سىر-سۇحبات

جاڭا زاماندا دا جالعاسىن تاپقان ءداستۇر

باستاۋىندا بارتولد بولدى

 ورتالىق ازيا تاريحى مەن ەتنورافياسى بويىنشا جۇزدەگەن  عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ اۆتورى سەرگەي نيكولاەۆيچ ءاباشيننىڭ نەگىزگى زەرتتەۋ تاقىرىپتارىنىڭ ءبىرى – ورتالىق ازياداعى يسلام جانە ۇلت، مودەرنيزاتسيا، ترانسفورماتسيا، بىرەگەيلىك جانە الەۋمەتتىك قارىم-قاتىناس پەن وسى اۋماقتاعى ميگراتسيالىق ۇدەرىستەر بولىپ تابىلادى.  عالىم 1987 جىلى م.ۆ. لومونوسوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىن بىتىرگەن. سول جىلى سسسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ن.ن.ميكلۋحو-ماكلاي اتىنداعى ەتنوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ  اسپيرانتۋراسىنا ءتۇسىپ، ورتا ازيا اۋماعى سالاسىن  تاڭدايدى. 1990 جىلى بىتىرگەنەن كەيىن وسىندا جۇمىسقا قالادى. 1997 كانديداتتىق، ال 2009-جىلى ورتالىق ازيا  ۇلتتىق قۇرىلىمىنىڭ تاريحىنان دوكتورلىق  ديسسەرتاتسياسىن قورعايدى. 2013 جىلدان سانكت-پەتەربۋرگ ەۋروپالىق ۋنيۆەرسيتەتتە ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. ورتالىق ازيا بويىنشا الەمدىك اتى بار عالىممەن كەزدەسۋىمىز سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىندا وتكەن ەدى. اڭگىمەمىز دە رەسەيلىك عالىمدارى تاراپىنان ورتالىق ازيا مەن قازاقستانداعى يسلام تاريحىن زەرتتەۋ بويىنشا ءوربىدى.

– رەسەي يمپەرياسى تاراپىنان ورتا ازيا مەن قازاقستاندى زەرتتەۋدىڭ العاشقى قادامدارى ءحۇىىى عاسىردان باستاۋ الدى دەۋگە بولادى. ارينە، وڭتۇستىك ايماقتاردى تەرەڭىنەن زەرتتەۋ پاتشالى رەسەيمەن قارىم قاتىناس كۇشەيە باستاعان كەزدە  جاڭا ەكپىن الدى. بۇل ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنا كەلەدى. وسى كەزەڭدە اسكەري شەنەۋىكتەر، ساياحاتشىلار، ەتنوگرافتار وسى ايماقتارعا ارنايى  كەلىپ وسى ەلدەردىڭ مادەنيەتى مەن ءدىنىن، سالت-داستۇرلەرى مەن تاريحىنا دەن قويادى. سان ءتۇرلى سالانىڭ وكىلدەرىنەن قۇرالعان رەسەي گەوگرافيالىق قوعامىنىڭ مۇشەلەرى وسى وڭىرلەردى زەرتتەۋگە اتتانادى. ول كەزدە اكادەميالىق ءبىلىمى بار عالىمداردىڭ سانى وتە از بولاتىن، سول سەبەپتى بۇل جۇمىستارمەن كىم كورىنگەن اينالىستى. وسىنداي جاعدايدا شىعىستانۋشى بارتولدتىڭ ەڭبەگى وراسان زور بولدى. ويتكەنى ول،  وسى ءوڭىردى ءتيىپ-قاشىپ ءجۇرىپ زەرتتەگەن پاتشا قىزمەتىنىڭ شەنەۋىگى، اسكەري نە ساياحاتشى ەمەس، تەك زەرتتەۋ جۇمىسىمەن ءتۇبىن قوپارىپ  اينالىسقان اكادەميالىق عالىم ەدى. جانە ول تەك وسى اتالعان ايماقتاردىڭ ارگى-بەرگى تاريحىمەن عانا شۇعىلداندى. ونىڭ زامانداستارىنان ۆ.رادلوۆ تا بار. بىراق ونى مەملەكەتتىك قىزمەتكەر ءارى ساياساتكەر رەتىندە دە بىلەمىز.

– وقىرماندارعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن مىنا ەنتسيكلوپەديالىق انىقتامانى ۇسىنعانىمىز ءجون بولار.

شىعىستانۋشى بارتولد ۆاسيلي ۆلاديميروۆيچ 1869 جىلى  سانكت-پەتەربۋرگتە دۇنيەگە كەلگەن. 1891 جىلى سانكت-پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شىعىس ءتىلى فاكۋلتەتىن بىتىرىپ، سوندا عىلىمي جانە وقىتۋشىلىق قىزمەت اتقاردى.

     باتىس ورتا ازيا مەن قازاقستان حالىقتارىنىڭ كونە داۋىردەن باستاپ-اق ءوزىنىڭ تاريحى، مادەنيەتى بولعانىن عىلىم تۇردە نەگىزدەدى. يسلام تاريحى تۋرالى «حاليف جانە سۇلتان»، «يسلام» ، «مۇسىلمان قاۋىمى مادەنيەتى»، «مۇسىلمان دۇنيەسى»، «مۋسەيليما»، تاعى باسقا ەڭبەكتەرىن جازدى.

        شىعىستانۋ تاريحىنا زور كوڭىل ءبولدى. «ەۋروپا مەن رەسەيدە شىعىستى زەرتتەۋ تاريحى»، «پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتى شىعىس تىلدەرى فاكۋلتەتىنىڭ 1855–1905 ج.قىزمەتىنە شولۋ»  اتتى ەڭبەكتەر جاريالادى. بارتولد  1905-13ج. ورىس ارحەولوگيا قوعامىنىڭ شىعىس بولىمشەسىنىڭ  حاتشىسى، «مير يسلاما»، كەيىن «مۋسۋلمانسكي مير» جۋرنالدارىن شىعارۋشى ءارى رەداكتورى بولدى.      

  1918جىلى ورىس ارحەولوگيا قوعامىنىڭ شىعىس ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى رەسەي عaلىمىنىڭ انتروپولوگيا جانە ەتنوگرافيامۋزەيى جانىنداعى رادلوۆ ۇيىرمەسىنىڭ توراعاسى بولدى. 1921 جىلى ازيا مۋزەيىنىڭ جانىنان قۇرىلعان شىعىس زەرتتەۋشىلەرى القاسىن جانە ونىڭ «زاپيسكي كوللەگي ۆوستوكوۆەدوۆ» اتتى ءباسپاسوز ورگانىن باسقاردى. كسرو-داعى مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ الىپبيىن اراب ارپىنەن لاتىن ارپىنە كوشىرۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ جۇمىسىنا، ورتا ازيا ۋنيۆەرسيتەتىن قۇرۋعا، شىعىستانۋ كىتاپحانالارىن ۇيىمداستىرۋعا، شىعىس قولجازبالارىن جيناۋعا قاتىستى.

 باتىستىڭ ورتالىعى ازيا جانە قازاق ولكەسىن مەكەندەگەن تايپالاردىڭ تاريحى جونىندەگى ەڭبەكتەرىنىڭ عىلىمي ءمانى زور. ولاردىڭ ىشىندەگى اسا قۇندىلارى: «موڭعول كەزەڭىنە دەيىنگى تۇركىستانداعى حريستياندىق تۋرالى»، «[[1893 – 1894 جىلدارى عىلىمي ماقساتپەن ورتالىعى ازياعا ساياحات تۋرالى ەسەپ]]»، «جەتىسۋ تاريحىنىڭ وچەركتەرى»، «موڭعول شاپقىنشىلىعى داۋىرىندەگى تۇركىستان»، «ەجەلگى زاماننان 17 ع-عا دەيىنگى ارال تەڭىزى مەن ءامۋداريانىڭ تومەنگى بويى تۋرالى دەرەكتەر»، «تۇركىستاندى سۋلاندىرۋ تاريحىنا»، «ۇلىقبەك جانە ونىڭ زامانى» ، «تۇركىستاننىڭ مادەني ءومىرىنىڭ تاريحى»، «قىرعىزداردىڭ تاريحي وچەركى»، «تۇركى-موڭعول حالىقتارىنىڭ تاريحى»، «تۇرىكمەن تاريحىنىڭ وچەركتەرى»، «ورتا ازياداعى تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحى جونىندەگى ون ەكى ءدارىس».

  – ال، بارتولد تەك عالىممەن اينالىستى. ول بىرنەشە شەت تىلدەرىن ءبىلدى،  يسلام تانۋداعى دەرەككوزدەرىن تۇپنۇسقادا وقىپ، يسلام زەرتتەۋدىڭ مەتودولوگياسى قالىپتاسقان  ەۋروپا، اراب، پارسى تىلدەرىندەگى ەڭبەكتەردى مەڭگەردى. ونىڭ ءرولى ەرەكشە بولاتىن، ونىڭ پەتەربۋرگتەگى بەدەلدى پوزيتسياسىنا بايلانىستى رەسەيلىك عالىمدار وسى تۇلعانىڭ زەرتتەۋلەرىنەن باعىت الاتىن. ول كوپتەگەن شاكىرتتەرىن تۇلەتىپ، يسلام تانۋ شىعىستانۋ مەكتەبىن قۇردى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ونىڭ تۇبىنەن قازىپ جازعان تولىققاندى ەڭبەكتەرى بىزگە جەتىپ وتىر.

شىنىن ايتۋ كەرەك، سول كەزدەگى عالىمدار تەك رەسەي اكادەمياسى اينالاسىندا  عانا ءمالىم بولسا، بارتولد ەسىمى رەسەي اكادەمياسى اۋماعىنان اسىپ، ەۋروپالىق عىلىمي ورتاعا ءمالىم بولدى. ورىس ءتىلدى عالىمدارىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى وكىلى رەتىندە تانىلىپ، بەدەلىن بەكىتە ءتۇستى.  سوندىقتان ەۋرواپادا يسلام ەنتسيكلوپەدياسى دايارلاۋ كەزىندە بارتولدتقا وسى جونىندە  ماقالا جازۋعا ۇسىنىس بىلدىرەدى. ول سول زاماننىڭ بارلىق عىلىمي ادىستەمەسىن مەڭگەرگەن، ىزدەنىسكە قاجەتتى عىلىمي ارسەنالدارىن تولىق مەڭگەردى. ەگەر ساياحاتشىلار مەن اسكەريلەر يسلامتانۋ ءداستۇرىن قالىپاستىرۋدى ماقسات ەتىپ قويماسا، جوعارعى دەڭگەيدەگى عالىمنىڭ بەدەلىن بىلدىرەتىن بۇل شارتتىلىق بارتولدتىڭ ءبىر باسىندا بولدى.

-ونىڭ ەڭبەكتەرى ءالى كۇنگە دەيىن ماڭىزدىلىعىن جويعان جوق دەپ ايتا الامىز با؟

-قازىرگى كۇندە ونىڭ ەڭبەكتەرى ءارتۇرلى پىكىر تۋىنداتادى، داۋلاساتىندار دا جوق ەمەس. بىراق ونىڭ ورتا ازيا حالىقتارى تاريحى تۋرالى جازعان ونىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ الدىنا شىققان ەشكىم جوق دەۋگە بولادى. بارتولدتىڭ  ديسسەرتاتسيالىق  جۇمىسى بولعان  «تۋركەستان ۆ ەپوحي مونگولسكوي ناشەستۆي»  ورتا عاسىرلىق ورتا ازيا تۋرالى اسا زور ەرۋديتسيالىق ەڭبەك. ونىڭ دامۋ كەزەڭدەرى، حرونولوگياسى، وتە كاسىبي، بىلىكتى عالىمنىڭ كوزقاراسىمەن جازىلعان. ءارى سول داۋىردەگى وسى ايماق جونىندەگى تۇڭعىش تاتىمدى دۇنيە. ءوزىنىڭ ەڭبەكتەرىمەن شىعىستانۋ ءىلىمىن، ونىڭ مىزعىماس  ىرگەتاسىن جاسادى دەسە بولادى. عالىم مۇنىڭ ءبارىن كابينەتىندە وتىرىپ جازعان جوق، ورتا ازيادا بىرنەشە جىل بولىپ، ءتىپتى كەيىنەن تاشكەنت  ۋنيۆەرسيتەتىندە لەكتسيا وقي ءجۇرىپ تە  جيناقتاعان بولاتىن. قازىرگى كەزدە ايتىلىپ جۇرگەندەي، قاجەتتى دەرەكتەردى «دالا كەزىپ» جيناقتاعان.

توڭكەرىستەن كەيىنگى توقىراۋ

-ونىڭ  مەكتەبى  قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن قانداي سيپاتقا يە بولدى؟

– ۆاسيلي ۆلاديميروۆيچ وتىزىنشى جىلى دۇنيەدەن ءوتتى. بۇل سول كەزدە جاپپاي باستالعان  رەپرەسسيانىڭ ورتىنەن ساقتاپ،  عالىمعا توپىراقتى  ءولىم بۇيىردى. بالكىم، ول رەپرەسسياعا ۇشىراماۋى دا مۇمكىن، دەگەنمەن  سول كەزدەگى قىسىمدى باسىنان وتكەرگەن جوق.

بارتولد العاشقىلاردىڭ  بىرەگەيى رەتىندە ورتا ازيا تۋرالى ونىڭ حالقىنىڭ تاريحى، ءدىنى مەن مادەنيەتى تۋرالى كارتينانى جاسادى. ول ءوز عۇمىرىندا وتە بىلىكتى جۇمىس جاساپ ۇلگەردى. ودان كەيىنگى جاڭا جۇيە كەزىندە دە ياعني، كەڭەس زامانىندا وسى ءىلىمدى ەشكىم اينالىپ وتكەن جوق. سول زاماننىڭ يدەولوگياسىنا ساي، ماماندار بارتولدتاي اۋقىمدى زەرتتەۋلەر جاساي الماي، بەلگىلى ءبىر تۇلعانىڭ نە ءبىر تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ تاريحي نەگىزدەپ، تار اۋقىمدا عانا ىزدەنۋگە ءماجبۇر بولدى.

-باس-اياعىن ءبارتولدتىڭ ءوزى تۇگەندەپ كەتكەن ورتا ازيا تاريحىن، ءدىنى مەن مادەنيەتىن زەرتتەۋگە كىرىسەردە سىزدە قورقىنىش بولعان جوق پا؟

– كەڭەس  كەزىندە بۇل تاقىرىپ كونەرگەن، عىلىمي  ماڭىزى جوق دەپ، ونى زەرتتەۋگە اسا  ءمان بەرىلە قويمادى. سەبەبى اتەيستىك قوعامدا ءدىندى وزدىگىنەن جوعالىپ كەتەتىن قۇبىلىس رەتىندە قابىلداپ، ونى زەرتتەۋدىڭ قاجەتتىگىن سەزىنگەن جوق. سوعان قاراماستان، ساۋساقپەن سانارلىقتاي بولسا دا  سوۆەت عالىمدارىنىڭ اراسىندا كوپتەگەن ەڭبەكتەر جاريالاندى.  بارتولدتان كەيىن شىعىستانۋ عىلىمى ادىمىن ءسال تەجەگەنمەن، كوپتەگەن كەڭەس انتروپولوگتارى – و.ا.سۋحوروۆا، س.م.دەميدوۆ، ب.ح كارمىشەۆا ورتا ازياداعى يسلام اعارتۋشىلارى جايىندا ءبىرشاما  ىزدەندى.

90-شى جىلدارى وڭتۇستىك وڭىرلەردەگى يسلام تانۋ ماسەلەسى  ءالى دە  زەرتتەۋدى  قاجەت ەتەتىنىن تاريحشىلار ءتۇسىندى. تەك قانا رەسەيلىك تاريحشىلار ەمەس ەۋروپالىق عالىمدار ءۇشىن دە كەڭەس كەزىندەگى ورتا ازيا مەن قازاقستانداعى  يسلام ماسەلەرى قازىلماعان كەنىشتەي ەدى. ودان بولەك، كەڭەس زامانىنداعى عىلىمي زەرتتەۋلەردە بۇگىنگى كۇننىڭ تىنىسىن قاراستىرمايتىن. قازىرگى زامان تاريحىنا ءمان بەرىلمەي كوبىنە كونە دۇنيە زەرتتەۋ نىسانىنا اينالدى. توقسانىشى جىلدارداعى بۇل تاقىرىپتىڭ مەنى قىزىقتىرۋىن وسىمەن تۇسىندىرۋگە بولادى. ول كەزدە بۇل تاقىرىپ كەم زەرتتەلگەن، ماتەريالدار جوقتىڭ قاسى. مەن ماسكەۋلىكپىن، ەڭ العاش رەت اسپيرانت كەزىمدە ورتالىق ازياعا كەلگەنىمدە مەن ءۇشىن «مادەني شوك» بولدى.

70-جىلدارداعى سوۆەتتىك كەزەڭ دە جانە 90 جىلدارداعى كەڭەستەن كەيىنگى كەزەڭنىڭ دە  وزىندىك قيىندىقتارى بولدى. كەڭەس كەزەڭىندە  ءبارىمىز  ءبىر تىلدە، «ماركسيزم تىلىندە» سويلەۋ قالىپتاسقانىن بىلەسىز. ەندى تەك بۇل تىلدە سويلەۋ جەتكىلىكسىز، باسقا ۇلتتىق مۇددە، ۇلتتىق ءتىل بار، ءبىر نارسەگە ءتۇرلى كوزقاراستاردىڭ ىشىندە ەۋروپالىق كوزقاراستى دا ەلەمەۋگە بولمايتىن. ودان بولەك بۇگىنگى كۇننىڭ ناقتى جاعدايى دا كۇردەلىلەنىپ، شيرىعا تۇسكەن. مىسالى، مەن تاجىكستانداعى زەرتتەۋلەرىمدى باستاعاندا ازاماتتىق سوعىس ءجۇرىپ جاتتى. 70-جىلدارى  قايدا بولساڭ دا ءوز ۇيىڭە كەلگەندەي بولساڭ، قازىر بوتەنسىڭ. سوعان قاراماستان وتە قىزىق، ىزدەنىستەرىم جەمىستى ءوتتى.

مەنىڭ وسى سالاداعى بىرقاتار  زەرتتەۋلەرىمدە ايتىلىپ وتكەندەي، ورتا ازياداعى يسلام تاريحىنا شولۋ جاساعاندا، قالىڭ بۇقارانىڭ، ساياساتكەرلەر مەن ساياساتتانۋشىلار،  جۋرناليستەرمەن قوسا ەگەر عالىمدار بىلگەن جاعدايدا دا، ءمان بەرە بەرمەيتىن ءبىر جايتىڭ بارىن ايتا كەتۋ كەرەك. ول – يسلام اعارتۋشىلارىنىڭ  فۋنكتسياسى مەن ونىڭ ۇرپاقتارىنىڭ بۇگىنگى كۇندەگى قوعامداعى ورىنى.

-زەرتتەۋ وبەكتىسىنە ورتا ازياداعى يسلام ءدىنىنىڭ بەلدى ءبىر وكىلدەرى يسلام اعارتۋشىلىرانىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارىن تاڭداپ الۋىڭىزدىڭ سەبەبى سول اقتاڭداقتاردى تولتىرۋ ماقساتىندا بولدى ما؟

– رەسپۋبليكادا وتكەن عاسىردىڭ باسىندا باستالعان رەپرەسسيا، قۋعىن-سۇرگىن وراسان زور زاۋالىن تيگىزدى. ءدىن اعارتۋشىلارىنىڭ كوبىسى ءولىپ كەتسە، كوبى تۇرمەدە ازاپ شەكتى. جاڭا جۇيەنىڭ يدەياسىمەن قارۋلانعان شەنەۋىك ءۇشىن «قوجا» ءدىني ادام بولاتىن. ءتىپتى، ول ادام دىننەن الىس، قوعامعا زياندى ەشتەڭە ىستەمەسە دە اۆتوماتتى تۇردە قىسىمعا تاپ بولدى. ءتىرى قالعاندارىنىڭ دا ومىرىندە تۇبەگەيلى  وزگەرىستەر بولدى. مىڭ سان جىلداردان بەرى اتقارىپ كەلە جاتقان ءدىني فۋنكتسياسىنان اجىراي باستادى. باسقا ورتا ازيادا جاساپ جاتقان قوجالارىمەن سالىستىرعاندا قازاقتار اراسىندا قوجالار بولەك تايپا بولىپ ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. بۇل ولاردى وزگەلەردەن وقشاۋلاندىرىپ تۇرادى. بۇل ءبىر جاعىنان قازاق حالقىنىڭ جۇزگە بولىنەتىن، تايپالىق قۇرىلىمىمەن دە بايلانىستى. توقسانىنشى جىلدارى اسىرەسە، تاجىكستاندا قوعام الدىندا يشان، قوجالاردىڭ الەۋمەتتىك دەڭگەيى كوتەرىلسە، قازاقتار اراسىندا بۇل كورىنىس بايقالمادى.

بۇل اۋلەتتەردىڭ باستى ءپرينتسيپى بولدى. ءدىني ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك بولماسا دا، سول زاماننىڭ وقۋىن وقۋى كەرەك بولاتىن. بۇل ولاردىڭ كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ بولىپ، قوعامدا بەلگىلى ءبىر ورىنى بولعانى وسىدان بولسا كەرەك. ولار كەڭەستىك ءبىلىمدى جاقسى مەڭگەردى، جوعارى قىزمەتتە ءجۇردى، الايدا وزدەرىنىڭ اتا تەگى كىم ەكەنىن جاقسى ءبىلدى.  كەڭەس وكىمەتى  قۇلاعاننا كەيىن ولار وزدەرىنىڭ كىم ەكەنىن اشىق ايتا الاتىن بولدى. قولدارىنان كەلگەنشە قوعام ومىرىنە بەلسەنە ات سالىسىپ، تىم بولماعاندا زامانداستارىنىڭ رۋحاني دۇنيەسىنە جاعىمدى اسەرىن تيگىزۋدە.

قوجالار وزبەك، تاجىك، تاتارلار اراسىندا ونشا كوپ ەمەس. جانە وزدەرى تۋرالى كوپ ايتا بەرمەيدى. بىراق، الدەبىر سەبەپتەرمەن  بارلىعى دە كىمنىڭ كىم ەكەنىن جاقسى بىلەدى. ال شاعىن كيشلاقتىڭ دەڭگەيىندە ءتىپتى ءسوز جوق. ولار سول ەلدىڭ ورتاسىندا وتىرىپ، بىرىگىپ كەتكەندەي كورىنەدى. بىراق، بۇل الدامشى اسەر.  ولار ابدەن ءسىڭىسىپ كەتكەن جوق. سىرتتان قاراعاندا ەرەكشە كوزگە ۇرماسا دا، ىشىنەن ۇڭىلگەندە قوجا ەكەنى بىردەن تۇسىنىكتى.

وتكەن عاسىر ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ ءومىر سالتىن كۇردەلىلەندىرىپ جىبەردى. وزگەلەردەن بۇرىن، وسى اۋلەتتىڭ ادامدارى جاڭا قوعامعا تەز بەيىمدەلىپ، جاقسى ماعىناسىندا، جاڭا جاعدايدا جىلدام يكەمدەلىپ، تەز توسەلەتىنى  بايقالدى. ول تۋرالى قازىر زەرتتەۋ ۇستىندەمىن. جالپى قانداي قوعامدا بولماسىن قوجالار  ءدىني توپ وكىلدەرى بولعان سەبەپتى بىلىمگە ءبىر تابان جاقىن كەلدى. قانداي ءبىلىم العاننىڭ وزىندە ولار ءوز جادىن ۇمىتپادى، وسىنداي مادەنيەتتى الىپ جۇرۋشىلەر ەكەنىن ەسىنەن ەش شىعارعان جوق.

-وتكەن جىلى ماسكەۋدە جارىق كورگەن پاتشالى رەسەيدىڭ ورتا ازيا ەلدەرىن وتارلاۋى مەن قازىرگى زامانعى جاڭعىرۋ ۇدەرىستەرى اراسىنداعى شىنايى، بۇگىنگى كۇننىڭ كورىنىسىن جەتكىزۋگە تالپىنعان «سوۆەستكي كيشلاك» اتتى ەڭبەگىڭىزدى جوعارى باعالاۋعا رۇقسات ەتىڭىز.  سول كىتاپتا «سوۆرەمەننىي يسلام» دەگەن اتاۋعا توقتالاسىز. سونى تالداپ وتسەڭىز.

-جاڭا ۇرپاق، سونىڭ ىشىندە سالافيتتەر، بۇرىنعى ءداستۇرلى ءدىني تانىمعا قاراعاندا جاڭالاندىرىلعان، مودەرنيزاتسيالانعان يسلامعا قۇلاپ، كونەدەن كەلە جاتقان يسلام جولىن سىنعا الىپ ءجۇر. قازىر كەز كەلگەن ادام مەككەگە دە بارىپ، ءدىني ساۋاتىن ۇيدە وتىرىپ تا، ينتەرنەت ارقىلى دا اشا الادى. سودان ءداستۇرلى ءدىننىڭ اعارتۋشىلارىنا سۇرانىس بولماعان سەبەپتى ولاردىڭ بەدەلى دە  وزگەردى، ولاردىڭ ۇلتتىق داستۇرگە يكەمدەلگەن  ءدىني سەنىمىنە دە كۇدىكپەن قارايتىن بولدى.

ءبىر كەزدەرى حالىق يسلامدى تەك ءدىن اعارتۋشىلارى ارقىلى تانىدى عوي. قازىرگى زاماندا يسلامدى ءتۇسىنۋ ءۇشىن يشان، قوجا، مولدالاردىڭ كومەگى شامالى. الايدا  قوجالار مادەنيەتى، بۇرىنعى ءدىني اعارتۋشىلارىنىڭ  جولى جاڭا يسلامعا قاراما-قايشى كەلمەيدى. ولاردىڭ گەنەولوگيالىق بىرتەكتىلىگى ءدىني ەمەس، مادەني سيپاتتا كورىنىس تابادى. اۋەزوۆتەر اۋلەتىن الىڭىز. ولار زيالى ادامدار، ياعني، ءدىني قىزمەتىنەن گورى مادەني جادى – ماڭىزعا يە.

قوجالار اۋلەتى ءداستۇرلى ءدىني مادەنيەتتى ساقتاۋعا ات سالىسقانى ءجون. ول جەرگىلىكتى حالىقتىڭ داستۇرلەرىمەن بىرىككەن، ادامداردىڭ قاراپايىم تۇرمىسىنا قولايلى، ادامداردىڭ  ءدىني ساناسىنا زالالى جوق. ونىڭ وسى ءدىني دەڭگەيى ومىرىندە قايشىلىقتارعا تولى كۇمانگە جول بەرمەي، قال-قادارىنشا ءومىر سۋرۋىنە مۇمكىندىك بەرگەن.

دەگەنمەن، ءداستۇر دە ءبىر كەزدەردە پايدا بولىپ ءبىر كەزدەردە جوق بولادى. ماسەلە جوعالتقاندا ەمەس، ورنىنا نەنى الامىز، نەمەن تولتىرامىز دەپ ويلاۋىمىز كەرەك شىعار.  يسلام وتە بەيبىتشىل، قاتىپ قالعان قاعيدالارى جوق.

اتا-بابالارىڭىزدىڭ ءداستۇرلى ءدىنى – يسلام، اراب تۇبەگىنەن اۋدارماسىز جەتكەن «جاڭا يسلامنىڭ» دا تىقپالاپ جاتقانى دا سول يسلام دەپ قاراۋعا بولادى.  ورتاق قاعيدامەن بەيبىت قاتار ءومىر سۇرىڭىزدەر دەر ەدىم، الايدا بۇل مەنىڭ  شىنايى تىلەگىم عانا. تۇتاس ءبىر حالىقتىڭ ءداستۇرى مەن مادەنيەتى سىناققا تۇسەتىن كەزدە، ءدىن-سەنىم ماسەلەسىندە اركەزدە دە قيلى قاقتىعىستار بولعانىن ءبارىمىز  جاقسى بىلەمىز.

ءسوز سوڭىندا: عالىممەن سۇحباتتاس بولۋدىڭ ەرەكشەلىگى بار. ويتكەنى، ولاردىڭ  وسىعان دەيىن تۇبىنەن زەرتتەپ،ءوز سالاسىنداعى  اشقان جاڭالىعىن  ءبىر  اڭگىمەگە ارقاۋ ەتۋ وڭاي ەمەس. دەگەنمەن،  قاراپايىم وقىرمانعا باعىت بەرىپ، بۇگىنگى عىلىمنىڭ دامۋ دەڭگەيىنەن كورىنىس بەرەتىن ساتتەرىن قامتۋعا تىرىستىق. سەرگەي نيكولاەۆيچ يسلام زەرتتەۋشىسى، ارىپتەسى اشىربەك مۋمينوۆ تۋرالى وتە جوعارى پىكىرىن ايتتى. جالپى، سانكت-پەتەربۋرگتەگى ازعانتاي كۇننىڭ ىشىندە  رەسەي عالىمدارى تاراپىنان اشىربەككە دەگەن وتە زور ىقىلاسىنا ءتانتى بولعانىمدى ايتقىم كەلەدى. ول تۋرالى  بولەك اڭگىمە. سونىمەن قاتار، ءسوز اراسىندا سەرگەي نيكولاەۆيچ ورتا عاسىرلارداعى يسلام ءدىنىنىڭ ءىرى وكىلى حازرەتى ءاليدىڭ بەدەلى بولەك بولعانىن اڭگىمەلەپ، تاريحتان بىلەتىنىمىزدەي ءالي ۇرپاعىنا  ەشقانداي قاتىسى جوق، ءامىر-تەمىردىڭ قابىرتاسىنا ونىڭ وتە ارىرەكتەگى ارعى انالارىنىڭ ءبىرىنىڭ  پايعامبار اۋلەتىنەن ەكەنى قاشالىپ جازىلعانىن ايتىپ، جاڭا ويعا جەتەلەيتىن تاقىرىپتىڭ شەتىن شىعاردى…   

 

ايگۇل ۋايسوۆا

سانكت-پەتەربور

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان

سونداي-اق، وقىڭىز

جابۋ