Nasab-nama

TÄLİP IŞAN ŞEJİRESİ

 Dästür boyınşa Şejire tek 40 adamnan twratın kuägerdiñ közinşe aşıladı eken. Tälip işan 40 kuäniñ ortasında, jan basın özi sanap otırıp, şejirelerdiñ orauın jazdı. Men 40 adamnıñ köz aldında äkemiz jazıp qaldırğan 11 atamızğa deyingi tizilimdi qoydım.

Tälip işannıñ arğı tegi – Baqşayıs qoja. Meken-jayı – Samarqand uälayatı, Jambay twmanı (audanı). Qızmeti – osındağı “Äulie Qarahan” meşitiniñ imamı. Onımen eki ret kezdesudiñ säti tüsti.

Bwl kiside tek Qarahandıqtardıñ ğana emes, barşa Payğambar (s.ğ.s.) äuletteriniñ şejiresi saqtalıptı. Aytuşılardıñ deregine qarağanda, onıñ atası Qızıläsker qatarında Bwhara ämirin taqtan taydırıp, ordasın oyrandauğa qatısadı. Sol kezde barlığı ordadağı altın-kümis, bağalı zattarğa jarmasıp jatqanda onıñ közi alañğa şığarılıp, örtelip jatqan kitaptar men elik terisine jazılğan oramalarğa tüsedi. Arabşa sauattı bolğandıqtan, oramalardıñ Şejire ekenin körisimen jinap alıp, tığıp tastaydı. Bwl kisi Keñes kezinde zañ ayasınan şıqpay, jasırın işandıq ta etedi. Balası kolhozda esepşi bolıp jwmıs isteydi. Ol bar bilgenin balasına emes, nemeresi Tälipke üyretedi. Şejire oramaların soğan miras etip qaldıradı.

Dästür boyınşa Şejire tek 40 adamnan twratın kuägerdiñ közinşe aşıladı eken. Men mwnday jağdaymen Özbeksandağı ülken anamızdıñ qazasında betpe-bet keldim. Samarqanttıq ağamız meni sol jerde tanıstırıp, bwyımtayımdı ayttı. Olardıñ saltı boyınşa moldalar 3 künnen keyin kelip, belimizdegi “qayğı belbeuin” şeşedi eken. Sol kezde körşi üyge kuälardı jiyu jöninde eskertildi. Bwl 1993 jılğı küzdigüni bolatın.

Aytılğan uaqıtta Tälip işan 40 kuäniñ ortasında, jan basın özi sanap otırıp, şejirelerdiñ orauın jazdı (Samarqand uälayatı, Bwlınğır qalası, Inqlob köşesi, 83-üy. Otağası – Qorasandıq qoja Taubay). Men sol jerde, äkemiz jazıp qaldırğan 11 atamızğa deyingi tizilimdi qoydım. Ol kisilerdiñ attarı birde-bir tizimnen şıqpadı. Meniñ tuıstarım qobalji bastadı. Öytkeni, atalarımız bwl tizimderden şıqpasa “qara köten” boladı ekenbiz. Äli esimde, üy iesi Taubay qariya: “Bärimiz de Qoja Ahmet YAsauiden bastalamız” dep qıbıjıqtap otırdı. Sol kezde Tälip işan: “Endi Han äuleti Şejiresin qarap köremiz. Bwl Şah Mwhammedi han Şejiresi”, – dep basqa oramdarın tarqata bastadı. Osı tizimde bizdiñ babalarımızdıñ esimderi soñğı 4 atamızğa deyin tolıq jazılıptı. Tälip işan: “Minä, bu – sizlar Han ävlätidan boldingizlär”,– dedi jadırap. Bäriniñ üstinen tonnalağan jük tüskendey qauqıldasıp qaldı.

Ol bwl Şejireni: “Abd ar-Rahimnan Mwhammedi Şeyh Abd äl-Hasan han, odan Şah Mansur han”, – dep bastap edi. Mwhammedidiñ Abd äl-Hasan Qarahani babamızdıñ dini atağı, titulı ekenin biletinmin. Öytkeni, meniñ äkem ğana emes, men söylesken, tärbiesinde ösken barlıq köneköz ağalarım Ötephan da, Zäyin de, Müsirephan da: “Bizdiñ tübimiz Abd äl-Hasan Qarahanidan bastaladı. Onıñ qabiri Tarazda”, – deytin. Onı Samarqandqa barğan soñğı saparımda Sopı Aydar işannıñ balası Saydulla qart ta ayttı, sözderin beynetaspağa tüsirip aldıq. Osıdan soñ, qanşa kümänşil adam bolsam da “Nwr äl-Ulumdağı” Abd äl-Hasan babamız ben Tarazdağı Äulie ata Qarahannıñ bir adam ekenine senbeske amalım qalmadı. Kitapta onıñ atı “Äli, laqabı – Abd äl-Hasan” delinedi. Bizdiñ Şejirede Qarahandıqtar memleketiniñ wlı hanı Mahram Äli han bwl kisiniñ şöberesi bolıp keledi. Sirä, atalğan kitap osı kisiniñ zamanında jazıluı, keyin onıñ atı özgeristerge wşırap Wlı babamızğa tirkelui de mümkin. Bayırğı tarihta mwnday oqiğalar jii kezdeskenin “Mıñ bir tün” qissasındağı Haron Raşid turalı hikayalardan anıq köruge boladı.

Bwdan soñ qolıma atalğan Jambay twmanınıñ twrğını Mahmud işan nemeresiniñ qolındağı Şejire tap boldı. Biraq bwl Şejire men estip ösken Şejirege de, Tälip işannan alğan Şejirege de säykes kelmeydi. Sonda Mahmud işan nemeresinen alğan Şejireniñ kömeski jazılğan twstarındağı keybir adam attarı kimdiki? Men onı basqa şejirelerde kezdesetin Azbur, Dua-i-ton, Erbozay, Şah Qasım, t.b. türinde qaldırıp, öz bilgenimdi äri qaray jalğastırudı jön kördim. Öytkeni, biz bwl taqırıpqa qayta oralamız, sol kezde ayta jatarmız.

Sonımen, barlıq şejirelerde Abd ar-Rahim (r.a.) babtıñ nemeresi, Abd äl-Hasan Qarahani babamızdıñ balası Şah Mansur Humar han ekeni onıñ Sayramda (Pirom) 43 jıl patşalıq qwrğanı birauızdan aytıladı. Qarhan memlektiniñ bileuşilerinde wlı babamız Mwhammed ibn äl-Hanafiyadan (r.a.) jalğasıp kele jatqan dästür boyınşa olardıñ birde-biri bilik basında Payğambar (s.ğ.s.) jasınan arı bir sät te otırmağan. Bwl dästürdi Abd ar-Rahim (r.a.) bap ta, Isqaq (r.a.) bap ta saqtağan.

Abd ar-Rahim (r.a.) bap turalı biz joğarıda aytıp öttik. Al, Isqaq (r.a.) bapqa qatıstı derekterdiñ bärinde de onıñ kärilikke jetip, Bab ata kentin saldırıp, osında öz hanakasında ömirden ötkeni jazılğan. Osı dästürmen babamız Şah Mansur de Tarazğa qayta oralıp, äkesiniñ hanakasında birjola dinge qızmet etip, işandıq jasaydı. Ömirden ozğan soñ mäyiti Qarahan babanıñ janınan salınğan öz hanakasına qoyıladı. Qazir osındağı Däuitbek babanıñ kesenesi sol kisige telinedi. Olay boluı da mümkin, odan özge qirap ketken kesenelerdiñ birinde jatuı da mümkin. Süyeginiñ Sayramda qalmağanı anıq jayt.

Onıñ wlı Ğaziz Mwsa han. Tarih: “Mwsa hannıñ patşalığı kezinde Qarahandıqtar memleketiniñ resmi dini Islam bolıp jariyalandı” deydi. Bwl turalı basqa şejirelerde söz qozğalmaydı. Tek J.Dädebaev bwl kisini Abdol Äziz, laqab atı Erbozay han dep körsetedi. Mahmud işan Şejiresinde bwl babamızdıñ atı kömeski tartqan, tek “35 jıl patşa boldı” degenge ğana qanıqtıq.

Bwl kisiniñ Islamdı memlekettik din dep jariyalauına baylanıstı biz mına jağdaylarğa nazar audaruımız kerek. “Mıñ bir tün” hikayalarında Wlı pirimiz Äbu Bayazid Bistamidiñ (r.a.) Mekkege bara jatıp, namaz oqu üşin Nestoriandıq hristiandar şirkeuine toqtap, olarmen swhbat ötkizgeni, swhbat üstinde abaylamay aldına qoyğan şaraptı işip jibergeni turalı aytılğan. Hristiandar: “Siz şarap işip qoydıñız, künäğa batıp qaldıñız”, – degende, ol: “Mınaday swhbat üstinde işken şarapta künä joq”, – deydi. Bwl jerde biz nazar audaratın närse: birinşisi, bwl däuirde mwsılmandar, hristiandar jäne yahudiler qatar ömir sürip, erkin aralasqan. Din üşin quğın-sürgin bolmağan. Tipti Hazireti Omardıñ (r.a.) özi Ierusalim alınğanda joldan üsti-basın şañ basıp jetedi. Kiimi tazalanğanşa poptıñ kiimin kiip otıradı. Omeyadtıqtar kezinde hristiandardan qudalau körgen yahudiler halifatqa kelip, osında qorğan, pana tabadı. Bwl oqiğa sol däuirdegi dini tözimdilikti, tağattılıqtı körsetedi. Ekinşisi, Nestorian hristiandarı Isanı (ğ.s.) Qwday dep emes, payğambar dep tanığan. Şirkeulerine suretter japsırmağan. Moyındarına ölim qwralı – şarmıq taqpağan. Islamnıñ dini tözimdiliginiñ bir belgisi – Auğanstanda Käpirstan degen uälayat (provinciya) bar. Mwnda Islam aşılğannan bastap küni büginge deyin pwtqa tabınuşılar meken etip keldi. Älemdegi eñ ülken pwt müsinderin uahabilıq Usama bin Hattab pen molla Omar jarıp jibergenşe saqtalıp twrdı. Bwl Qarahan memleketiniñ twla boyında saqtalğan dästür edi. Mwsa hannıñ kezinde de saqtaldı, biraq bastı taypalar men ortalıq bilik qwramı tolıq Islamğa ötti. Memlekettik basqaru jüyesi Islam tärtibi men şariğatqa bağındırıldı.

 

Ğaziz Mwsa hannıñ wlı – Äziz Mahram Äli han.

 

Men osı künge deyin qanşa izdensem de “Mahram” degen sözdiñ wşığına jete almay-aq qoydım. “Bahram” dep te oqıp kördim. Biraq nege bahram? Jauapsız swraq. Sonımen, “Mahram” degenniñ ne mağına beretini belgisiz, al, “äziz” degen söz “äulie, qwrmetti, qasietti, märtebeli” degen sözderdiñ balaması.

Bwl jolı da şejirelerde alşaqtıq bar. Mısalı, J.Dädebaevta bwl kisini “Şah Mahmud, laqab atı Satwq Boğra Äulie Qarahan” dep körsetedi. Osı jerde onıñ pikiri men “Nwr äl-Ulum” kitabındağı derekte wqsastıq bar. Atalmış kitap boyınşa Mahram Äli hannıñ kun'yası, yağni laqabı Abd al Hasan dep körsetilgen. Onda Tarazdağı Äulie ata Qarahan degenimiz – Mahram Äli han bolıp şığuğa tiis. Wrpaq arasın ortaşa 30 jıldan eseptesek, bwl kisi 860 – 880 jıldar şamasında tuğan. Bwl jağdayda kitapta aytılğanınday Mahram Äli han wlı wstaz Äbu YAzid Bistami (r.a.) pirimizdi körmey-aq, uvaysiya jolımen bata alğan, Mahmud Gaznavi men Ibn Sina izdep kelip kezdesken kisi bolıp şığadı. Biraq biz osı twsta Sofı Allayar arqılı jetken birqatar mälimetterge de nazar audaruımız kerek. Onıñ aytuınşa, Hazireti Äbu YAzid Bistami (r.a.) tumısınan asa qabiletti bolıp ösedi. Jası 15-ke tolğanda wstazdan barşa ğılımhattı oqıp, igerip aladı. Oğan qasındağılardıñ biri: “Siz wstazdan barşa ilimdi alıp boldıñız. Endigi jürisiñiz bekerşilik. Qwranda ısıraptıñ ısırabı ölşep berilgen uaqıt ısırabı ekeni aytılğan. Al ısırapşılar şaytannıñ tuısı. Uaqıttı beker öltirgenşe eliñizge barıp, Islam esigin aşpaysız ba?” – deydi. Osı sözderden soñ wstazdan bata swrau üşin aldına baradı. Wstazı oğan: “Seni izdep otır edim, jaqsı keldiñ. Meniñ sağan bir ötinişim bar. Düniedegi eñ jaman, qajetsiz bir zattı tauıp äkelşi”, – deydi.

Äbu YAzid pirimiz wstazınıñ tapsırmasın tez arada orındau üşin asığıp sırtqa şıqsa közi jarğa jabısıp twrğan japalaqqa tüsedi. Sol sätte-aq japalaqqa til bitip: “Ey, Allanıñ därmensiz pendesi. Menen ne jamandıq körip twrsıñ. Üstimdegi qauırsın da, jün de özimdiki. Qiyanat jasap alğan eş zatım joq. Ne işsem de, ne jesem de Allanıñ bwyırtqanı, bireudi öltirip alğan däneñem joq. Sen öziñe qara, üstiñdegi – neniki, jegeniñ – neniki. Biriniñ etin biri jep kün köretin adamzattan meniñ qay jerim jaman!” deydi. Pirimiz: “Astapıralla! Astapıralla!” dep odan äri jüredi.

Jeldiñ ötinde bir äjethana twr eken. Odan şıqqan sasıq iis qolqanı qauıp, tınıs alu mümkin bolmay ketedi. Pirimiz şapanınıñ jağasımen mwrnın twmşalaydı. Sonda äjethanağa til bitip: “Ey, Äbu YAzid. Menen jiirkenip qaldıñ ba! Men wşıp jürgen qws, jayılıp jürgen mal, jayqalğan jemis, sabağı mayısqan dän edim. Sen sekildi pendelerdiñ qwlqınına kirip, qarnınan osılay bolıp şıqtım. Sen menen jiirkenseñ öziñ arqalap jürgen qarnıñda twrmın. Jarıp tasta onda!” deydi. Pirimiz: “Astapıralla! Astapıralla!” dep odan äri jüredi.

Kezdesken qalıñ şeñgelge kiredi. Şeñgel bwtasınıñ wşındağı bir şöñgege ittiñ qıl aralas qiı ilinip qalıptı. Pirimiz şapanın lastap almau üşin etegin türip, sekirip öte bergeninde jaurınınan tigen qattı soqqıdan etbetinen tüsedi. Qarasa jarılarday bop aşulanğan bir äyeldi köredi. Äyel dereu qaltasınan jibek oramalın alıp: “On jıl izdep, äzer tapqanımda seni bir oñbağan büldirip tastay jazdadı-au” dep, qidı oramalına tüyip aladı. Pirimiz: “Astapıralla! Astapıralla!” dep, otırğan jerinde oyğa qaladı. Sosın: “Men – menmin dep jürsem, bireuler üşin it ekeş ittiñ qiınan da keyin twr ekenmin ğoy. Basqadan jaman närse izdep äure bolğanşa wstazğa özimdi aparayın” dep wstazınıñ aldına qayta keledi. “Taqsır bwl älemnen özimnen jamandı tappadım,” – deydi. Sonda Wlı wstaz: “Ömirdiñ mänin endi tüsindiñ”, – dep batasın berip, işandıqqa (irşod) rwqsat etedi.

Qazaqtıñ Ayaz bi qissasına prototip bolğan Äbu YAzid Bistami (r.a.) pirimizdiñ wstazı, oğan 16-ğa tolğanda bata bergen sufizm silsilası boyınşa Hazireti Äli (r.a.) babamızdıñ Fatima (r.a.) anamızdan taraytın nemeresi imam Jağıfar Sıddıq (r.a.) edi. Onıñ wstazı – Hazireti Ospandı (r.a.) öltiruge qatısuşı, “Tüyeler soğısınan” keyin Hazireti Ayşa (r.a.) anamızdı alıp Medinege kelgen, Sufada birjolata qalıp qoyğan, Hazireti Äbu Bäkir as-Sıddıqtıñ (r.a.) tuğan, Hazireti Älidiñ (r.a.) ögey balası Mwhammed ibn Äbu Bäkir as-Sıddıqtıñ wlı Qasım ibn Mwhamed bolatın. Imam Jağıfar Sıddıq osı kisiniñ äri şäkirti, äri küyeu balası bolğan. Bwl jerde joğarıdağı keltirilgen dälelderden körinip twrğanınday eşqanday uvaysiyalıq tizbek joq. Bäri biriniñ aldında biri tize bügip jürelep otırıp ilim alğandar. Hazireti Äbu Bäkir as-Sıddıq (r.a.) 574 jılı tuıp, 634 jılı ömirden ötken. Hazireti Ospan (r.a.) 656 jılı öltiriledi. “Tüyeler soğısı” 656–657 jıldardağı oqiğa. Demek, Mwhammed ibn Äbu Bäkir 630 jıl şamasında tuğan. Onıñ wlı Qasım 660 jılı tuuı mümkin. Imam Jağıfar Sıddıq (r.a.) osı kisiniñ küyeu balası. Onıñ tuğan uaqıtı şamamen 680–690 jıldar boladı. Äbu YAzid (r.a.) pirimiz bwl kisiniñ (onıñ ömirden qarilikke jetpey ötkenin däleldeytin derekter az emes, degenmen) qartayğandağı şäkirti degenniñ özinde eñ berisi 740 jıldar şamasında tuğan. Bwl esepteuler “Nwr äl-Ulumdı” zerteuşilerge qarağanda Äbu YAzid (r.a.) pirimiz ben Abd äl-Hasan (r.a.) babamızdı kezdestiretin “Mıñ bir tün” hikayaları şındıqqa neğwrlım jaqın ekenin körsetedi.

Zertteuşilerdi şatastıratın tağı bir jağday, biz aytıp otırğan Abd äl-Hasan, Şah Mansur, Mwsa, Äli babalarımızdıñ bäri de äulieler (Allahtıñ dosı) qatarında bolıp, moyındalğan kisiler. Olardıñ törteuine de taypa-taypa elder kelip, bayat etip Islamdı qabıldağan. “Allahtıñ dosı” dep tirisinde-aq qwrmet körsetilgen. Bäri de Tarazda tuıp, bilik qwrıp, osında ömirden ötken Qarahandıqtar bolğan. Biraq Tarazdağı Äulie ata Mahram Äli han babamız boluı mümkin emes. Birinşiden, onıñ esimi Hazireti Payğambar (s.ğ.s.) babamızdan bastalatın silsilada joq. Ekinşiden, Tarazdıñ Äulie ata atanuı Äbd al-Hasan Qarahani babamızdıñ külli isi türki äulieleriniñ atası boluına baylanıstı. Tipti bwl turalı Payğambarımızdan (s.ğ.s.) qalğan hadis türinde aytılatın qağidat ta bar. Payğambarımız (s.ğ.s.): “Meniñ ümmetimnen şıqqan Allah dostarınıñ (äulie) därejesi Israyıl (s.ğ.) äuletinen şıqqan payğambarlarmen teñ boladı”, – dep aytadı.

Bwdan äri Mahram Äli hannıñ wlı – YAdgar han.

Basqa şejirelerde – Jwhra han, Jugrah han, al J.Dädebaevta – Abdol Fattah, laqabı – Mansur han.

Onıñ wlı bizde de, Tälip işanda da Nasırolla han. Basqa eki derekte – Ismayıl han. Al, J.Dädebaevta Arıstan hanğa deyin säykestik joq. Nasırolla hannıñ wlı Ismayıl han, basqalarda – İliyas han.

Ismayıl hannıñ wlı İliyas Tamğaş han, Mahmud işanda Sayd Hasan han jäne Sayd Huseyin han, basqalarında – Ahmad han. Ata-babamızdıñ bayan etuinşe bwl babamız qara qwrımday qaptağan qıtay atauılınıñ bärin bas idiripti. Tamğaş han degen titulı sonı, qıtaylardı bilegenin körsetedi eken. Osı kisige deyingi ata-babalarımızdıñ barlığınıñ da mekeni, Tuın tikken jeri Taraz bolğan. Biraq biz bwlardı äulieler dep emes, Wlı Haqandar, el bileuşiler, ğazılar dep bilemiz.

Bizdiñ nwsqada İliyas hannıñ eki wlı boladı: Sayd Hasan han jäne Sayd Huseyin han. Bwl Mahmud işan Şejiresinde – Işan Istidjod han, basqalarında Sanjar han, Arıstan han bolıp keledi.

İliyas Tamğaş han babamız ölgen soñ bilik twqımnıñ basqa tarmağına ötedi. Bwl bügingi tarihi derekterde jii aytılatın, bilikte Şaraf ad-Daula – Süleyman şahtıñ tarih sahnasına şığar sätine say keledi. Bir kisi mağan: “Qarahandıq qojalardıñ Şejiresin oqısam, qıp-qızıl qan ğoy!” dep edi. Bwl – sol zaman. Qarahan äuleti bilikke talasıp qırıq pışaq bolıp, birin-biri qırıp jatqan kezeñ. Amalı bitken Şaraf ad-Daula ärqaysısı kökjal qasqırday taqtıñ aynalasında tarpa bas saluğa dayın twrğan tuıstarın tınıştandıru, olardan qwtılu üşin osı twsta 92 taypalı memleketti öz bektikke (derbes bektik, avtonomiya) bölip, ärqaysısına äulettiñ bir-bir ökilin işan (Wlı han atınan bileuşi) etedi. Osı böliste bizdiñ babamız Sayd Huseyinge Otırar alqabı tiedi. Eki ağayındı bölinip, Sayd Hasannan işinen keyinnen özderin Fatimidterge telip jürgenderi de bar basqa äuletter taraydı.

Oğan sebep, Sayd Hasanğa tiisti bektikti Qaraqıtaylar qaptağanda aqırzaman basıp, tu-talapay etedi. Bwl qırğınnan aman qalğandarı neken-sayaq. Qaraqıtaylar qaptağanda özen bolıp ağıp, köl bolıp jinalğan qannan keyin bwl äulettiñ bilikke degen qwlşınıstarı da birjola joğaladı. Bwl bizdiñ Şejirede bir ata wrpağınıñ jol ayrığı retinde ğana aytıladı. İliyas hannıñ qos birdey wlınıñ Şejirede qatar ataluın da olardan eki äulet taralatınınan dep tüsindiriledi.

Osı zamanda 92 bektikke jeke-jeke ie bolğan Qarahandıq bileuşilerdiñ arasında “sırtı – bütin, işi – tütin” deytindey baqtalastıq örşi tüsedi. Ärqaysısı öz bektikterin nığaytu, sol arqılı Wlı han därejesine köterilu üşin jantalasadı. Sayd Huseyin babamız da osınday äreketterdiñ soñında ömirden ötedi.

Otırardıñ güldenui Sayd Huseyinniñ wlı Musa hannıñ kezinde bastaladı. Basqa şejirelerde bwl kisiniñ ornına – Hasan han, YAdak han degen kisilerdiñ attarı jazıladı. Mahmud işan Şejiresinde bwl kisini bir wrpaq şegindirip, “Äziz Mwsa han, laqabı – Qoja ata” dese, endigi bir şejirelerde “Mwhammed han (Bilge han), Abdu Halıq han” delingen. Bwl kisiniñ twsında Otırardıñ ıqpalında YAsı, Sauran, Özgent, Sozaq, Sığanaq siyaqtı qalalar bolğan. Biraq ol derbestikke qol jetkize almaydı. Onıñ esimi de erekşelenip atalmaydı. Al, Otırardıñ atı bwl kezde Farab alqabımen şektesip jatqan eñ qiırdağı, köşpeli taypalardıñ otırıqşı memlekettermen şekaralıq qalası boluı arqılı ğana belgili edi.

Otırar tarih sahnasına Qaraqıtaylar Qarahan äuletiniñ bas qalası Tarazdı, Sayramdı basıp alıp, Qarahan äuletin taqtan tüsirip, Islamğa qarsı joyqın soqqı bergennen keyin ğana şığa bastadı. Ata-babamızdan qalğan añızdarğa qarağanda Qaraqıtaylar Tarazdan Sayramğa deyingi är ağaştıñ basına bir-bir işan men pirlerdiñ bastarın ilip, qaqtap qoyğan eken. Olardıñ qolına Qarahandıqtar äuleti tüsse besiktegi balasına deyin bauızdap, öltirip otırğan. Bwl turalı barlıq tarihta, tipti qıtaylar tüsirgen «Şıñğıshan» kinosında da jan–jaqtı aytıladı.

Mwsılmandardı mıñ-mıñdap qayta pwtqa tabındırıp, säldelerimen boq tazartqan. Sol zamannan bizge jetkeni: “Qaraqıtay qaptağanda aqırzaman boladı” degen bir auız söz ğana. Hazireti Isqaq bap saldırğan Qaraasmandı suğa aldırğan. Olardan qaşqan mwsılmandar men Qarahan äuletiniñ qaldıqtarı top-tobımen Otırarğa kelip boy tasalaydı. Kökirekterin aşu-ıza men kek kernegen qaşqındar esebinen Otırardıñ halqı da, äskeri de eselene tüsedi.

Bwl Mwsa hannıñ wlı – Arıstan hannıñ (Arıstan bap) zamanı edi. Jalpı Mwsa hannıñ bir wl, bir qızı bolğan delinedi. Wlı – Arıstan bap, qızı – Qaraşaş ana. Mwsa han babamız qızın Isqaq (r.a.) bap babamızdıñ wrpağı Ibragim äzizge wzatadı. Olardan atağı külli älemge mäşhür Qwl Qoja Ahmet YAsaui babamız tuadı. Arıstan bap – Arıslan han babamız turalı aqın Äbdiraş Jämişev özi qwrastırğan Qoja Ahmet YAsauidiñ hikmetter jinağınıñ kirispesi men qorıtındı sözinde oyğa oralımdı, kökeyge qonımdı etip jazğan. Men bwdan atalarımızdan estigen añızdıñ tolıq bolmasa da kitap betindegi nwsqasın twñğış ret kördim.

Biz joğarıda Qaraqıtaylardıñ qırğının ayttıq. Köz jastarı qan bolıp aqqan bauırlarınıñ körgen azabına qabırğaları qayısqan otırarlıqtar Arıstan bap babamızdan jorıqqa şığudı talap etedi. Oğan tuıstas Seljwqtar swltanı Sanjar han da qosıldı. Seljwqtar men otırarlıqtardıñ birikken äskeri Tarazğa jorıq aşıp, Qaraqıtaylardıñ kül-talqanın şığaradı. Biraq bwl jeñis olar üşin bayandı bolğan joq, uaqıtşa ğana jetistik edi. Osı jorıqtan oralğan soñ Sanjar swltan men Arıstan han YAsı qalasınıñ irgesindegi jazıqta jeñis qwrmetine wlan-asır toy beredi. Osı toyda Qoja Ahmet YAsaui (nağaşı) babasın izdep kelip, babası onı 40 balağa bas etip, 50 mıñ altın aqşamen Samarqandtağı Qoja YUsub Hamadanige oquğa jiberedi. Arıstan baptıñ bwdan basqa jorıqtarı turalı mälimet bizde joq. Bizdiñ biletinimiz Qaraqıtaylar soqqısınan şañırağı şayqalıp, 92-ge bölinip toz-tozı şıqqan Qarahan memleketin kim erinbese sol jaulap alğan zaman bastaladı. Mwnday tegin nesibeden Ürgeniş (Horezm) patşası da qwr qalmauğa tırıstı. Ol 40 moldağa Arıstan baptı dinsiz, Tasavvuftı (sopılıq ilimin) Islam emes degen pätua jasatıp, Wlı babamız wyqtap jatqanda 40 jerinen pışaq wrğızıp öltirtedi. Qalada aldın-ala kelip jasırınıp jatqan Ürgeniş hanınıñ jansızdarı bülik şığaradı. Arıstan baptıñ tuıstarı Saraydı jaulap alğan bülikşilerden qorqıp babamızdıñ janazasın jasırın şığarıp, Saray dualınıñ ortasına tün qatıp jerleydi. Özderi bir sät te ayaldamay qaladan qaşıp şığadı. Bwl turalı Qoja Ahmet YAsauidiñ “Arıstan babama” degen hikmetinde keñirek aytılıp, Qorqıt baba qobızımen zarlanğan.

Şejire men tarihtı biriktiretin bwdan basqa da derekter köp-aq. Bizdiñ Islam tarihşısı M.Bwlıtay da bwl zamandı bir adamnıñ zobalañı retinde atap ötip, “Jamiğ at-Taurihqa” (İ tom, 2-şi kitabı) silteme jasap, Qaraqıtaylar Liau patşalığı kezinde “islam dini boyınşa kiingen adamdardı şöl dalağa quğındadı”, bwl aymaqta “käpirler islam dinindegilerge qaratqan zorlıq-zombılıq äreketin äşkereleudi (jariya) küşeyte tüsti” dep jazadı. Bwl şındığında ber jağı, osıdan köp wzamay-aq Kuçluk han Swltan Mwhammed Horezmşahpen odaqtasıp, Qaraqıtay bileuşisi Gurhannan bilikti tartıp alğan soñ bwdan da masqarasın jasaydı. Ol özi jeñip alğan jerlerde M.H.Dulatidıñ “Tarih-i jahanguşaydan” alıp bayandauınşa: “Mwhammed dininen şığudı bwyırdı. Ne hristian, ne pwtqa tabınuşılıqtı – ekeuiniñ birin qabıldasın nemese näsari (hristian) qıtay kiimin kisin dedi” deydi. Osı bayandauda Kuçluktiñ Hotanda asa dañqtı imam Ala-ad-din Mwhammed äl-Hotanidı öz medresesiniñ esigine darğa asqanın keltirip: “Osıdan soñ mwsılmandıq jwmıstar kürt toqtap, birden joyıldı” dep (319-b), zwlımdıq pen bwzaqılıqqa jol aşılğanın aytadı. Wlı imamğa kitabınıñ twtas tarauın arnaydı (mwsılmandardı mwnday azaptan qwtqaru üşin Alla Şıñğıshandı jiberdi. Mwsılmandar üşin azattıq tañı qayta attı, Islam nwrı qayta şuaq şaştı). Tarihi derekterde Qoja Ahmet YAsauidiñ wstazı Qoja YUsub Hamadanidiñ 1140 jıldarı ömirden ötkenin bayandaydı. Z.Jandarbekov onıñ şäkirti “Qoja Ahmet YAsauidi 1200 jıldarı” qaytıs bolğan dep şamalaydı. Bwğan Z.Jandarbekov keltirgen YAsauidiñ şäkirti Mwhammed Danışmand Zernukidiñ Zernuk qalasın Şıñğıshan äskerinen soğıssız alıp qalğanı turalı dälel keltiredi. Al, “Qoja Ahmet YAsauidi 120 jıl ömir sürdi” deydi. Onısı endi aqılğa sıymaydı. Biz üşin qazirgi mäsele onda emes, Arıstan baptıñ twlğası men tarihtağı ornında jatır.

Tarihi derekterde Arıstan han men Seljwq Sanjar hannıñ biz aytıp ötkendey, 1110 jıl şamasında birigip, Tarazğa Qaraqıtaylarğa qarsı jorıq jasağanı aytıladı. Bwl onıñ bilikke endi kelgen kezi bolsa kerek. Onıñ osı kezde jası mıqtağanda 30-dıñ töñireginde boluı mümkin. Şındığında YAsauidiñ emes, Arıstan baptıñ tuğan jılı 1080 jıldar şaması. Bizdiñ qoldanıstağı resmi tarihta osı oqiğalar eskerilmey, Arıstan baptı Balhıda opat bolğan onımen attas Arıstan hanmen şatastıru arqılı “1130 jılı auır nauqastan qaytıs boldı” dep jazıp jür. Sonı negiz etip, “Qazaq SSR tarihınıñ” İİ tomınıñ 22-betinde “Hİİ ğasırdıñ birinşi jartısında Qarahan memleketi is jüzinde tarihi sahnadan şıqtı” dep qorıtındı jasaydı. Şındıqqa kelmeydi.

Öytkeni, Otırarda odan keyin de, 1165–1177 jıldarı Arıstan bap – Bilge han atınan şaqalar soğılğan*. Qarahandıqtar ıqpalı Türkistannan arğı Sauran, Zernwh, Sığanaq siyaqtı qalalarda saqtalıp twr. Qoja Ahmet YAsaui ömirden ötken soñ onıñ hanakasın Qarahandıqtar äuleti üstinen köterip, qayta keñeytkeni de tarihta däleldengen oqiğa. Bügingi kümbezdi Ämir Temir sonıñ üstinen kigizip jasatqan.

Arıstan han babamız barlıq sufiler siyaqtı parız sünnet amaldarına asa berik bolğan. Ol öziniñ är isin şariğatqa salıp, Payğambar (s.ğ.s.) babamızdıñ sünnetimen tarazılap otırğan. Sıyğa alğan, esiginiñ aldındağı qara küñine nekelesip, qosılğan. Onıñ artında 40 balası qalğan dese, solardıñ biri osı qara küñinen tuğan Zäñgi baba.

Al tağı bir wrpağı – bizdiñ tamırımızdıñ bastauı – Barat han.

*Şaqa–mıs teñgeler

Barat hannıñ handıq därejesi qanday bolğan? Qay jerdi mekendegen? Bwl jağı bizge beymälim. Mahmud işan Şejiresinde de, basqa şejirelerde oğan qatıstı derekter aşıqtan-aşıq bwrmalanğan.

Bizdiñ nwsqa boyınşa Barat hannıñ wlı Qara han degen babamız boladı. Ol Horeezm şahtan Otırardı qaytaruğa türli äreketter jasaydı. Özdiginen amalı jetpegen soñ Şıñğıshanğa barıp qosıladı. Şıñğıshannıñ ülken wlı Joşı hanmen dostasıp, Islamğa kiruine ıqpal jasaydı. Solardıñ kömegimen Otırardı azat etedi. Şıñğıshan öz ämirimen onı Otırar alqabına Mälik şah etip tağayındaydı.

Qıtaydıñ “Şıñğıs han” dep atalatın köp bölimdi telefil'minde Joşı handı Bwharada tösek üstinde qaytıs boldı dep körsetedi. Onı Merkitten tuğan dep Şağataymen şatastırıp qoyadı. Bizdiñ şejirede onıñ bäri jalğan, Şıñğıs han jazmıştan jiberilgen Illahi twlğa. Ar men ojdannıñ adamı. Ol dinine, tiline qaramay barşa köşpeli halıqtardı bir Ordanıñ astına biriktire bildi. Men osığan oray birqatar qarapayım swraqtar qoyıp, birde-bir tarihşıdan oñdı jauap ala almay kelemin. Mısalı:

 Etnograf Ä.Divaev öz zertteulerinde Şıñğıshan şıqqan Qiyat taypasın da, Qoñırat taypasın da 92 bauılı özbektiñ bir-bir bektigi retinde körsetedi. Endeşe nege olardı “kök qandılar, aqsüyek” deydi?

 Olardıñ babasın Altın han dep nege atağan? Qıtay Boğdıhanı ne üşin onı ağaş atqa şegelep öltiredi?

 Qoñırattar Islamdı erte qabıldağan türki taypası. Olar nege özderi mwsılman bola twrıp Qiyattar türkilik bolmasa olarmen qwda-qwdandalı bolğan?

 Şıñğıshan mwñğwl bolsa üylengennen keyin türkilik äyelimen qay tilde tüsinisken?

 Hazireti Äli (r.a.) wrpağınıñ bir tarmağı Qarahandıq qojalardı indetip jürip bilikten ketirgen, qırıp-joyğan Aqsaq Temirge öz tegin Şıñğıshanğa qosıp, bwdan äri Hazireti Älige (r.a.) aparıp tirkeudiñ ne qajettiligi boldı?

Ğılım men resmi tarih jauap bermeytin osı swraqtardıñ bärine Qazaq dalasın aralap, añız-äpsanaların tıñdağan kez-kelgen adam jauap tabar edi. Joşı hannıñ Qarahandıqtar ülgisimen salınğan mazarı Sarıarqanıñ törinde küni büginge deyin qasqayıp twr.

Joşı hanğa şığarılğan joqtau – “Aqsaq qwlandı” qazaq küyşileri bügingi küni de zarlata tartıp keledi.

Osı jerde Qarahandıqtar ülgisimen salınğan “Alaşa han” attı tağı bir mazarat bar. Qanşama ğalım, qanşama bilgiş zerttese de onıñ iesin birde-biri Şıñğıshan äuletinene jaqındastıra almay dal bolıp keledi. Ol kimdiki, nege Qarahandıqtar ülgisimen salınğan? Atınıñ tegi “Alança”, yağni jihanger, jeñimpaz, aluşı degen sözden şıqqan Alaşa han mazarın Joşımen dos bolğan keyingi Qarahan babamız emes pa? Älbette onı bir Alla biledi.

Meniñ biletinim “Alaş” degen söz edenge töseletin, qabırğağa ilinetin alaşa bwyımınan emes, kerisinşe, qazaq ruhın bildiretin “Alaş” degen sözden şıqqan. Alaşa örnegine zer salıp qarağan kez-kelgen adam odan bası Taraz, Atuştağı Qarahan babalar mazarınan bastalıtın Qarahandıq bezendiru ülgisin köredi. Bwlardıñ barlığı da parasattap, payımdap qarağan adamğa bizge jetken Şejireniñ şındığın ğana körsetedi.

Mahmud işan Şejiresinde mwnıñ bäri kömeskilenip ketken. Ondağı – Huseyin han, basqalarda Abdal Halıq han (Bilge han), Ahmad han bolıp jalğasadı.

Bizdiñ Şejirede bwl Qara hannıñ wlı Abd äl-Jalil han dep atalsa, Mahmud işanda – Hamid han, özge şejerelerde – Kök böri han, Aq Arıstan han.

Bwdan äri Abd äl-Jalil hannıñ wlı – Baba han.

Bayqap otırğandar üşin şejireler arasındağı jeti atağa deyingi nağız alşaqtıq Arıstan baptan keyin bastaladı.

Özge şejirelerdiñ birde-birinde Barat hannıñ, onıñ wlı Qara hannıñ, onıñ wlı Abd äl-Jalil hannıñ, onıñ wlı Baba hannıñ, onıñ wlı Qara hannıñ (laqabı – Oğız han), onıñ arab (qoja) äyelinen tuğan wldarı Kün hannıñ, Ay hannıñ, Jwldız hannıñ jäne ajam (türki) äyelinen tuğan Kök hannıñ, Täñir hannıñ, Toq hannıñ, Ayhannıñ wlı Haldar hannıñ attarı tipti de aytılmaydı.

Baba hannıñ wlı Qara hannıñ (Oğızhan) ornına 1– Mahmud işanda Kök Böri han, 2 – Obid Sufihanda Bilge han, 3 – üşinşi nwsqada Sayd han dep jazıladı. Bizdiñ Şejirede Qarahannan Ayhan bolsa, basqalarında 1 – Huseyin han, 2 – Kök Burut han, 3 – Şah Hidoyat Panoh karamat, Sadır-ad-din han Baba Tuklas Şaşti Äziz bolıp jalğasadı.

Bizdiñ Şejirede Ayhannan – Haldar han bolsa, basqalarında 1 – Raşid han, 2 – Hasan han, 3 – Mahmud han.

Mahmud işan Şejiresinde: “Şah Hidoyat hannıñ laqap atı Hazireti Şeyh Sadr-ad-din baba edi” (Baba Tuklas Şaşti Äziz) dep oğan mınaday madaq aytıladı: “Ol – Dostıñ (Allanıñ) dosı, ümmattıñ nwrı, Haq jolına halıqtı bastauşı mürşid, dinniñ, wlıstıñ, aqiqattıñ jwldızı, qwtıbtardıñ qwtıbı edi”. Tarihta bolmağan adamğa mwnday madaq aytılmasa kerek!

Eger şınımen onday adam ötken bolsa ol kim, qayda jatır, qanday derekter qalğan? Bwl swraqtardıñ bäri atalğan şejirede jauapsız qalğan. Kerisinşe qazaqtıñ “Bolat–Janat” dastanı men “Saudager işan” hikayasında bizdiñ Şejiredegi Haldar hannıñ atı saqtalğan. Mısalı “Bolat–Janat”* dastanınada:

Bir padişa bar edi,

Aqılı diqan, dana edi.

Jas öspirim bala edi,

Öziniñ atı Haldar han,

Äkesi Jwldız han edi, –

delinedi. Oqiğa bügingi Sozaq jerinde ötip jatadı. Qala attarı, tabiğatı däl saqtalğan. Barlıq oqiğalarğa qarağanda bwl kisi Şah Hidoyat han Baba Tuklas Şaştı Äziz Sadr-ad-din şeyhqa kelip twr…

Haladar hannan Mahmud han bolsa, basqalarında 1 – Şah Hidoyat han (laqabı – Sadr-ad-din baba) 2 – Raşid han, 3 – Sadır han.

Mahmud hannan Ibragim han, basqalarında 1 – Mahmud han, 2 – Şah Hidoyat han, 3 – Abdullah han. Bwdan äri Mahmud işan men bizdegi nwsqada ayırmaşılıq joq. Qalğan üş şejirede de Şah Hidoyat hannıñ laqap atı Sadr-ad-din baba (Şah Hidoyat, Şah Hidoyat Panoh karamat) hannıñ, Kök böri (Kök Burat, Kök Barat) hannıñ attarı ärtürlı dialektide qaytalanadı. Tek retteri, orındarı saqtalmağan. Eki şejirede

*Babalar sözi, 6–tom, 30–bet Astana -2004. de Şah Hidoyat hannıñ äkesi Raşid han. Üş şejirede de Şah Hidoyat han Mahmud hannıñ äkesi retinde körsetiledi.

Eki şejire de Mahmud hannan:

Ibragim han;

odan Şayif han;

odan YAhiya han;

odan Ismayıl han;

odan Ishaq han;

odan Baba han;

odan YUsub han;

odan Salıh han;

odan Şayim han;

odan Molla Ibrahim aziz;

odan Qara işan;

odan Hanqoja aziz;

odan Qaraqoja aziz;

odan Äziz Abzalhan işan;

odan Äulie Qarahan äziz;

odan 1) Aralhan; 2) Mwsahan (Burahan) jäne 3) Törehan.

1) Aralhannan – Mahmud işan;

odan Äbdikärim işan;

odan Sızdıqqoja, Säyidqoja işan, Isanqoja, Perdebay qoja (odan – Uäli (Özbekstanda twradı).

Sızdıqqojadan – Zäyin qoja;

odan Äbilqasım (odan – Aybek, odan Abılay), Joldas (odan Jänibek, Ädilbek. Jänibekten–Beket, Bekzat), Bekbay, Qazıbek (odan Azamat), Mädihan (odan Medet).

2) Mwsahannan – Mağrufhan;

odan – Äşildi qwndız;

odan Omarhan işan (bwl kisiniñ bir tuğan bauırlarınan Niyaz, Namaz degen kisiler bar (Özbekstanda twradı);

odan Ötephan, Müsirephan.

Ötephannan – Aydarhan (odan Almas) (odan Qwlmwhamed), Nwrlan, Abzal, Qanat. Şayzathan (odan Raşid), (odan Qadır Qarahan), Jandos, Şıñğıshan, Jwmahan (Mwrat, Abdolla, Maqsat), Swltanhan (odan Nwrswltan, Nwrdäulet, Nwrmwhamedäli), Sayd Battalğazı (Aydos, Nwrhan), Saypırhan (odan – Ğafur). Müsirephannan – Ağzam (odan Nwrmwhamed, Asıl, Timur, Bolat)

3) Törehannan – Tayır Halpe;

odan Esibek (wrpaq joq), Oral (odan – Abdolla (Sarı işan, odan – Jalal-ad-din, odan – Äbd ar-Rahman, Äbd as-Salam, Üsenhan (bäri de Özbekstanda twradı) jäne Äbdimomın;

Äbdimomınnan – Äbdiqayım;

odan – Hamidolla (odan – Arıphan, Bahtiyar), Maqswt (odan – Jomart, odan – Farhad), Orınbayqoja (odan – Şıñğıs, Mwhambetqali, Nwrqoja, Bahr-ad-din), Äbdikärim (kun'yası – Ikram-ad-din, odan – Äbd äl-Hasan).

Osılayşa, bügingi künge jetedi.

Soñğı Äulie Qarahannıñ üş wlınıñ wrpaqtarınıñ bir böligi – Samarqandta, bir böligi Şielide twradı. Osı kitapta men jaqın tuıstarım qatarında attarın atağan jäne ılği da auızdan tastamay aytıp jüretin Saypırhan işan, Mämbet işan, Omarhan işan, Seyit işan, sonday-aq Ötephan, Müsirephan jäne Zäyin ağalarımız osı üş atadan taraytın äuleti bolıp tabıladı.

Qalğan eki Şejirede Mahmud hannan Sadır han men Sabır hannıñ attarı atalıp, bwdan äri ekeuinen de birdey Abdullah han, odan – Halil han, odan – Hasan han, odan – Baba han, odan – Abdollah (Ğaybdulla) han, odan Abd äl-Malik han bolıp jalğasıdı. Bwdan äri tağı da eki tarmaqqa bölinip ketedi (bwl derekterdiñ biz bilmeytin basqa da atalastarımız üşin jazılğanın qaperge alğan jön).

Men öz Şejiremizdi tağı bir swrıptap, tekserip alu üşin Äulie Qarahan meşitindegi Tälip işanğa Şejireni qayta aqtarttım. Ol bwl jolı ötkendegidey orama şejirelerdi emes, öziniñ solardan jazıp alğan köşirmelerin äkelipti. Qarahandıqtar Şejiresin qayta oqıtıp, beyne-taspağa jazıp aldıq. Bwl jolı ol Hanqoja äziz babamızdıñ bauırları men ekinşi wlı Aqqoja işannan taraytın wrpağınıñ Şejiresin aytıp ketti. Bäri sol qalpında qaytalanıp otırdı. Tağı da Qara han (Oğız han) oqiğası aytıldı. Özi ökili bolıp tabılatın Baqşayıs qojaların äkelip Abd ar-Rahim bap äuletine tirkedi (tolığıraq keyin toqtalamız). Tälip işannıñ jazbaların Baqşayıs qojalar äuletin zerttep jürgen Seyit Omar ağamızğa berdim.

Bwrın añızdarğa, qolda bar derekterge, Şejirege arqa süyep Qarahan äuletin zertteude jalğız şauıp jürsem, endi sonıñ bärin qayta qarauğa mäjbür boldım.

 

Äbdikärim Äbdimomınov, «Qarahan äuleti» kitabınan alındı 

avtordıñ baylanıs nomeri: 87777291459

 

 

Tañbalar

Wqsas maqalalar

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan

Sonday-aq, oqıñız

Jabu
Жабу