عالىمنىڭ حاتى

قازاق دالاسىنداعى قوجالاردىڭ يسلام ءدىنىن تاراتۋداعى ورنى

قازاق حالقىنىڭ قۇرامىندا گەنەالوگيالىق قاتىناسقا تۇسپەيتىن، ءۇش جۇزدىك قۇرىلىمعا ەنبەيتىن توپتار تورەلەر مەن قوجالار ورىن الادى. قوجالار ءۇش جۇزگە كىرمەيتىن رۋلار  ىشىندە وزدەرىنىڭ بولمىس-مىنەزىمەن، ادەت-عۇرپىمەن دارالانعان سۋبەتنيكالىق توپتىڭ ءبىرى. قوجالار توبى تاريحي-تابيعي پروتسەسس ناتيجەسىندە قالىپتاسقان ەتنوس قۇرىلىمىنىڭ ەلەمەنتى بولىپ تابىلاتىن ەتنيكالىق جۇيە  رەتىندە قازاق ۇلتىنىڭ ءبىر بولىگىنە اينالعانىنا دا كوپتەگەن عاسىر ءوتتى. ەتنوستىڭ قۇرىلىمىنداعى مۇنداي دارالانۋ ل.ن.گۋميلەۆ بويىنشا، سۋبەتنوس بولىپ تابىلادى [1, س.108].

قوجالار ەلدىڭ رۋحاني ومىرىندە مۇسىلماندىق مادەنيەتتىڭ ەڭ جوعارعى قىزمەتشىسى، سوندىقتان دا ورتا ازيا مەن قازاق حالقى اراسىندا مۇسىلمان ءدىنىن تاراتىپ ۋاعىزداۋشى، ءارى مۇحاممەد پايعامباردىڭ العاشقى حاليفتارىنىڭ ۇرپاعى بولىپ ەسەپتەلەدى.

زاماندى وزگەرتەتىن، نەمەسە قوعامنىڭ تۇراقتىلىعىن ۇستاپ تۇراتىن كۇشتەردىڭ ءبىرى رۋحاني بايلىق، ونىڭ نەگىزى بەرىك سەنىمدى ورنىقتىراتىن ءدىن. قازاق حالقىندا، كوشپەلى ورتادا اللانىڭ بىرلىگىنە، يماندىلىققا باس يۋگە، مۇسىلماندىقتى ۋاعىزداۋشى مولدالار جانە قازاق حالقىنىڭ قۇرامىنداعى ءدىن يەلەرى رەتىندە تانىلعان سۋبەتنيكالىق توپ-قوجالار ەكەندىگى بەلگىلى. ولار كەڭەس وكىمەتى ورناپ، كوممۋنيستىك پارتيا ۇستەمدىك ەتكەن كەزەڭدە دە، قوعام ومىرىندە مۇسىلماندىقتى، قۇران وقۋدى، شاريعات نەگىزدەرىن ناسيحاتتاپ، ولاردى حالىققا تاراتىپ، مۇسىلماندىقتى بارلىق ورتادا ىسكە اسىرۋشىلار رەتىندە تانىلدى.

قازاق دالاسىنداعى مۇسىلمان ءدىن يەلەرى يشاندار جانە ولارمەن قوسا قوجالار بولدى. سوندىقتان دا ولار قازاق قوعامىندا جوعارعى توپ يەرارحياسىن قۇراعان  [2, س.52 ].

يشاندار جانە ولاردىڭ قازاق دالاسىنداعى ىقپالى ولاردىڭ ءدىني ءىلىمى بولدى. ولار ەل ومىرىندە الەۋمەتتىك توپتى قۇرا وتىرىپ مۇسىلمان ءدىنىنىڭ يماندىلىق-تاربيەلىلىك قاسيەتتەرىن ۇگىتتەپ، مەشىت سالدىرىپ، مەدرەسەلەر اشتى.

يشاندار تۋرالى ۆ.ۆ.بارتولد ءوز زەرتتەۋىندە، «ولار سۋفيزم جەتەكشىلەرى، تۇركىستان وڭىرىندە بۇل اتاۋ «شەيح، ءپىر، ۇستاز (ياعني وقىتۋشىلار)»  جانە وعان قاراما-قارسى «ءمۇريد» ماعىناسىندا قولدانىلعان» [3, س.675] دەسە، ونان ءارى انىقتاعاندا «يشان»-ورتا ازياداعى سۋفيزم جەتەكشىلەرىنە بەرىلەتىن اتاق، ول مۇراگەرلىك رەتىندە اكەسىنەن بالاسىنا ءوتىپ وتىردى [4, س.333]. «يشان» ءسوزىن تۇسىندىرۋشىلەردىڭ ءبىرى، ولاردى قۇراننىڭ باستى مانىنەن حاباردار مولدالار دەپ، ەكىنشىلەرى فيلوسوفيالىق دۇنيەتانىمدىق كوزقاراسپەن بايلانىستىردى، سەبەبى ءومىر تۇرمىسىن پايىمداۋ يشاندار ءۇشىن ەڭ قاجەتتى جاعداي بولىپ تابىلادى. ال، ۇشىنشىلەرى، يشانداردىڭ گەنالوگيالىق  شىعۋ تەگىن بەلگىلى ءبىر قاسيەتتى اۋليەدەن، اقسۇيەكتەردەن شىققان [5, س.70] دەپ كورسەتەدى. دەمەك، يشانداردىڭ نەگىزگى اتقاراتىن قىزمەتى مۇسىلمان نەگىزىن ناسيحاتتاۋ جانە ولاردىڭ كوپشىلىگى اتاقتى قوجالاردان شىققان. ايتا كەتۋ كەرەك، تۇرىكمەندەر اراسىندا دا يشاندار قوجالار توبىنان بولدى [6, س.171] جانە يشان اتاعى مۇراگەرلىك سيپات  الدى [6, س.171].

ءار ءتۇرلى نەگىزدەگى بۇقارا جانە سامارقاند جوعارعى مەدرەسەلەرىنەن بەلگىلى مۇسىلمان تەولوگتارىنان ءدىني ءبىلىم، ساۋات الۋشى [5, س.71] يشاندار-ءمازھاپتىڭ باستىسى، جول كورسەتۋشى، ۇلەما جانە شەيحتەرگە بەرىلگەن تيتۋل تۇرىندە كورسەتىلەدى [7, 51-ب.]. ادەتتە، بۇقارا، تاشكەنت جوعارى ءدىني وقۋ ورىندارىن بىتىرگەن جاستار، ەلىنە قايتقاندا مولدالىق قىزمەتتى  اتقارۋمەن بىرگە، مەدرەسەلەردەگى بالالار ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن دە قىزمەتتەر جاساعان. اتاپ ايتقاندا، مەتافيزيكا، شاريعات زاڭدارىن، كەيدە فيزيكا پاندەرىن دە قوسىپ وقىتقان [8, س.96].

جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ايتۋىنشا، «يشان»، «ماقسۇم»( «ماعزۇم») اتاۋى ءبىر نەگىزدە كورسەتىلەدى. يشان، ماعزۇمدار بەلگىلى ءبىر رۋدىڭ ىشىندە، پايعامبار اۋلەتىنەن شىققان عالىم، عۇلاما كىسى، ول يسلام دىنىنە بەرىلگەن ادام، ولارعا بۇل اتاقتى، ادەتتە حالىقتىڭ ءوزى بەرىپ وتىرعان. سوندىقتان دا ونى سول رۋداعىلار «يشان» دەپ اتاعان. سونداي-اق تۇرىكمەندەردە دە ءبىر نەمەسە بىرنەشە اۋىلعا جوعارعى ءدىني ءىلىمى بار، ءدىن يەسى تانىلعان يشاندار ورىن الدى  [6, س.171].

«يشان» پارسى تىلىنەن اۋدارعاندا «ولار»، «ولاردىڭ قايىرىمدىلىعى»، «شاپاعاتى» [9, س.8]  دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى، ياعني ولارعا قۇرمەتپەن، ىزەتپەن ايتىلاتىن ءسوز. «يشان» ورتا ازيالىق تەرميندە «يشون»، «ەشون»، «ەشەن» دەپ اتالىپ، ول قاسيەتتى جانە قۇرمەتتى ءدىن يەلەرىنە بەرىلگەن تيتۋل بولدى [10, س.40].

ي.ي.گەيەر پىكىرىنشە، قازاق دالاسىندا ءبىر رۋلى ەلگە نەمەسە ءدىني جانۇيا باسشىسى بولىپ تابىلاتىن بىردە-ءبىر قازاق  جانە كوشپەلىلەردىڭ ءبىر توپ ىرىكتەلگەن توپتارىندا وزدەرىنىڭ «ءپىرى»، باستى ءىلىمى بار قىرعىزدار (قازاقتار-ي.ز.) بولماعان [5, س. 73]. سوندىقتان دا ولار وزدەرىنىڭ ءپىرىمىز دەپ يشانداردى اتادى. «يشان» جانە «قوجا» توپتارىن قازاقتار ءبىر-بىرىنە ۇقساس دەپ قابىلدادى، سەبەبى ءىرى يشاندار قوجا توبىنان شىققان.  وڭتۇستىك قازاقستان قازاقتارىنىڭ اراسىندا، ولاردىڭ ءپىرى-قوجا بولدى [11, س. 237]. مۇنداي كورىنىس قازاق دالاسىنىڭ بارلىق اۋماعىندا  كورىنىس الدى. بۇل پىكىردىڭ دۇرىستىعىن ارال ءوڭىرى اۋىل اقساقالدارىنىڭ ايتۋىنشا، ءبىر رۋلى ەلدە (مىسالى، كىشى ءجۇز، توترقارا رۋلى ەلى بولسا) 1-2 ءۇي قوجا بولسا، ولاردى «ءپىر» ساناپ، قۇرمەتپەن قاراعان. سونداي-اق ارقاداعىلار قوجاحان قوجانى، التاي وڭىرىندەگىلەر كەرەي يشاندى، توبىقتىلار اۋەز قوجانى  وزدەرىنىڭ ءپىرىمىز دەپ اتاعان.  دەمەك، اراب ميسسيونەرلەرى نەمەسە مۇحاممەد پايعامبار ۇرپاقتارى ءاربىر وڭىرلەردەگى قازاق رۋلارىمەن تىعىز ارالاسىپ، ولاردىڭ «پىرلەرىنە» اينالعان. ءاربىر قازاق  پىرگە قول بەرىپ، وزدەرىنىڭ رۋحاني كوسەمدەرىنە اينالدىردى. ال، ماڭعىستاۋ قازاقتارىنىڭ اراسىندا مۇسىلمان ءدىنىنىڭ تارالۋىنا اسەر ەتكەن تۇرىكمەن قوجالارى مەن ورتا ازيا حالىقتارىنان شىققان ءدىنشىل سوپىلار ەكەندگىن ماڭعىستاۋ قازاقتارىن زەرتتەۋشى ءۇ.قىدىرالين اتاپ وتكەن. ماڭعىستاۋداعى تۇرىكمەن قوجالارى وزدەرىنىڭ شىعۋ تەگىن مۇحاممەد پايعامباردىڭ قىزى فاتيمادان دەپ ۋاعىزدايتىندىقتان، ولاردى جەرگىلىكتى تۇرىكمەندەرمەن بىرگە قازاقتار دا قاتتى سىيلاپ قۇرمەتتەگەن. سوندىقتان دا تۇرىكمەن رۋلارى ماڭعىستاۋدان جاپپاي كوشكەن كەزدە بۇرىنعى ورىندارىندا قالىپ، قازاقتارمەن ءتىل تابىسىپ تۇرا بەرەدى  [12, 331-ب.].

قوجالاردىڭ ەرەكشە ءدىني بەدەلى بولۋمەن بىرگە، ولار ءدىن باسىلارىنىڭ  جانە بۇكىل  ءدىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ باسىندا بولعان. اتاپ ايتقاندا، قوجا-كالان – ءدىن باسىلارىنىڭ قىزمەتىن باقىلاپ وتىراتىن، ەڭ جوعارعى ءدىني لاۋازىمدى يەلەنۋشى «ۇلى قوجا» اتانعاندار، ال يشان-سۇدىرلەر – باس يشانداردىڭ ءبىرى، يشان-ناكيب – سوپىلىق باۋىرلاستىقتىڭ باسشىسى بولدى. بۇل اتالعان قىزمەتتەردىڭ بارلىعىندا دا سەيىتتەر (مۇحاممەد ۇرپاقتارى فاتيما مەن ازىرەتى الىدەن وربىگەن ۇرپاقتار-ي.ز.) وتىرعان [13, 504-ب.].

ءپىر اتاعى  يشاندىق قىزمەت سياقتى مۇاراگەرلىك سيپاتتا بولعان، ەگەردە ول قايتىس بولسا، ونىڭ ميراسقورى بالاسى نەمەسە جاقىن تۋىسى بولىپ سانالعان.  د.ح.كارمىشەۆانىڭ  مالىمەتى بويىنشا، ءاربىر قوجا ءىرى تايپالارعا نەمەسە قانداي دا ءبىر رۋعا ءدىني تالىمگەر (جەتەكشى) بولدى. ول ححع. باسىندا-اق جىل سايىن نەمەسە 2-3 جىلدا ءبىر رەت اۋىلدارداعى وزدەرىنىڭ قۇرمەتتەۋشىلەرىن ارالاپ، ولار قايتارىندا سىيعا بەرىلگەن مالدار مەن تەڭدەپ جۇك ارتىلعان  جانۋارلارمەن، استىق جانە باسقا دا ازىق-تۇلىكپەن تولتىرىلىپ قايتاتىن. بۇنىڭ ءبارى دە ولارعا ساداقاعا ءدىني انت رەتىندە «نازىرگە» بەرىلدى [11, 238-ب.]. حالىقتىڭ تۇسىندىرۋىنشە، قوجالار بۇل سىي-سياپاتتاردىڭ بىردەن-ءبىر بولىگىن وزدەرى تۇرىپ جاتقان وڭىرلەردەگى مازار، مەدرەسە جانە مەشىتتەردىڭ پايداسىنا، باسقا دا قايىرىمدىلىق ماقساتتارعا بەرەتىن. قازاق دالاسىنداعى يشانداردىڭ دا قىزمەتى وسى نەگىزدە بولدى. ەگەر دە يشان قايتىس بولعان جاعدايدا، ونىڭ جولىن جالعاستىرۋشىلار ۇرپاقتارى بولدى. ارقاشاندا ولار وزدەرىنىڭ ىزباسارلارىمەن (مۇريدتەرىمەن) اۋىلدارعا بارىپ، ولاردى رۋحاني قاناعاتتاندىرۋمەن بىرگە «ءنازىر»، «ۋادە»، «ءدىني انت» جينايدى. سامارقاند جانە بۇقارا يشاندارى وسىنداي ساپاردى جىلىنا ەكى رەت جاسايدى. ەگەر دە ءوزى بارا الماسا ءوز اتىنان جازباشا تۇردە كۋالاندىرىپ جىبەرەتىن. سوندىقتان دا ولاردىڭ (مۇريدتەرىنىڭ) «ءنازىر» جيناۋعا قۇقى  بار. اۋىلعا كەلۋشىلەر وزدەرىن تولعاندىراتىن ماسەلەلەر مەن ءدىن تۋرالى ايتىپ، «قاسيەتتى دەم بەرىپ» (نەفەس), كۇنالارىنان ارىلۋعا سەندىرىپ جاندارىن تازارتادى. ءۇي ءومىرىنىڭ تىنىش، داستارحاننىڭ بەرەكەلى، ءۇي ادامدارىنىڭ ساۋلىعىن تىلەپ «باتا»- «پاتا» (فاتيحا) بەرەدى. يشان كەلگەن كەزدە اۋىل ادامدارىنىڭ ءوز قالاۋلارىمەن بەرىلەتىن سىيلىقتارىمەن بىرگە مال سويىلىپ، ەڭ جاقسى قۇرمەتكە يە بولعان. ورتا ازيا تاريحىنداعى يشاندار «مەنمەندىك»، «اتاق»، «بايلىق» ءۇشىن ەمەس، بۇقارا حالىق ىشىندە ىقپالى كۇشتى بولعاندىقتان، ولاردىڭ «ءىزباسارلارى» بولۋمەن بىرگە باستى لاۋازىمدارعا يە بولدى.

سونداي-اق بالاسى اۋرۋ بولعاندار يشاننىڭ الدىنا باردى. قىزى نەمەسە بالاسى قاتتى اۋىرعان كەزدە، ونىڭ ءومىرىن ساقتاۋ ءۇشىن كەي جاعدايدا «ءنازىر» ەتەدى، ياعني قىزى اۋرۋىنان ايىققاننان كەيىن، ونى ەمدەگەن يشانعا بەرەتىندىگىن ۋادە ەتىپ، سوزىندە تۇرعان [7, 49-ب.].

اسكەري جاعدايلار كەزىندە دە يشاندار ۇلكەن سىيلىقتار الدى، سەبەبى ءاربىر جورىق الدىندا مۇريدتەر وزدەرىنىڭ يشاندارىنان جولى بولۋ ءۇشىن، نايزا مەن وققا قارسى بويتۇمار، باتا الىپ، يشاننان ءوزىنىڭ امان-ساۋلىعى ءۇشىن جالبارىنۋىن وتىنەتىن. ول ءۇشىن مۇريدتەرىنەن امان-ەسەن قايتىپ ورالعان سوڭ ۋادەلەسكەن «ءنازىر» سىيلىعىن الىپ، ارقاشاندا تىلەك، ىقىلاسقا يە بولاتىن.

ورتا ازياداعى يشاندىق ءداستۇر تۇركياداعى اكەلىك، شەيحتىك داستۇرىنە ۇقسايدى [7, 51-ب.]. ورتا ازيا حالىقتارىندا يشاندار وزدەرىن «اقسۇيەك»، «اسىل تەكتىمىز» دەيدى.

قانداي دا ءبىر ادامنىڭ يشان بولۋىنىڭ العىشارتى «اقسۇيەك» تەگىنەن شىعۋى، ەكىنشى شارتى ءدىن ۇلەماسى بولۋى. يشاندىق سيپات – ول قاننان، تەكتەن تارايدى. اقسۇيەك اتاۋلىنىڭ ءبارى بىردەي يشان اتالۋى مۇمكىن ەمەس. يشاندار شاريعات ەرەجەلەرىنىڭ ورىندالۋى، ءمازھاپ ىلىمدەرىن ءبىلۋى، وعان بەرىلىپ، بىلىكتى بولۋمەن قاتار، ولاردى ءتۇسىنۋى شارت. يشاننىڭ ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ءبىرى – «كەرەمەتتى (عاجايىپتى)» كورسەتە الۋى.كەرەمەت يەسى ەمەس ادام يشان بولا المايدى. بەلگىلى ءبىر جاسقا كەلگەن يشان ەركەك اۋلەتتەرى اراسىنان  بولاشاقتا يشاندىق ەتە الاتىن قاسيەتتەرگە يە بىرەۋدى وزىنە جالعاستىرۋشى ۇرپاق ەتىپ تاعايىندايدى. ول قايتىس بولعاننان كەيىن، ونىڭ ورنىنا سول اۋلەتى سايلاعان ادام يشان بولادى. ال ايەلدەر ءۇشىن يشاندىق بەرىلمەيدى [7, 52-ب.].

يشاندىق تۇقىم قۋالايتىن بولعاندىقتان قانداي دا ءبىر عالىمنىڭ وقىپ عانا يشان بولۋى مۇمكىن ەمەس. يشاندار وزدەرىن شاريعاتتان باسقا مازھاپپەن بايلانىستى ۇكىمدەردى قۇرۋىمەن  مىندەتتى سانايدى. ولار شاريعات زاڭدارىنا باعىنىپ، ناماز وقيدى. يشانداردىڭ ارقايسىسىنىڭ بەلگىلى مۇريدتەرى بولعان. سونداي-اق ولارعا باعىنىشتى اۋىلدار دا ورىن الادى. بۇل مۇريدتەردەن تۋىلعان بالالار دا اكەلەرى سياقتى سول يشانعا نەمەسە ونىڭ اۋلەتتەرىنە باعىنىشتى جانە بۇل جۇيە جىلدار بويى جالعاسىپ كەلەدى.

قازاق دالاسىندا سوپىلىق باۋىرلاستىقتىڭ ءىرى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى قوجا احمەت ياسساۋي جانە ونىڭ شاكىرتى سۇلەيمەن باقىرعاني سياقتى ءىرى تۇلعالار مۇسىلماندىقتىڭ نەگىزگى قاعيدالارىن ناسيحاتتاعان بولسا، يشاندىق ءداستۇردىڭ، قىزمەتتىڭ قازاقستان اۋماعى بويىنشا كەڭ ءورىس الىپ، ەتەك جايۋى ءحۇىىى-ءحىح ع.ع. باستالادى. الايدا، قازاقستاندى رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارلاۋىنا دەيىن يشاندار 2-3 جىلدا ءبىر رەت وزدەرىنىڭ ءىزباسارلارىن ارالايتىن، بىراق بۇل جاڭا رەسەي وتارلاۋى كەزىندە ءبىراز ۋاقىت بويى ىسكە اسپادى. ەسەسىنە قازاقتاردىڭ وزدەرى ولارعا كەلىپ تۇردى [11, س.238]. بۇل كەزەڭدە وڭتۇستىك قازاقستان  وڭىرىندە ورتاازيالىق يشاندار قىزمەتى كەڭ تۇردە ءورىس الدى. سىر بويى قازاقتارىنىڭ اراسىندا بۇقارا جانە قوقان، سامارقان يشاندارى، شۋ وڭىرىندە -تۇركىستان قوجالارى بەلگىلى بولدى. ولاردىڭ قازاق دالاسىنداعى جۇرگىزگەن ناسيحاتتارى تۋرالى گ.ا. اراندارەنكو بىلاي سيپاتتايدى; «يشاندار وزدەرىنىڭ مويىنداتقىزۋلارى ارقىلى قازاقتىڭ بىلگىرلەرى سانالعان «تاكاپپار» قازاقتاردى دا باۋراپ الىپ، ولارعا قول بەرىپ مۇحاممەد پايعامباردىڭ جانە اللانىڭ بىرلىگىنە شاقىرىپ، وزدەرىنىڭ جەتەكشىلىك سەنىمدەرىمەن كۋالاندىرىپ الدى» [14, س. 240]. سوندىقتان دا قازاق دالاسىنداعى يشانداردىڭ بىرقاتارى;

ايتالىق، كوشىم يشان مۇريدتەرى – دۋلاتتار. ورىس وتارلاۋى كەزەڭىندە كوشىم يشان سىردارياعا ءوتىپ كەتەدى دە ناتيجەسىندە مۇريدتەرىنىڭ كوپ بولىگى كوشىمنىڭ اۋليەلىگىنە سەنىمدەرىن جوعالتىپ، باسقا يشانعا ءوتىپ كەتەدى. ونىڭ حاناكاسى تالاس جانە شايان وزەندەرىنىڭ بويىندا بولعان.

مۇكىم اتا، ونىڭ مۇريدتەرى شولاققورعان ماڭىنداعى قارناق، سوزاق تۇرعىندارى.

ايقوجا يشان (1778-1858). ول قايتىس بولعاننان كەيىن ونىڭ يشاندىق ءداستۇرىن بالالارى جالعاستىرادى.ونىڭ مۇريدتەرى بىرقازان(پەروۆسك-قاز. قىزىلوردا) ماڭىنداعى قوڭىراتتار مەن سوزاق پەن تۇركىستان اراسىنداعى، سىر ءوڭىرى بويىنداعى الشىن، جاپپاس، قوڭىرات، نايمان، ۋاقتار. ولاردىڭ حاناكاسى تۇركىستان مەن پەروۆسك اراسى، سىرداريا وزەنىنىڭ بويىندا بولعان [5, س.74].

ايقوجا يشان جاڭاقورعان وڭىرىندە حالىقتى ساۋاتتاندىرۋمەن، ءدىني يماندىلىق تاربيەسىن بەرۋمەن اينالىسقان. ول تاشكەنت، بۇقارا مەدرەسەلەرىنەن ساباق العان، ونىڭ ۇستازى يسلام شايح بولعان. ايقوجا يشان قاراسوپىدا مەكتەپ، مەدرەسە اشىپ اعارتۋشىلىق قىزمەتىن حالىققى دارىتقان. (قاراسوپى قازىرگى جاڭاقورعاننىڭ سولتۇستىك باعىتىندا 5 شاقىرىم جەردە). بىراق، ول ءوزىنىڭ زامانداسى كوكەن باتىردىڭ ايتقان سوزىنە نالىپ، قاراسوپىدان اقتاسقا 30-40 ءۇيىن الىپ كوشەدى. سوندا ءوزىنىڭ قاتەلىگىن بىلگەن كوكەن باتىر سارىقامىستا (كەلىنتوبەنىڭ ماڭى) كوشتى قۋىپ جەتەدى دە، كەشىرىم سۇرايدى. بىراق، كوك كوزدى، سارى ءوڭدى ايقوجا يشان كەشىرىم بەرە تۇرىپ، «جولعا شىققان كوشتىڭ  كەرى قايتۋى  ابەستىك» – دەپ ءجۇرىپ كەتەدى. اقتاسقا كەلىپ جەتكەندە ءوزىنىڭ جۇرتتارىنا; «قۇداي قالاسا، ەندىگى قونىسىمىز وسى جەر بولادى»- دەيدى. سوندا جۇرتتارى; «ەلسىز، سۋسىز جەردى قالاي مەكەن ەتەمىز»-دەگەن. سوندا ايقوجا يشان قاسيەتتى اساسىن (تاياعىن) جەرگە شانشىعاندا، سول اسا شانشىلعان جەردەن شىمىرلاپ ءمولدىر سۋ شىعا باستايدى. ول جەر ءالى كۇنگە دەيىن «ايقوجا يشاننىڭ بۇلاعى» دەپ اتالادى.

ايقوجا يشان ول قايتىس بولعاننان كەيىن 20-22 جىلدان (شامامەن ءحىح ع. 80-ءشى جىلدارى) سوڭ، ونىڭ (11 بالاسى بولعان) ۇلكەن بالاسى ءيبادىللا باسشىلىعىمەن اقتاس جەرىنە سالىنعان. مەشىتتىڭ شەبەرى-حاليد بۇقارادان الدىرىلادى دا، كىرپىشىن قۇيۋدى  جەرگىلىكتى حالىق ءوز كۇشىمەن اتقارعان.

اقتاستاعى ايقوجا يشان مەشىتى سىر وڭىرىندەگى ءىرى تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ ءبىرى. بۇگىندە ايقوجا يشاننان تاراعان ۇرپاقتار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇكپىر – تۇكپىرىندە ءومىر سۇرۋدە. سىر ءوڭىرى بويىندا ءومىر سۇرگەن ءشامشى ماعزۇم، ءجامھۇر يشان، ءسارۋار يشان، قاسىم يشان ت.ب. ءدىن ۋاعىزداۋشى، ءدىن يەلەرى دەگەن اتپەن تۇرمەگە جابىلىپ، 1937-38 جىلدارى اتىلىپ كەتكەن. ولاردىڭ ءبىرى ءجامھۇر يشاندى «يشان» دەپ ۇستاپ، تۇرمەگە وتىرعىزعاننىڭ وزىندە ناماز وقىعان. ونىڭ كەرەمەتى تۋرالى حالىق اراسىندا; «تۇرمەدە وتىرعاندا-اق كەشكى «قۇپتان» نامازىنان كەيىن اللا-تاعالاعا جالبارىنىپ، زىكىر سالادى. سوندا تۇرمەنىڭ ەسىگىنىڭ قۇلپى اشىلىپ قالا بەرەتىنىن» كونەكوز قاريالار ايتىپ وتىرادى.

كەرەي يشان. ءحۇىىى ع. التايداعى ورتا ءجۇزدىڭ اباق كەرەيلەرى اراسىندا يسلام ءدىنىن ۋاعىزداپ قوجا، مولدالار ۇگىت ناسيحاتتارىن وتكىزە الماي كەرى قايتقان. الايدا، ءحىح ع. باسىندا وسى كەرەيلەردى مۇسىلمان دىنىنە ناسيحاتتاۋ ءۇشىن ارەكەتتەر جاسالىپ، بۇقارادان كەلگەن شاھمانسۇر دەگەن كىسى كەرەي ەلىن ارالاپ، تانىسادى. كەتەرىندە ءوزىنىڭ جيىرما جاستاعى ۇلى مۇحاممەد مومىندى كەرەيلەر ىشىنە تاستاپ كەتەدى.

مۇحاممەد مومىن اباق كەرەي ەلىن 40 جىلعا جۋىق ۇگىتتەپ، مۇسىلمان ءدىنىنىڭ ۇلىلىق قاسيەتتەرىن تانىتىپ، حالىقتى سەندىرۋ ارقىلى دىنگە باس يگىزەدى. التاي قازاقتارىنا ارناپ العاش مەشىت سالدىرىپ، مەدرەسە اشقان جانە ەلدىڭ بەلدى ادامدارىن باستاپ مەككەگە ءتاۋ ەتۋگە قاجىلىققا باستاپ بارعان كىسى ەل اراسىندا مۇسىلماندىق قىزمەتتەرى ءۇشىن يشان اتانادى. كوزى تىرىسىندە «قازىرەتاتاڭ» اتالعان مۇحاممەد مومىندى اباق كەرەيلەر قۇرمەتتەپ، ءپىر تۇتقان. بۇگىنگى كۇندە ونىڭ ارۋاعىنا تاعزىم ەتىپ، باس يەدى [15].  جەرگىلىكتى حالىق ونى كەرەي يشان دەپ اتاپ كەتكەن.

سوپىلىق، يشاندىق جانە ءپىر اتالعان مۇسىلماندىق ءدىني قىزمەتتەر حالىق اراسىندا «قوجا» اتاۋىمەن بايلانىستى بولدى. قازاق دالاسىنىڭ ءاربىر وڭىرىندەگى قازاق رۋلارىنا يشاندىق قىزمەت اتقارۋمەن بىرگە، «ءپىر» اتانعاندار قوجا توبىنان شىققاندار. ولاردىڭ ماقساتى، حالىق اراسىندا يسلام ءدىنىنىڭ نەگىزگى قاعيدالارىن ناسيحاتتاۋ، ءدىني يماندىلىق قاسيەتتەرگە ۇگىتتەۋمەن بىرگە قۇرمەتتى لاۋازىمدارعا دا يە بولدى.

ورتا ازيا حالىقتارىندا «اق سۇيەك»، «وك سۋياك»، «اك سياك» اتاۋلارى تەك «قاسيەتتى» مۇسىلمان ءدىن يەلەرى اتالعان  قوجالار مەن سەيىتتەرگە عانا بەرىلگەن [10, س.75-76] .

مۇسىلمان ءدىن يەلەرى رەتىندە قوجالار جەكە مەنشىكتىك قۇقىق نەگىزىندە ەگىن ەگەتىن جەرلەردىڭ كوپ  بولىكتەرىن، ياعني وزدەرىنىڭ ءدىني بەدەلىن ساقتاۋمەن بىرگە كوپ جەر ۋچاسكەلەرىن دە يەلەندى. XYIII-XIX  ع.ع. قوجالاردىڭ كەيبىر اۋلەتتەرى جەردى مەنشىكتەنۋشىلەر رەتىندە تانىلا وتىرىپ، الىم-سالىق تولەۋدەن دە بوساتىلعاندىعى تاريحي ەتنوگرافيالىق دەرەكتەردىڭ نەگىزىندە بەلگىلى.

ادەتتە، مۇسىلماندىق زاڭدى رەتتەپ، ءدىن باسىلارىنىڭ جوعارعى سوسلوۆيەسى رەتىندە تاياۋ جانە ورتا شىعىس ەلدەرىندە ۇلەمدەر تانىلدى. ولار ءدىني مەكەمەلەر، سوت ىستەرى، مەكتەپتەر جانە ولاردىڭ بايلىقتارى مەن اقشا قازىنالارى وسى ۇلەمدەردىڭ قولىندا بولدى. مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ باسشىسى سانالعان شەيح ۋل-يسلام مەملەكەتتەگى العاشقى ءدىني ادامداردىڭ ءبىرى بولدى. ونىڭ نەگىزگى قىزمەتتەرىنىڭ ءبىرى مۇحاممەد پايعامباردىڭ جانە ونىڭ سەرىكتەرىنەن تارالعانداردىڭ ماسەلەسىنە قاتىستى شاعىمدار مەن وتىنىشتەردى قابىلدادى. ەكىنشى كەزەكتە شەيح ۋل-يسلام  ورنىن قازى كالون يەلەندى [16, س.30]. قازى كالون (قازي كالان) -باس قادي رەتىندە تانىلسا، رايس ءدىن قاعيدالارىنىڭ ورىندالۋىن باقىلاپ وتىردى. بۇل ءدىني ادامداردىڭ بارلىعى دا سەيىتتەر مەن قوجالار تەگىنەن شىعۋى مىندەتتى بولدى [13, 504-ب.]. سونداي-اق قاراقالپاقتار اراسىندا دا قوجالار مەن شەيحتار ساياسي ماسەلەلەرگە ارالاسىپ وتىردى جانە ولاردىڭ بەدەلىنىڭ كەيبىر جاعدايلاردا حانداردان دا جوعارى بولعاندىعىن پ.ي.رىچكوۆ اتاپ وتكەن  [17, س.55].

بۇقار حاندىعىنداعى ءدىن باسىلارى دا بارىنشا بەدەلدى تاپ بولىپ كورىندى. ولار ەرەكشە دارەجەلى توپتاردان شىققان سەيىتتەر، قوجالار جانە ميرلار، اتاپ ايتقاندا مۇسىلماندىقتى تۇسىندىرۋشىلەر، قۇقىق، شاريعات بىلگىرلەرى بولىپ تابىلدى. سوندىقتان دا ولار بۇقار حاندىعىندا زاڭ تۇسىندىرۋشىلەر، وقىتۋشىلار جانە سوت ءىسى ورىندارىندا بولدى. اتالعان قوجالار، سەيىتتەر، ميرلار ءدىن باسىلارى رەتىندە باسقا دا مىندەتتەردى اتقارۋمەن بىرگە جالپى اتپەن ۇلەما دەپ اتالىپ، ءدىني اتاق نەمەسە شەن الدى [18, س.37]. ال XIX ع-دىڭ 40-جىلدارىندا ءدىني شەندەردىڭ كوپ بولىگىن  تەك قوجالارعا، كەيبىرىن قاراپايىم ادامدارعا بەرگەن. الايدا، ءدىني قىزمەتكەرلەر بولىپ تابىلاتىن مۇفتيلەردىڭ ءدىني اتاق دارەجەسىنە يە بولعاندىعىن دا ەسكەرتكەن [19, س.190]. احۋندار الىم-سالىق تولەۋدەن بوساتىلعان. ال، سەيىتتەر ەل باسقارۋ ءىسىنىڭ باسىندا وتىردى، ولاردى جاۋاپتى قىزمەتتەرگە، ءتىپتى ديپلوماتيالىق قىزمەتتەرگە دە پايدالانعان [13, 507-ب.]. سوندىقتان دا ءدىني قىزمەتكەرلەر سانالعان قوجالار جەرگىلىكتى حالىق اراسىندا ەرەكشە قۇرمەتتەلدى.

قوجالار كوشپەلى قازاق قوعامىندا دالالىق يسلامدى تاراتۋشى جانە ءدىني عۇرىپتىق داستۇرلەردى ورىنداۋشىلار رەتىندە تانىلىپ ءاز تاۋكەنىڭ «جەتى جارعىسىندا» جانە ودان كەيىنگى قازاق قوعامىنداعى ءداستۇرلى ادەت-عۇرىپ قۇقىعى ەرەجەلەرىندە دە ەرەكشەلەندى. سوندىقتان دا ولاردىڭ ەرەجەلەرىندە دە قوجالاردىڭ ارتىقشىلىقتارى بەلگىلەنىپ، قازاق دالاسىنداعى عاسىرلار بويى قالىپتاسقان جۇيەنى ۇستاندى.

بۇگىندە  قوجالار – قازاق رۋلارىنا ءسىڭىسىپ كەتكەن توپتىڭ ءبىرى. ولاردىڭ ءوز الدىنا كوپ شوعىرلانعان تەرريتورياسى جاڭاقورعان، تۇركىستان، قىزىلوردا مەن وڭتۇستىك قازاقستان وڭىرلەرىمەن بىرگە بۇكىل قازاقستان تەرريتورياسىنان كەمىندە 1-2 شاڭىراق قوجالاردى دا كەزدەستىرۋگە بولادى. سونداي-اق كورشىلەس ورتا ازيا رەسپۋبليكالارى مەن موڭعوليا، قىتاي قازاقتارى اراسىندا دا كۇنى بۇگىنگە دەيىن قوجالاردىڭ ءومىر سۇرەتىندىگى انىقتالدى. ولار قازاق حالقىنداعى ءۇش جۇزگە جاتپايتىن سۋبەتنيكالىق توپتىڭ ءبىرى.

 

پايدالانىلعان دەرەكتەر مەن ادەبيەتتەر ءتىزىمى:

 

  1. گۋميلەۆ ل.ن. ەتنوگەنەز ي بيوسفەرا زەملي. – م.، 1993. – 328 س.
  2. اسفەندياروۆ س. يستوريا كازاحستانا (س درەۆنەيشيح ۆرەمەن). 2-وە يزدانيە. پود رەد.  پروف. ا.س. تاكەنوۆا: ۋچەبنوە پوسوسبيە. – الما-اتا، 1993.– 304 س.
  3. بارتولد ۆ.ۆ. سوچينەنيە. ت.ءۇى. رابوتى پو يستوري يسلاما ي ارابسكوگو حاليفاتا. م.، 1966. – 784 س.
  4. شيشوۆ ا. سارتى. – تاشكەنت، 1905.
  5. گەيەر ي.ي. ماتەريالى ك يزۋچەنيۋ بىتوۆىح چەرت مۋسۋلمانسكوگو ناسەلەنيا تۋركەتانسكوگو كرايا. //مدسسدو. تاشكەنت، 1891.
  6. برەگەل يۋ. ە. حورەزمسكيە تۋركمەنى ۆ ءحىح ۆەكە. م.، 1961. – 442 س.
  7. الي ابباس چينار ورتا ازيا تۇرىك مادەنيەتىندەگى يشاندىق ءداستۇر. // Bilig. 1995. Saul-1. 49-61 بب.
  8. كاسىمباەۆ ج.ك. ستارشي سۋلتان كۋنانباي وسكەنباەۆ ي ەگو وكرۋجەنيە. – الماتى، 1995. – 122 س.
  9. مالليتسكي ي. يشانى ي سۋفيزم. – تاشكەنت، 1898.
  10. يسلام نا تەرريتوري بىۆشەي روسسيسكوي يمپەري. ەنتسيكلوپەديچەسكي سلوۆار. – م.، 1999.  – 167 س.
  11. كازاحي: يستوريكو – ەتنوگرافيچەسكوە يسسلەدوۆانيە. – الماتى، 1995. – 238 س.
  12. قىدىرالين ءۇ. قازان توڭكەرىسىنە دەيىنگى ماڭعىستاۋ قازاقتارى (تاريحي-ەتنولوگيالىق زەرتتەۋ). //تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى دارەجەسىن الۋ ءۇشىن ۇسىنىلعان ديسسەرتاتسيا. – الماتى، 1996. – 447 ب.
  13. ءۋاليحانوۆ ش.ش. التىشاھاردىڭ نەمەسە قىتايدىڭ نان-لۋ پروۆينتسياسىنىڭ  (كىشى بۇقارانىڭ) شىعىستاعى التى قالاسىنىڭ  جايى تۋرالى . //تاڭدامالى. – الماتى، 1985. – 560 ب.
  14. اراندارەنكو گ. دوسۋگي ۆ تۋركەستانە 1874-1889. سپب.، 1889.
  15. مۇحامەدحانۇلى ن. كەرەي يشان. //يمان. 1992. 3 قىركۇيەك.
  16. سەمەنوۆ ا.ا. وچەركي ۋسترويستۆا تسەنترالنوگو ادمينيستراتيۆنوگو ۋپراۆلەنيا بۋحارسكوگو حانستۆا پوزدنەيشەگو ۆرەمەني // ماتەريالى پو يستوري  تادجيكوۆ ي ۋزبەكوۆ سرەدنەي ازي. – ستاليناباد، 1954.
  17. ماتەريالى پو يستوري كاراكالپاكوۆ . – م-ل.، 1935. – 279 س.
  18. كيسلياكوۆ ن.ا. پاتريارحالنو-فەودالنىە وتنوشەنيا سرەدي وسەدلوگو  سەلسكوگو ناسەلەنيا بۋحارسكوگو حانستۆا ۆ كونتسە ءحىح-ناچ. حح ۆۆ. –م-ل.، 1962. – 170 س.
  19. حانىكوۆ ن.ۆ. وپيسانيە بۋحارسكوگو حانستۆا. سپب.، 1843.

 

يبادۋللاەۆا زىليحا ومىربەكقىزى

ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى
ارحەولوگيا جانە ەتنولوگيا كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان

Жабу