ءبىر سۋرەتتىڭ سىرى

ءسوز زەرگەرى

جىراۋ، شەشەندىك ءسوزدىڭ شەبەرى ورازقوجا بەكاحمەتوۆ  – 70 جاستا. وسى ەسىم ءمىرزاشول وڭىرىنە  كەڭىنەن تانىس. ونىڭ ەل ىشىندەگى ابىرويى وتە جوعارى. جاراتۋشىنىڭ وعان بەرگەن مىنەز-قۇلقى وزگەشە. ءتۇرلى باسقوسۋلارداعى وتىرىسى، سالەمىندەگى جىلىلىق پەن سوزىندەگى تازالىق ناعىز رۋحاني بايلىق. ماقتاۋ مەن ماراپاتتاعانعا جانى قاس. كوزىنشە جىلى لەبىزىڭدى بىلدىرە باستاساڭ، ماداق ءبىر اللاعا جاراسقان دەگەن ءسوزدى ەستيسىڭ. سوسىن  ويىڭدى جالعاستىرماي توقتاپ قالاسىڭ.

«ابايلاماي سويلەگەن، اۋىرماي ولەدى» دەگەن عوي اتام قازاق. ومىردەن كورىپ ءجۇرمىز، بۇل ءسوز راس ەكەن. وتىرىستاردا مىناداي جاعدايلار ءجيى بولىپ جاتادى. ايتىپ تۇرعانى ەشكىمگە ۇناماسا دا شەشەنسىپ، جۇرتتىڭ مازاسىن الىپ، اۋزىنان ۇشىناتىندار بار. اسىرەسە، وندايلار ورازقوجانىڭ الدىندا ابايلاۋ كەرەك، اۋىزعا ەگە بولعان جاقسى. ايتپەسە ىڭعايسىز كۇيگە ۇشىراپ قالۋىڭ ابدەن مۇمكىن. جوق، ول ساعان اتىڭدى اتاپ، ءتۇسىڭدى تۇستەپ نەمەسە قاباعىن شىتىپ  بىردەمە دەمەيدى، ءسوزىڭدى مۇقيات تىڭدايدى. ءوز ويىن ايتقىسى كەلسە، ۇلىلاردىڭ سوزدەرىنەن مىسال كەلتىرە وتىرىپ، بۇرىن-سوڭدى ەستىمەگەن دانالىقتاردى ساناڭا قۇيىپ تاستايدى. باسىڭدا ساڭلاعىڭ بولسا دەرەۋ ءتۇسىنىپ، ونىڭ الدىندا ابەستىك جاساپ قويعانىڭدى سەزىپ،  وزىڭنەن-ءوزىڭ ۇيالىپ جۇرەسىڭ. اقىلى تەرەڭدەر وكىنەدى، ارينە.  ورازقوجا: «ءسوزدى نە شەشەن باستايدى، نە ەسەر باستايدى» دەگەن قازاق شەشەندەرىنىڭ ءسوزىن ءجيى ايتىپ وتىرادى. سوندا سەن ونىڭ الدىندا  شەشەنسىن با، جوق ءالى دە ەسەرسىڭ با، اقىلىڭ جەتسە ماسەلەنىڭ ول جاعىن دەرەۋ اجىراتىپ العانىڭ ابزال. ايتپەسە، تىرناقتاپ جيناعان ابىرويىڭ كوپشىلىكتىڭ الدىندا شەلەكتەپ توگىلىپ كەتكەنىن كەيىن بارىپ  بايقايسىڭ.

ءسوزدىڭ قۇدىرەتى، قاسيەتى، كيەسى بار. ءسوزدى ءراسۋا ەتكەندەردىڭ وزدەرى – ءراسۋا. ورازقوجا قازاقتىڭ كيەلى ءسوزىن ەشقاشان ءراسۋا ەتكەن ەمەس. ءوزى قاتىسىپ وتىرعان باسقوسۋلاردا  تۋىنداعان اڭگىمەلەردىڭ ىڭعايىنا قاراي ويىن ايتقىسى كەلسە، بۇرىنعىلار بىلاي دەگەن عوي دەپ كوپشىلىكتىڭ نازارىن اۋداراتىن ماقال-ماتەلمەن ءسوزىن باستايدى. اسىرەسە، «اۋزىڭنان شىقپاي تۇرىپ سوزىڭە ءوزىڭ ەگەسىڭ، اۋزىڭنان شىققان سوڭ ءسوزىڭ ساعان ەگە» – دەگەن ءسوزدى ودان ءجيى ەستيمىز. قانداي تاۋىپ ايتىلعان تەرەڭ ۇعىم. «اۋىزدان شىققان ءسوز – اتىلعان وق»  – دەگەن ءسوزدى دە وتىرىستاردىڭ بارىسىندا رەتىنە قاراي قايتالاپ قويادى. بۇل دا ناعىز شىندىق. اقىلعا سالىپ قاراساڭ، سول اتىلعان وق بىرەۋدى ەمەس، كەيدە ءوزىڭدى سەسپەي قاتىرۋى مۇمكىن ەكەن.وسىنداي پالساپالىق ءمانى تەرەڭ ءسوزدى تاۋىپ ايتقان قازاق قانداي دانا حالىق دەسەڭىزشى. ەندەشە ءبىز اڭگىمە ەتىپ وتىرعان ورازقوجا وسىنداي دانا حالىقتىڭ   عۇلاما ءارى دانىشپان تاۋ تۇلعالى پەرزەنتى. ءبىز سوعان قۋانامىز.

وراز اتا

جەرگىلىكتى تۇرعىندار قادىرلى اعامىزدى  قازىرگى تاڭدا باتەگوي رەتىندە تانيدى. نەگىزىندە دۇرىس، ال بىراق بۇل ونىڭ بويىنداعى ونەردىڭ ءبىر قىرى عانا. كەزىندە دومبىرامەن تالاي-تالاي قيسسالاردى، داستانداردى جاتقا ايتىپ، تاڭدى تاڭعا ۇلاستىرعان – جىراۋ،  حالىق اندەرىن (كۇي تاباققا جازىلعان) ورىنداعان – ءانشى، ءتالىم-تاربيەنىڭ بۇلاق كوزىنە اينالعان تەرمەلەرمەن تىڭداۋشىلارىن سۋسىنداتقان – تەرمەشى بولعانىن، وكىنىشكە وراي كەيىنگى ۇرپاق بىلە بەرمەيدى.

نەگىزىندە باتا –  تىلەك سوزدەردىڭ جيىنتىعى. باتا مەيلى قارا سوزبەن ايتىلسىن، مەيلى ولەڭ شۋماقتارىنان قۇرالسىن،  ءوتىپ جاتقان ءىس – شارانىڭ تاقىرىبىنا ساي بولۋى ءتيىس. وسى ماسەلەگە كەلگەندە باتاشىلارىمىزدىڭ ءبىرازى  تاقىرىپتان اداسىپ ءجۇر.        ال ورازقوجانىڭ باتاسى مۇلدەم باسقاشا. تىڭداعان كەزدە جانىڭدى جىلىتادى، ءتۇسىپ جۇرگەن ەڭسەڭدى كوتەرىپ، جابىرقاۋ كوڭىلىڭدى جادىراتىپ، ومىرگە دەگەن قۇشتارلىعىڭدى ارتتىرا تۇسەدى. ەڭ باستىسى زەرىكپەيسىڭ، ۇزاعىراق ايتا بەرسە ەكەن دەپ، قولىڭدى جايىپ تۇرا بەرگىڭ-اق كەلەدى. تالاي القالى جيىنداردا بىرگە بولىپ ءجۇرمىز، باتانى ودان كوپشىلىك سۇرايدى. سول كەزدە ورنىنان تۇرىپ، باتا جاساۋعا بىردەن كىرىسىپ كەتپەي، سابىرلىقپەن جان-جاعىنا قاراپ، وزىنەن جاسى ۇلكەن قاريالار وتىرسا، باتانى ءسىز جاساڭىز،-دەيدى. ولار رۇقسات بەرگەسىن بارىپ كوپشىلىكتىڭ تالابىن ورىندايدى. ىزەتتىلىكتىڭ ونەگەسىن كورگىڭ كەلسە، مىنە ساعان.

ۇلىلىق – بۇل بيىكتىك. تۋما بيىكتىك، تۋما پاستىك بار. ەكەۋى دە جاراتۋشىنىڭ سىيى. كىمنىڭ عۇلاما بولعىسى كەلمەيدى دەيسىڭ. تىرىسىپ كور، بولا المايسىڭ. ۇلىلىق ەشجەردە ساتىلمايدى. ۇلى ادامدار ءوزىن ەشقاشان ۇلىمىن دەپ ساناماعان. ءبىز، ۇلى اباي، ۇلى مۇحتار دەپ سويلەيمىز. نە ءۇشىن؟  سەبەبى، ولار قازاق ۇلتىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرەتىن ارتىندا ولمەيتىن ءسوز قالدىرعاندار. اباي مەن مۇحتاردىڭ ەڭبەكتەرىن وقىماعان قازاق – قازاق ەمەس دەگەن جەكە ادامداردىڭ پىكىرلەرىن اندا-ساندا ەسىتىپ  قالامىز. نەگىزىندە سول دۇرىس. وقىساق وزىمىزگە جانە ءوسىپ كەلە جاتقان ۇرپاعىمىزعا پايدالى. ادامي قالىپتاسۋدىڭ باستى تىرەگى-تاربيە.  شىنايى تاربيەنى  ۇلىلاردىڭ  سوزدەرى مەن ونەگەلى ىستەرىنەن تابامىز. ال ورازقوجانىڭ تالىمگەرلەرى سونداي ۇلىلاردىڭ قاتارىنداعى ادامدار.

قادىرلى اعامىزدىڭ  ومىردەگى ءارى ونەردەگى ءبىرىنشى ۇستازى –  ءوز اكەسى بەكاحمەت. ول كىسىنىڭ اۋىل وتىرىستارىندا قولىنا دومبراسىن الىپ، ءاۋ دەپ جىبەرەتىن  ونەرى بولعان. جىرشى كەلسە، ارتىنان جۇرت ەرىپ ءجۇرىپ  تىڭدايتىن  قيسسالار مەن داستانداردى جاتقا بىلگەن. كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ تۇسىندا ۇلتشىل دەپ ايىپتالىپ، شىعارماشىلىق ەڭبەكتەرىن وقۋعا تىيىم سالىنعان جازبا ادەبيەتتىڭ تارلان تۇلعالارى شاكارىم قۇدايبەرگەنوۆ، ماعجان جۇماباەۆ، احمەت بايتۇرسىنوۆ، مىرجاقىپ دۋلاتوۆتاردىڭ ەسىمدەرىن جانە ولاردىڭ ولەڭدەرىن ورازقوجا ءوز اكەسىنەن ەستىدى. سونىمەن قاتار ۇلى اباي وزىنە ۇستاز ساناعان شىعىس شايىرلارى ءمۇسليحيددين ساعدي، جالاليدين رۋمي، الىشەر ناۋاي،  قوجا حافيزدەردىڭ ولەڭدەرىمەن سۋسىنداپ ءوستى.

زەرەكتىك، قۇيماقۇلاقتىق، ءبىر ەستىگەنىن جاتتاپ الۋ قابىلەتتەرى ونى بىرتىندەپ جىرشىلىق ونەرگە اكەلە باستادى. الپامىس، قوبىلاندى، قىز جىبەك، ماناس، ەرتارعىن، ەڭلىك-كەبەك، ءجۇسىپ-زىليحا جىرلارىن داۋىس ماقامىنا سالىپ، اۋىل ادامدارىنا وقىپ بەرىپ جاتقانىن بالا كەزىمىزدە كوردىك جانە كوپشىلىكپەن بىرگە اۋەستەنە تىڭدادىق.  ونىڭ بويىندا ونەردىڭ ءدانى بار ەكەنىن العاشقى بولىپ بايقاعان ناقىل ءسوزدىڭ شەبەرى قايىپنازار ايتپەنوۆ بولاتىن. بۇل كىسىنى ورازقوجا تۇڭعىش ۇستازىم ءارى ونەردەگى اكەم دەپ اتايدى. بالا كەزىنەن قاسىندا ءجۇردى، سوزدەرىن كوپ تىڭدادى، جازعان وسيەت تەرمەلەرىن ورىنداپ، حالىققا كەڭىنەن ناسيحاتتادى. ق.ايتپەنوۆ تالاپتىنىڭ بەلىن بۋىپ، وسىلايشا ونەردىڭ ەسىگىن ايقارا اشىپ بەردى. بۇل وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىنان ارگى كەزەڭ ەدى.

ونەردىڭ ىشىندە، ءاسىلى، تەرمەنىڭ ءجونى بولەك. ءاۋ دەگەننىڭ ءبارى تەرمەشى ەمەس. دومبراسىنىڭ ءۇنى دە، ءوزىنىڭ داۋسى دا ماقامعا دۇرىس تۇسپەي، جاقسى جازىلعان ولەڭ شۋماقتارىن شاتتى-بۇتتى ايتىپ، تىڭداۋشىنى وزىنەن الشاقتاتىپ الاتىندارمەن اندا-ساندا  بولسا دا ۇشىراسىپ قالامىز. وندايلار اسىل ءسوز بەن كيەلى دومبرانى قورلاۋشىلار. ورازقوجا جاپ-جاس بالعىن شاعىنىڭ وزىندە تابيعات بەرگەن تالانتىمەن تەرمە ونەرىنە اتتى ويناقتاتىپ كەلدى. مايلىقوجا، مادەلىقوجا، كەنجەقوجا، سالقوجا، قۇلىنشاق، بۇيداباي، تۇرماعانبەت، شادىتورە، نارتاي، موللا ءمانسۇردىڭ ناسيحات ولەڭدەرىن ناقىشىنا كەلتىرە ورىندادى. مىنە وسى كەزدە اۋىل ارالاپ، ونەر كورسەتىپ جۇرگەن اتاقتى قۇتباي دۇرباەۆتى ورازقوجانىڭ  اكەسى بەكاحمەت ۇيىنە شاقىرىپ، قوناق ەتەدى. بۇل 1969 جىلدارى بولاتىن. ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى ۇستاز بەن شاكىرتتىك قادامدارى  وسىلاي باستالعان.

قۇتباي – اقىن، ءانشى، تەرمەشى، حالىق تەاترىن باسقارعان الىپ ونەر يەسى. وعان شاكىرت بولۋ ءۇشىن، ونىڭ بويىنداعى  ونەر تابيعاتىن اينىتپاي  يەگەرە الاتىن ەرەكشە جاراتىلعان دارىندىلىق كەرەك. ورازقوجادا بۇل بار ەدى. ءبىر شىندىعى، تالاپتىنىڭ ءبارى ۇستاز تالعامىنا ساي كەلە بەرمەيدى.  تالپىنىپ، تالپىنىپ ونەردىڭ ماڭايىنا جاقىنداي الماي جارتى جولدا قالىپ كەتەتىندەر قانشاما. ونەر ساعان ەمەس، سەن ونەرگە تابىناسىڭ. ونەر جۋاس ەمەس – اساۋ،  تالانتسىزداردىڭ شارمەندەسىن شىعارادى. سونى تۇسىنەتىندەر دە، تۇسىنبەيتىندەر دە  قازىرگى تاڭدا ساحنا مەن توي-دومالاقتىڭ ءتورىن بەرمەي ءجۇر. وسىلايشا قىمبات ونەردى ارزانداتىپ الماساق بولار ەدى. ورازقوجا ءوزى يگەرگەن ونەردىڭ قايسىسى بولسا دا قادىرىن ەشقاشان كەتىرگەن ەمەس. ق.اتپەنوۆ ونەردىڭ ەسىگىن ايقارا اشىپ بەرسە، ق.دۇرباەۆ ءوزىنىڭ شاكىرتىن ونەردىڭ شىڭىنا شىعارىپ كەتتى.

تىڭداۋشىنى ۇيىتىپ تاستايتىن ماقام  ءبىز بىلەتىن نارتايدا، قۇتبايدا بولعان. ءبىر سوزبەن ايتقاندا سونداي داۋىس ماقامى ورازقوجادا دا بار.ول ۇستازىنىڭ قاسىنا ەرىپ، ەل ارالاپ ونەر كورسەتتى. ءتىپتى بىرنەشە ايلاپ ساپار شەكتى. شاكىرتىنىڭ  تەرمە ايتۋعا دەگەن ىقىلاسىن بايقاعان قۇتباي وتىرىستاردىڭ بىرىندە كەزەك بەرەدى. سول كەزدە دومبىراسىن قولعا الىپ، تەرمەنى توكپەلەتىپ جىبەرگەن ورازقوجا تىڭداۋشىلاردى باۋراپ، وزىنە سەنىم ارتىپ وتىرعان ۇستازىنىڭ كوڭىلىنەن شىعادى. وزبەكستاننىڭ بۇحارا، ناۋيى، سامارقان، جىزاق وبلىستارى مەن قاراقالپاق جەرىندە تۇراتىن قازاق دياسپوراسىن ارالايدى.  بۇل 1970 جىلدارى اسكەربەك ەڭكەباەۆتىڭ  تەلەارانادان تەرمە حابارىن تاراتا باستاعان تۇس بولاتىن. سول ۋاقىتتاردا ءيسى قازاق بالاسى تەرمە حابارىن ءسۇيىپ تىڭدادى. تەلەارنادان بەرىلەتىن ۋاقىتىن اسىعا كۇتتى. ۇستازى قۇتبايدىڭ قاسىندا جۇرگەن شاكىرتى ورازقوجا وسى جىلدارى تەرمە ونەرىنىڭ شارىقتاۋ شەگىنە كوتەرىلدى. ونى وزبەكستانداعى قازاق باۋىرلار مەن بۇكىل ءمىرزاشول حالقى جەتە تانىپ، تەرمەشى رەتىندە قاتتى قۇرمەتتەپ، توي وتىرىستارىنا جاپپاي شاقىرا  باستادى.

الايدا ۇستاز بەن شاكىرت اراسىنداعى ۇيلەسىم تاپقان تىعىز بايلانىس كەنەتتەن ءۇزىلىپ كەتتى. قازاق ەلىندەگى نارتايدان كەيىنگى اتى كەڭگە تاراعان تەرمەشى، ءانشى قۇتباي دۇرباەۆ قايتىس بولدى. بۇل وقيعا ورازقوجانىڭ جۇرەگىنە اۋىر ءتيدى. ويتكەنى ۇستازىنان ۇيرەنەرى الە كوپ ەدى. ەستاي، اقان سەرى، ءبارجان سال، جامبىل، كەنەن  جانە قۇرمانعازى، داۋلەتكەرەي، دينا جانە باسقا دا اتتارى عاسىرلار بويى وشپەيتىن انشىلەرىمىز بەن كۇيشىلەرىمىزدىڭ ارتىندا قازاقتىڭ كيەلى اسپابى دومبرا قالعانىنان حاباردارمىز. ۇقىپتى جانداردىڭ قولدارىنا تۇسكەندەرى بۇل كۇندە مۇراجايلاردا ساقتاۋلى تۇر. كونەنىڭ كوزىندەي  التىن جادىگەرلەرىمىز سولار.

يا، قۇتبايدىڭ ارتىندا دا دومبىرا قالدى. ونىڭ كوڭىلىنەن شىققان شاكىرتتەرى كوپ ەمەس، ساۋساقپەن سانارلىق قانا. سولاردىڭ ىشىندە جۇرەگىنە جاقىن تارتىپ مەيىرىمىن توككەن، ءارى دوسى، ءارى بالاسىنداي بولىپ كەتكەن سۇيىكتى شاكىرتى – ورازقوجا عانا. ۇستازى كوز جۇمار الدىندا دومبرانى ورازقوجاعا بەرىڭدەر دەگەن ەكەن. ءار اسپاپتى جاسايتىن ارنايى ۇستاسى بولادى. ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزدەرىندە وزبەكستاندا كوپ جۇرگەندىكتەن قۇتباي قازاقتىڭ دومبىراسىن وزبەكتىڭ ۇستاسىنا جاساتقان. اسا نازار اۋدارىتىن نارسە، دومبىرا وپ-وڭاي جينالادى ءارى قايتا قۇرالادى، ارنايى قوراپقا سالىنىپ، الىپ جۇرۋگە وتە ىڭعايلى. پوشىمى ءسال وزگەشەلەۋ بولعانىمەن، شەرتسەڭ كادىمگى قازاقى دومبىرانىڭ ءۇنىن ەستيسىڭ. كورگەن سايىن قىزىعىپ، قولىڭا قايتا-قايتا ۇستاي بەرگىڭ كەلەدى. ۇستازدان شاكىرتىنە قالعان بۇل قىمبات جادىگەر  قازىرگى تاڭدا ورازقوجانىڭ ۇيىندە ساقتاۋلى تۇر.تەك دومبىرا ەمەس، قۇتبايدىڭ داۋسى جازىلعان سيرەك كەزدەسەتىن ءۇنتاسپالار دا بار.

ءبىرجان سال، اقان سەرىنىڭ دومبرالارىمەن كۇي تارتىپ، ءان ايتقان بەلگىلى ادەبيەت سىنشىسى اسقار سۇلەيمەنوۆ قوناققا كەلگەن كەزدە  قۇتبايدىڭ دومبىراسىن قولىنا الىپ، قىزىقتاپ قاراپ، سۇگىردىڭ كۇيلەرىن تارتىپ، اسپاپتىڭ جاسالۋ ۇلگىسى مەن دىبىسىنا وتە ريزا بولىپتى.

جىر الىبى جامبىل جاباەۆتىڭ 125 جىلدىعى 1972 جىلى  رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە اتاپ ءوتىلدى. بۇل باس قوسۋدى قازاقستان عىلىم اكادەمياسى ۇيىمداستىرعان بولاتىن. كەڭەس وكىمەتىنىڭ جۇرگىزىپ جاتقان ساياساتى اسەرىنەن  بولسا كەرەك، الە تەرمە ونەرىنىڭ ءوزى ەركىن دامي قويماعان كەز. ال قازىر شە، جەر-جەرلەردە جارىستار ءجيى ءوتىپ جاتىر. قانشاما تەرمە ۇيرەنۋشىلەر مەكتەبى اشىلعان. نە كەرەك تويعا قولىنا دومبىرا الىپ تەرمە، جىر ايتىپ، ەل ىشىندە كوزگە ءتۇسىپ جۇرگەن ونەرپازدار قازاقستاننىڭ بارلىق وبلىستارىنان ىرىكتەلىپ شاقىرىلدى. سونداي شاقىرۋ قۇرمەتىنە  وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرامىنان كەرى قايتارىلعانىنا ءبىر جىل  تولعان ءۇش اۋداننىڭ ىشىنەن ورازقوجا يە بولدى. جامبىل تويىندا ول قازاقستاندىق جىرشىلارىمەن تەرەڭ تانىسىپ، ولار بۇنى قۇتبايدىڭ شاكىرتى رەتىندە تانىپ، باعالى سىيلىقتارمەن ماراپاتتالىپ، ەلگە ۇلكەن ابىرويمەن ورالدى.

ادەتتە جىرشىنىڭ بالاسى – جىرشى، ءانشىنىڭ بالاسى – ءانشى بولا بەرمەيدى. ال، ورازقوجانىڭ  ۇل-قىزدارى ءتۇپ-تۇگەل ونەرلى. ولار  ساحنادان جاستاي كورىندى. ۇلكەن ۇلى تولەگەن وزىنە جاراسا ولەڭ جازسا، ودان كەيىنگى ۇلدارى وتەگەن مەن باۋىرجان العاشقى دا تەرمە ونەرىمەن جەرگىلىكتى حالىققا ەرتە تانىلدى. قىزدارى: دانا، سارا، راحيا، ءرازيا مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەننىڭ وزىندە دومبىرا تارتىپ، ءان ايتتى. ونەرلى وتباسىنىڭ ەسىمدەرى ەلگە تاراپ، شارىقتاپ كەتتى. داڭقتارى قازاق تەلەستۋدياسىنىڭ باسشىلارىنا جەتىپ،  1982 جىلى ورازقوجانى تەرمە حابارىنا شاقىرادى. وعان تەرمە ايتۋدا اجەپتەۋىر توسەلىپ قالعان وتەگەن مەن باۋىرجاندى ەرتىپ باردى. اكەلى-بالالى تەرمەشىلەر ق.ايتپەنوۆتىڭ، ق.دۇرباەۆتىڭ تەرمەلەرىن ورىنداپ، قازاقستانداعى تەلەكورەرمەندەردىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەندى.

كەڭەس زامانىندا قازاقتىڭ ءتول ونەرى اقىندار ايتىسىن حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ جانرى رەتىندە عالىمدار زەرتتەپ جازعان وقۋلىقتاردان عانا وقىدىق. اتتارى اڭىزعا اينالعان بۇرىنعى ايتىستار تۋرالى جارىق كورگەن كىتاپتاردىڭ ازدىعى سونشالىقتى، قولعا تۇسە بەرمەيتىن. ءتىپتى، سول كەزدەگى جاس ۇرپاق سۋىرىپ سالما اقىنداردىڭ  شىنايى بەينەسىن ساحنادان كورگەن دە ەمەس. بىزدەر كورگەن العاشقى رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسى 1980 جىلى الماتى قالاسىندا ءوتتى. وبلىستىڭ اقىن-تەرمەشىلەرى ءبىر-بىرلەرىمەن سايىسقا ءتۇستى. جوعارى جاقتىڭ تاپسىرماسى بولۋ كەرەك، اقىندار وزدەرىنىڭ ماقتاۋلارى سىن- ەسكەرتپەلەرىن قاعازعا ءتۇسىرىپ، ونى كوممۋنيستىك پارتيانىڭ يدەولوگيا ماماندارى وقىپ كورىپ، سودان كەيىن بارىپ ساحنادا ايتۋعا رۇقسات بەرگەن ەدى. الايدا  ناعىز سۋىرىپ سالما اقىندار ساياساتتىڭ ءتارتىبىن ساقتاي وتىرىپ، قاعازعا قاراماي-اق ايتىستى. ولار: ماناپ، تاۋشەن، كوپباي، اسەلحان، نادەجدا جانە باسقالار.

ايتىس ونەرى دامىپ، وبلىستاردا جالعاستى. ال اۋدانداردا اقىندار ايتىسى 1981-82 جىلداردان كەيىن قولعا الىنىپ، كولحوز-سوۆحوزداردىڭ اقىن – تەرمەشىلەرى جارىستى. قويىلعان قاتاڭ تالاپ پارتياعا، باسشىلارعا قارسى سىن ايتىلماۋ كەرەك. اقىنداردىڭ جازىپ الىپ، دومبرامەن ساحنادا ايتاتىن سوزدەرىن اۋداندىق پارتيا كوميتەتى قاداعالاۋدان وتكىزىپ وتىردى. جازبا اقىندار جەتەرلىك، سۋىرىپ سالما قابىلەتى بار اقىندار جوقتىڭ قاسى. بارلارىنىڭ وزىنە ەركىن كوسىلۋگە جول بەرىلمەدى. جازبا اقىنداردىڭ  قاعازعا تۇسىرگەندەرىن انشىلەر ورىنداپ، ايتىسقا ءتۇسىپ جاتتى. ول ءانشى ما، سۋىرىپ سالما اقىن با، وعان جەتە ءمان بەرمەستەن ايتىس ونەرىن كوزىمەن كورىپ، ايتقاندارىن قۇلاعىمەن ەستىگەندەرىنە جەرلىگىلىكتى حالىق قۋاندى. كلۋبتار مەن مادەنيەت سارايلارىنا كورەرمەندەر سىيماي، اياقتارىندا تىك تۇرىپ تاماشالادى.

بۇل جەردە مەنىڭ نەگىزگى ايتايىن دەگەنىم، جەتىساي اۋدانىندا وتكەن وسىنداي ايتىستارعا باسشىلاردىڭ وتىنىشىمەن ورازقوجا دا قاتىستى. ايتىسقا شىققانداردىڭ توقسان پايىزى شاعىن وتىرىستاردا دومبىرامەن ءان جانە تەرمە ايتىپ جۇرگەندەر ەدى. ول كەزدە اۋىل-ايماق، اۋدان بىلاي تۇرسىن ورازقوجانىڭ ەسىمى جىرشى-جىراۋ، تەرمەشى رەتىندە قازاقستان مەن وزبەكستان رەسپۋبليكالارىنا تانىلىپ قالعان. ول دا تاپسىرما بويىنشا ويلارىن ولەڭ جولدارىمەن قاعازعا ءتۇسىرىپ، دايىندالدى. ايتىس باسشىلاردىڭ بەكىتىپ بەرگەن  ستسەناريى بويىنشا ءجۇرۋ كەرەك. سالەمدەسۋ، جەتىستىكتەردى ايتۋ، كەمشىلىكتەردى سىناۋ، سوڭىندا قوشتاسۋ. بارلىق جەردە ايتىس وسى ۇلگىمەن ءوتىپ جاتتى. قاعازعا قاراپ وتىرعانداردىڭ اراسىندا ديالوگ بولماي، ۋاجدەسۋلەرى تۋرا شىقپاي، تالايى شاتاستى. ءبىر شارۋاشىلىققا بارعان كەزدە ورازقوجانىڭ قارسىلاسى   سالەمدەسۋدەن كەيىن ستسەناريدى بۇزىپ، بىردەن سىندى باستىرمالاتىپ جىبەردى. زالدا دۋ قول شاپالاق، ايقاي-شۋ، كۇلكى. مۇنداي توسىن جاعدايعا شەكەمىزدەن تەر شىعىپ، ىڭعايسىزدانىپ قالدىق. بۇعان ورازقوجا قالاي جاۋاپ بەرەر ەكەن دەپ ءبارىمىز اڭ-تاڭ بوپ تۇرمىز. الدىنداعى قاعازدى ىسىرىپ قويىپ، اسپاي–ساسپاي قارسىلاسىنىڭ ايتقان سوزدەرىنە تابان استىندا ويىنان شىعارىپ جاۋاپ قايتارىپ، بىرنەشە ساۋالدار تاستادى. زالدا وتىرعاندار ودان بەتەر قول شاپالقتاپ، «جارايسىڭ، قاتىردىڭ» دەپ شۋلاپ كەتتى. قارسىلاس اقىن وسى جەردەن توقتادى، ويتكەنى قاعازداعى ستسەناري بويىنشا جازىلعان  ولەڭ جولدارىندا  ونداي ساۋالدارعا جاۋاپ جوق. وسىلايشا ورازقوجانىڭ تەك قانا جاتتاپ الىپ ايتاتىن قارا جاياۋ ەمەس، سۋىرىپ سالما ونەرى بار ەكەنىنە  دە كۋا بولعانبىز.

قازاقتىڭ ايگىلى حالىق اقىنى، ءانشى كومپوزيتور، قازاقستاننىڭ ەڭبەگى سىڭگەن ونەر قايراتكەرى، كسرو جازۋشىلار وداعىنىڭ جانە كومپوزيتورلار وداعىنىڭ مۇشەسى كەنەن ازىرباەۆتىڭ 1984 جىلى 100 جىلدىق مەرەيتويىنا جىرشىلىق، جىراۋلىق، تەرمەشىلىك پوەزيا وكىلدەرى  جەر – جەرلەردەن كوپتەپ قاتىستى. بۇل جيىنعا ورازقوجا  قۇرمەتپەن شاقىرتۋ الىپ، ونىڭ ارنايى بارىپ قايتۋى ءمىرزاشول حالقى ءۇشىن ۇلكەن مارتەبەگە  اينالدى.

قازاق ونەرى 1985 جىلدارى جاڭا بەلەستەرگە كوتەرىلە باستادى. جانۇيالىق انسامبلدەر قۇرىلىپ، ولاردىڭ اراسىندا جارىستار ۇيىمداستىرىلدى. وسى جىلى شىمكەنت قالاسىندا ۇلى جەڭىستىڭ 40 جىلدىعىنا وراي جارىس ءوتتى. بۇعان ورازقوجانىڭ وتباسىلىق ءانسامبلى قاتىسىپ، وزدەرىنىڭ باقتارىن سىناپ كوردى. ونەرپازدارعا قويىلعان جارىس شارتتارى وتە كۇردەلى بولاتىن. پاتريوتتىق ءان، حالىق ءانى، تەرمە جانە كۇي ورىنداۋ كەرەك. وتاعاسى تەرمە ايتسا، ۇل-قىزدارى ءان شىرقاپ، كۇي تارتتى. بۇل جەردە ەرەكشە نازار اۋداراتىن جاعداي،  ونەر سالاسىندا بۇرىن كوپشىلىكتىڭ كوزىنە تۇسە قويماعان  ورازقوجىنىڭ ايەلى ءساپيا ءانسامبلدىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن جەكە ءوزى ءان ايتىپ، زالدا وتىرعانداردىڭ ايرىقشا قۇرمەتىنە بولەندى. سىننان سۇرىنبەي وتكەن وتباسىلىق انسامبل مۇشەلەرى وبلىس بويىنشا ەكىنشى ورىندى يەلەندى.

ۇستاز – شاكىرت ءۇشىن ۇلى تۇلعا ءارى وتە قىمبات ادام. قۇتباي اقىننىڭ ەل ىشىندەگى قادىرى وتە جوعارى بولاتىن. ورازقوجا بولسا ۇستازىنىڭ قادىرىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن ۇلىقتاپ كەلە جاتىر. اكەسىنە، اناسىنا تۋعان-تۋىستارىنا اس بەرگەندەردى كورگەنبىز. ال ۇستازىنا ارناپ اس بەرۋ ىلۋدە ءبىر كەزدەسەتىن وقيعا. ورازقوجا 1996 جىلى  قۇتبايدىڭ توقسان جىلدىعىنا اس بەرىپ، حالىقارالىق دارەجەدەگى اقىندار ايتىسىن وتكىزدى. ق.جانداربەكوۆ اتىنداعى داراما تەاردا كوپشىلىكتىڭ الدىندا قۇتباي تۋرالى بايانداما جاسادى. ايتىسقا قازاقستان جانە وزبەكستان مەن تاجىكستانداعى قازاق دياسپوراسى اراسىنداعى   تانىمال ايتىسكەر اقىندار قاتىستى.

ورازقوجانىڭ ۇل-قىزدارى دا ءوز ونەرىمەن قازاقستان حالقىنا تانىمال. ەكىنشى ۇلى وتەگەن ءمىرزاشولدىڭ اقيىق اقىنى، جاس تالاپكەرلەردىڭ جاناشىرى الىبەك مەيىربەكوۆتىڭ سوزىنە جازىلعان «ءۇربيبى» ءانىن شىعارعان كەزدە نەبارى ون سەگىز جاستا بولاتىن. بۇل ءاندى الماتى قالاسىنداعى «دوستىق» سارايىندا ورازقوجانىڭ كىشى قىزدارى راحيا مەن رازيا ۇلكەن ساحنادا ورىندادى. سودان بەرى «ءۇربيبى» ءانى رەسپۋبليكا اۋماعىندا جانە وزبەكستان جەرىندەگى قازاق دياسپوراسى اراسىندا ۇزىلمەي ورىندالىپ كەلە جاتىر.

قىزداردىڭ ۇلكەنى دانا بالاباقشادان باستاپ دومبىرا تارتىپ، ءان ايتتى. اۋدان ومىرىندەگى مادەني ءىس شارالاردىڭ بارلىعىنا قاتىستى. مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەننىڭ وزىندە ەرەسەكتەرمەن بىرگە  اۋدان حالقىنا ءوز ونەرىمەن قىزمەت جاسادى. ال ودان كەيىنگى قىزى سارا مەكتەپ ارالىق تەرمە، اقىندار ايتىسىنىڭ اۋدان كولەمىندەگى بىرنەشە دۇركىن جەڭىمپازى. ول ياسساۋي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا  فاكۋلتەتىن بىتىرگەن. قازىرگى تاڭدا جاڭاقورعان اۋدانىندا تۇرادى. قىزداردىڭ ىشىندە اكە ونەرىن تولىق يگەرگەن وسى سارا. ول جۋرناليست، سوزگە شەشەن، ءانشى-تەرمەشى، جازبا اقىن، سونىمەن قاتار اسابالىق ونەردىڭ شەبەرى.

قازاقتىڭ ءان الەمىندەگى ونەرپازدار اراسىندا «جانىپ تۇرعان جۇلدىز» دەپ كوپشىلىكتىڭ قۇرمەتىنە ەرەكشە بولەنىپ جۇرگەندەر بار. اسپاندا دا جۇزدىز بار، جارقىراپ تۇرعاندارى ساناۋلى-اق. ال قالعاندارى تۇنگى اسپاننىڭ ءسانى، ايىرماشىلىعى سول عانا. ونەردە جۇلدىز اتانۋ قيىننىڭ قيىنى. ساحنانىڭ ءسانىن كەلتىرەتىن قاتارداعى ءانشى بولۋىڭ مۇمكىن، ال جۇلدىز بولىپ جارقىراۋىڭ ەكىتالاي. ءار انشىگە باعانى بەرەتىن، جىلى قابىلدايتىن، تالانتىن باعالايتىن تەك قانا قالىڭ كورەرمەن.

ءان سۇيەر قاۋىمنىڭ نازارىن وزىنە اۋدارىپ، جۇلدىز اتانعانداردىڭ قاتارىنان ورىن العانداردىڭ ءبىرى – باۋىرجان بەكاحمەتوۆ  ورازقوجانىڭ ءۇشىنشى ۇلى. ول دا جاستايىنان تەرمە ايتىپ، ۇلكەن ونەردىڭ ەسىگىن قاقتى. ونەردىڭ تابالدىرىعىندا قالىپ قويماي، سول كەزدىڭ وزىندە-اق توردەن بىراق شىقتى. اكەسىنىڭ قاسىنا ەرىپ، قازاقستان تەلەارناسىنىڭ تەرمە حابارىنا قاتىسقانىن جوعارىدا ايتتىق. سول كەزدىڭ وزىندە بالا باۋىرجاندى بۇكىل قازاقستاندىقتار تانىدى.

قاي تەرمەنى الىپ قاراساق تا  ۇلگى – ونەگە مەن  عيبراتتى ۇعىمنىڭ ناسيحاتىن كورەمىز. ءار زاماننىڭ تەرەمشىلەرى سول زاماندا ورىن العان مورالدىق يدەيالاردى تىڭداۋشىلارعا سۋرەتتەپ جەتكىزدى. ەرتەرەكتە شىققانىمەن كۇنى بۇگىنگە دەيىن قۇندىلىعى مەن قاجەتتىلىگىن جويماعان تۋىندىلار بار. ول ءالى دە ايتىلىپ جاتىر،  ماعىناسى تاربيە ءۇشىن اسا ماڭىزدى. ال باۋىرجان بولسا تەرمەگە  جاڭا زامانعا لايىقتى رەڭ بەرىپ، مازمۇن جاعىنان بايىتتى. بۇل شىعارماشىلىقتى جاڭا ساتىعا كوتەردى دەپ تولىق ايتا الامىز. ءوزى جازىپ، ءوزى ورىندايدى. مىنا ومىردە ادام بالاسىنا جاعىمسىز نەلەر بولىپ جاتىر، نەدەن جيىركەنىپ، نەنى ۇيرەنۋىمىز كەرەك، سونىڭ ءبارىن تەرمە ارقىلى بايانداپ ءجۇر. ونىڭ تۋىندىلارى تۇنىپ تۇرعىن تاربيە. تىڭدا دا، عيبرات الا بەر.

باۋىرجان تەك قانا تەرمە جازۋشى، ورىنداۋشى عانا ەمەس، ول  جانعا جاعىمدى ەرەكشە داۋسى بار – ءانشى، ءوزىنىڭ جانە وزگە اقىنداردىڭ ولەڭدەرىنە ءان شىعاراتىن – كومپوزيتور. بۇرىن اكەسى ورازقوجا جانۇيالىق امسامبل قۇرىپ ونەر كورسەتسە، ەندى مىنە باۋىرجاننىڭ ءوزى بالالارىمەن جانۇيالىق ەسترادالىق انسامبل ۇيىمداستىرىپ، ەل ارالاپ قىزمەت جاساپ جۇرگەن قازاق ونەرىنىڭ جاناشىر قايراتكەرى. الماتى، استانا قالاسىنداعى كورەرمەندەرگە  جەكە ەسەپتىك كونتسەرتتەر بەردى.

قازاق ەسترادا انشىلەرىنىڭ اراسىندا وزگە ۇلتتاردىڭ تىلدەرىندە ءان ايتىپ جۇرگەندەرى سيرەك. بۇرىن ورىس تىلىندە كوپ ورىنداۋشى ەدى، ەندى اعىلشىن تىلىندەگى اندەردى اندا-ساندا ەسىتىپ قالامىز. شەت ەلدىك قوناقتار ءۇشىن بۇل دا دۇرىس شىعار. كەيدە زالدا وتىرعان كورەرمەندەردىڭ وزدەرى وزگە ۇلتتاردىڭ اندەرىن قالاپ تۇرادى. مۇندايدا باۋىرجان وزىنە قامشى سالدىرعان ەمەس. قازاقشادان باسقا وزبەك، تاجىك، قاراقالپاق، ۇيعىر، تۇرىكمەن جانە ورىس، ءۇندى تىلدەرىندە  تامىلجىتا ءان سالعان كەزدە  راحاتقا باتاسىڭ.

ارناۋ ولەڭدى قولىنا قالام ۇستاعان اقىنداردىڭ بارلىعى جازىپ ءجۇر. نەگىزىندە بۇل – ارزان ءسوزدى قالامايتىن كۇردەلى جانر. وقىپ جاتىرمىز، ارناۋلاردىڭ كوبىسى، وكىنىشكە وراي قۇرعاق ماقتاۋلار.

جەتپىس جاستى ەڭسەرگەن ورازقوجا اڭگىمە بارىسىندا كورگەنىمنەن كورمەگەنىم كوپ دەپ وتىرادى. ەندەشە، ەل ىشىندە ءسوز زەرگەرى اتانىپ جۇرگەن اعامىزدىڭ وتباسىنا اماندىق، وزىنە ۇزاق عۇمىر تىلەيىك. ونىڭ كورگەندەرىنىڭ بارلىعى جاس ۇرپاق  تاربيەسى ءۇشىن اسا ماڭىزدى.

تاۋەلسىز ادىلەتۇلى

ۇيالى تەلەفونى – 87024750807

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان

Жабу