen ädeti boyınşa keşke qaray salım oyını ayaqtalıp, kökparışılarğa töbe üstindegi toyğa jiılğan ülkender kökpardı ärqaysısınıñ öz auıldarına tartıp alıp ketuine rwqsat etedi. Nöpir dodadan qaraqalpaq ağayındardıñ şabandozdarı kökpardı alıp, öz auıldarına qaray ile jönelgen kezde Qojjan Qoja auılınıñ kökparışıl şabandozdarı eş qauqar körsete almay qaladı.

Köpardıñ Qaraqalpaq auılına ketetinine namıstanğan Qojjan aqauılınıñ  aqsaqaldarı, namıstı qoldan bermeu üşin kelindi bügin tüsirgen Ğabdrahmanğa amalsızdan»balam, atqa min» deydi.

Özi de kökparınıñ qızığına aralasa almay tıqırşıp twrğan jas ören Ğabdrahman beldeudegi atına ırğıp minip, qara jerdiñ apşısın quıra şauıp barıp, qaraqalpaq şabandozınıñ taqımınan serkeni jwlıp alıp, taqımğa basadı da, denesi endi qızğan tıñ attıñ basın qojalar auılına qaray bwradı. Jüyrik at bauırın jaza şauıp keyingi kökparışılardan qara üzip kele jatqan kezde attıñ aldıñğı ayağı mayda sekseuil arasındağı tik oqpanğa döp kelip, moyının astına ala şanşıla qwlaydı. «Jazmıştan – ozmış joq», -dep, halıq beker aytpağan. Sol jerde at üstinen qwlağan jas ören Ğabdrahmannıñ moyın omırtqası üzilip, jelegi jelbirep,jaña kelin bop tüsken jar qızığın körmesten qaytıs bolıptı. Eñ ökiniştisi, Ğabdrahman qojanıñ kindiginen tım bolmasa wrpaq ta qalmaptı. Keyin ülkenderdiñ wyğarımımen Ğabdrahman babamızdıñ şımıldıqta qalğan jas jesirin ämengerlik jolmen Pirzada babamızğa qosıptı.

Diuana qoja äuleti, – Qızılorda: «Qızılorda-Qanağatı» kitabınan alındı

Tañbalar

Wqsas maqalalar

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan

Жабу