Sır-swhbat

JAÑA ZAMANDA DA JALĞASIN TAPQAN DÄSTÜR

Bastauında Bartol'd boldı

 Ortalıq Aziya tarihı men etnorafiyası boyınşa jüzdegen  ğılımi eñbekterdiñ avtorı Sergey Nikolaeviç Abaşinniñ negizgi zertteu taqırıptarınıñ biri – Ortalıq Aziyadağı islam jäne wlt, modernizaciya, transformaciya, biregeylik jäne äleumettik qarım-qatınas pen osı aumaqtağı migraciyalıq üderister bolıp tabıladı.  Ğalım 1987 jılı M.V. Lomonosov atındağı memlekettik Mäskeu universitetiniñ tarih fakul'tetin bitirgen. Sol jılı SSSR Ğılım akademiyasınıñ N.N.Mikluho-Maklay atındağı Etnografiya institutınıñ  aspiranturasına tüsip, Orta Aziya aumağı salasın  tañdaydı. 1990 jılı bitirgenen keyin osında jwmısqa qaladı. 1997 kandidattıq, al 2009-jılı Ortalıq Aziya  wlttıq qwrılımınıñ tarihınan doktorlıq  dissertaciyasın qorğaydı. 2013 jıldan Sankt-Peterburg Europalıq universitette eñbek etip keledi. Ortalıq Aziya boyınşa älemdik atı bar ğalımmen kezdesuimiz Sankt-Peterburg qalasında ötken edi. Äñgimemiz de reseylik ğalımdarı tarapınan Ortalıq Aziya men Qazaqstandağı islam tarihın zertteu boyınşa örbidi.

– Resey imperiyası tarapınan Orta Aziya men Qazaqstandı zertteudiñ alğaşqı qadamdarı HÜİİİ ğasırdan bastau aldı deuge boladı. Ärine, oñtüstik aymaqtardı tereñinen zertteu patşalı Reseymen qarım qatınas küşeye bastağan kezde  jaña ekpin aldı. Bwl HİH ğasırdıñ ekinşi jartısına keledi. Osı kezeñde äskeri şeneuikter, sayahatşılar, etnograftar osı aymaqtarğa arnayı  kelip osı elderdiñ mädenieti men dinin, salt-dästürleri men tarihına den qoyadı. San türli salanıñ ökilderinen qwralğan Resey geografiyalıq qoğamınıñ müşeleri osı öñirlerdi zertteuge attanadı. Ol kezde akademiyalıq bilimi bar ğalımdardıñ sanı öte az bolatın, sol sebepti bwl jwmıstarmen kim köringen aynalıstı. Osınday jağdayda şığıstanuşı Bartol'dtıñ eñbegi orasan zor boldı. Öytkeni ol,  osı öñirdi tiip-qaşıp jürip zerttegen patşa qızmetiniñ şeneuigi, äskeri ne sayahatşı emes, tek zertteu jwmısımen tübin qoparıp  aynalısqan akademiyalıq ğalım edi. Jäne ol tek osı atalğan aymaqtardıñ ärgi-bergi tarihımen ğana şwğıldandı. Onıñ zamandastarınan V.Radlov ta bar. Biraq onı memlekettik qızmetker äri sayasatker retinde de bilemiz.

– Oqırmandarğa tüsinikti bolu üşin mına enciklopediyalıq anıqtamanı wsınğanımız jön bolar.

Şığıstanuşı Bartol'd Vasiliy Vladimiroviç 1869 jılı  Sankt-Peterburgte düniege kelgen. 1891 jılı Sankt-Peterburg universitetiniñ şığıs tili fakul'tetin bitirip, sonda ğılımi jäne oqıtuşılıq qızmet atqardı.

     Batıs Orta Aziya men Qazaqstan halıqtarınıñ köne däuirden bastap-aq öziniñ tarihı, mädenieti bolğanın ğılım türde negizdedi. Islam tarihı turalı «Halif jäne swltan», «Islam» , «Mwsılman qauımı mädenieti», «Mwsılman düniesi», «Museylima», tağı basqa eñbekterin jazdı.

        Şığıstanu tarihına zor köñil böldi. «Europa men Reseyde şığıstı zertteu tarihı», «Peterburg universiteti şığıs tilderi fakul'tetiniñ 1855–1905 j.qızmetine şolu»  attı eñbekter jariyaladı. Bartol'd  1905-13j. Orıs arheologiya qoğamınıñ Şığıs bölimşesiniñ  hatşısı, «Mir islama», keyin «Musul'manskiy mir» jurnaldarın şığaruşı äri redaktorı boldı.      

  1918jılı Orıs arheologiya qoğamınıñ şığıs böliminiñ meñgeruşisi Resey Ğalımınıñ Antropologiya jäne etnografiyamuzeyi janındağı Radlov üyirmesiniñ törağası boldı. 1921 jılı Aziya muzeyiniñ janınan qwrılğan Şığıs zertteuşileri alqasın jäne onıñ «Zapiski kollegii vostokovedov» attı baspasöz organın basqardı. KSRO-dağı mwsılman halıqtarınıñ älipbiin arab ärpinen latın ärpine köşiru jönindegi komissiyanıñ jwmısına, Orta Aziya universitetin qwruğa, şığıstanu kitaphanaların wyımdastıruğa, şığıs qoljazbaların jinauğa qatıstı.

 Batıstıñ Ortalığı Aziya jäne qazaq ölkesin mekendegen taypalardıñ tarihı jönindegi eñbekteriniñ ğılımi mäni zor. Olardıñ işindegi asa qwndıları: «Moñğol kezeñine deyingi Türkistandağı hristiandıq turalı», «[[1893 – 1894 jıldarı ğılımi maqsatpen Ortalığı Aziyağa sayahat turalı esep]]», «Jetisu tarihınıñ oçerkteri», «Moñğol şapqınşılığı däuirindegi Türkistan», «Ejelgi zamannan 17 ğ-ğa deyingi Aral teñizi men Ämudariyanıñ tömengi boyı turalı derekter», «Türkistandı sulandıru tarihına», «Wlıqbek jäne onıñ zamanı» , «Türkistannıñ mädeni ömiriniñ tarihı», «Qırğızdardıñ Tarihi oçerki», «Türki-moñğol halıqtarınıñ tarihı», «Türikmen tarihınıñ oçerkteri», «Orta Aziyadağı türki halıqtarınıñ tarihı jönindegi on eki däris».

  – Al, Bartol'd tek ğalımmen aynalıstı. Ol birneşe şet tilderin bildi,  islam tanudağı derekközderin tüpnwsqada oqıp, islam zertteudiñ metodologiyası qalıptasqan  europa, arab, parsı tilderindegi eñbekterdi meñgerdi. Onıñ röli erekşe bolatın, onıñ Peterburgtegi bedeldi poziciyasına baylanıstı reseylik ğalımdar osı twlğanıñ zertteulerinen bağıt alatın. Ol köptegen şäkirtterin tületip, islam tanu şığıstanu mektebin qwrdı. Osınıñ nätijesinde onıñ tübinen qazıp jazğan tolıqqandı eñbekteri bizge jetip otır.

Şının aytu kerek, sol kezdegi ğalımdar tek Resey akademiyası aynalasında  ğana mälim bolsa, Bartol'd esimi Resey akademiyası aumağınan asıp, europalıq ğılımi ortağa mälim boldı. Orıs tildi ğalımdarınıñ älemdik deñgeydegi ökili retinde tanılıp, bedelin bekite tüsti.  Sondıqtan Euroapada islam enciklopediyası dayarlau kezinde Bartol'dtqa osı jöninde  maqala jazuğa wsınıs bildiredi. Ol sol zamannıñ barlıq ğılımi ädistemesin meñgergen, izdeniske qajetti ğılımi arsenaldarın tolıq meñgerdi. Eger sayahatşılar men äskeriler islamtanu dästürin qalıpastırudı maqsat etip qoymasa, joğarğı deñgeydegi ğalımnıñ bedelin bildiretin bwl şarttılıq Bartol'dtıñ bir basında boldı.

-Onıñ eñbekteri äli künge deyin mañızdılığın joyğan joq dep ayta alamız ba?

-Qazirgi künde onıñ eñbekteri ärtürli pikir tuındatadı, daulasatındar da joq emes. Biraq onıñ Orta Aziya halıqtarı tarihı turalı jazğan onıñ eñbekteriniñ aldına şıqqan eşkim joq deuge boladı. Bartol'dtıñ  dissertaciyalıq  jwmısı bolğan  «Turkestan v epohi mongol'skoy naşestvii»  orta ğasırlıq Orta Aziya turalı asa zor erudiciyalıq eñbek. Onıñ damu kezeñderi, hronologiyası, öte käsibi, bilikti ğalımnıñ közqarasımen jazılğan. Äri sol däuirdegi osı aymaq jönindegi twñğış tatımdı dünie. Öziniñ eñbekterimen şığıstanu ilimin, onıñ mızğımas  irgetasın jasadı dese boladı. Ğalım mwnıñ bärin kabinetinde otırıp jazğan joq, Orta Aziyada birneşe jıl bolıp, tipti keyinen Taşkent  universitetinde lekciya oqi jürip te  jinaqtağan bolatın. Qazirgi kezde aytılıp jürgendey, qajetti derekterdi «dala kezip» jinaqtağan.

Töñkeristen keyingi toqırau

-Onıñ  mektebi  qazan töñkerisinen keyin qanday sipatqa ie boldı?

– Vasiliy Vladimiroviç otızınşı jılı dünieden ötti. Bwl sol kezde jappay bastalğan  repressiyanıñ örtinen saqtap,  ğalımğa topıraqtı  ölim bwyırdı. Bälkim, ol repressiyağa wşıramauı da mümkin, degenmen  sol kezdegi qısımdı basınan ötkergen joq.

Bartol'd alğaşqılardıñ  biregeyi retinde Orta Aziya turalı onıñ halqınıñ tarihı, dini men mädenieti turalı kartinanı jasadı. Ol öz ğwmırında öte bilikti jwmıs jasap ülgerdi. Odan keyingi jaña jüye kezinde de yağni, keñes zamanında osı ilimdi eşkim aynalıp ötken joq. Sol zamannıñ ideologiyasına say, mamandar Bartol'dtay auqımdı zertteuler jasay almay, belgili bir twlğanıñ ne bir tarihi eskertkişterdiñ tarihi negizdep, tar auqımda ğana izdenuge mäjbür boldı.

-Bas-ayağın Bartol'dtiñ özi tügendep ketken Orta Aziya tarihın, dini men mädenietin zertteuge kiriserde Sizde qorqınış bolğan joq pa?

– Keñes  kezinde bwl taqırıp könergen, ğılımi  mañızı joq dep, onı zertteuge asa  män berile qoymadı. Sebebi ateistik qoğamda dindi özdiginen joğalıp ketetin qwbılıs retinde qabıldap, onı zertteudiñ qajettigin sezingen joq. Soğan qaramastan, sausaqpen sanarlıqtay bolsa da  sovet ğalımdarınıñ arasında köptegen eñbekter jariyalandı.  Bartol'dtan keyin şığıstanu ğılımı adımın säl tejegenmen, köptegen keñes antropologtarı – O.A.Suhorova, S.M.Demidov, B.H Karmışeva Orta Aziyadağı islam ağartuşıları jayında birşama  izdendi.

90-şı jıldarı oñtüstik öñirlerdegi islam tanu mäselesi  äli de  zertteudi  qajet etetinin tarihşılar tüsindi. Tek qana reseylik tarihşılar emes europalıq ğalımdar üşin de keñes kezindegi Orta Aziya men Qazaqstandağı  islam mäseleri qazılmağan keniştey edi. Odan bölek, keñes zamanındağı ğılımi zertteulerde bügingi künniñ tınısın qarastırmaytın. Qazirgi zaman tarihına män berilmey köbine köne dünie zertteu nısanına aynaldı. Toqsanışı jıldardağı bwl taqırıptıñ meni qızıqtıruın osımen tüsindiruge boladı. Ol kezde bwl taqırıp kem zerttelgen, materialdar joqtıñ qası. Men Mäskeulikpin, eñ alğaş ret aspirant kezimde Ortalıq Aziyağa kelgenimde men üşin «mädeni şok» boldı.

70-jıldardağı sovettik kezeñ de jäne 90 jıldardağı keñesten keyingi kezeñniñ de  özindik qiındıqtarı boldı. Keñes kezeñinde  bärimiz  bir tilde, «marksizm tilinde» söyleu qalıptasqanın bilesiz. Endi tek bwl tilde söyleu jetkiliksiz, basqa wlttıq müdde, wlttıq til bar, bir närsege türli közqarastardıñ işinde europalıq közqarastı da elemeuge bolmaytın. Odan bölek bügingi künniñ naqtı jağdayı da kürdelilenip, şirığa tüsken. Mısalı, men Täjikstandağı zertteulerimdi bastağanda azamattıq soğıs jürip jattı. 70-jıldarı  qayda bolsañ da öz üyiñe kelgendey bolsañ, qazir bötensiñ. Soğan qaramastan öte qızıq, izdenisterim jemisti ötti.

Meniñ osı saladağı birqatar  zertteulerimde aytılıp ötkendey, Orta Aziyadağı islam tarihına şolu jasağanda, qalıñ bwqaranıñ, sayasatkerler men sayasattanuşılar,  jurnalistermen qosa eger ğalımdar bilgen jağdayda da, män bere bermeytin bir jaytıñ barın ayta ketu kerek. Ol – islam ağartuşılarınıñ  funkciyası men onıñ wrpaqtarınıñ bügingi kündegi qoğamdağı orını.

-Zertteu ob'ektisine Orta Aziyadağı islam dininiñ beldi bir ökilderi islam ağartuşılıranıñ bügingi wrpaqtarın tañdap aluıñızdıñ sebebi sol aqtañdaqtardı toltıru maqsatında boldı ma?

– Respublikada ötken ğasırdıñ basında bastalğan repressiya, quğın-sürgin orasan zor zaualın tigizdi. Din ağartuşılarınıñ köbisi ölip ketse, köbi türmede azap şekti. Jaña jüyeniñ ideyasımen qarulanğan şeneuik üşin «qoja» dini adam bolatın. Tipti, ol adam dinnen alıs, qoğamğa ziyandı eşteñe istemese de avtomattı türde qısımğa tap boldı. Tiri qalğandarınıñ da ömirinde tübegeyli  özgerister boldı. Mıñ san jıldardan beri atqarıp kele jatqan dini funkciyasınan ajıray bastadı. Basqa Orta Aziyada jasap jatqan qojalarımen salıstırğanda qazaqtar arasında qojalar bölek taypa bolıp ömir sürip jatır. Bwl olardı özgelerden oqşaulandırıp twradı. Bwl bir jağınan qazaq halqınıñ jüzge bölinetin, taypalıq qwrılımımen de baylanıstı. Toqsanınşı jıldarı äsirese, Täjikstanda qoğam aldında işan, qojalardıñ äleumettik deñgeyi köterilse, qazaqtar arasında bwl körinis bayqalmadı.

Bwl äuletterdiñ bastı principi boldı. Dini bilim aluğa mümkindik bolmasa da, sol zamannıñ oquın oquı kerek bolatın. Bwl olardıñ közi aşıq, kökiregi oyau bolıp, qoğamda belgili bir orını bolğanı osıdan bolsa kerek. Olar keñestik bilimdi jaqsı meñgerdi, joğarı qızmette jürdi, alayda özderiniñ ata tegi kim ekenin jaqsı bildi.  Keñes ökimeti  qwlağanna keyin olar özderiniñ kim ekenin aşıq ayta alatın boldı. Qoldarınan kelgenşe qoğam ömirine belsene at salısıp, tım bolmağanda zamandastarınıñ ruhani düniesine jağımdı äserin tigizude.

Qojalar özbek, täjik, tatarlar arasında onşa köp emes. Jäne özderi turalı köp ayta bermeydi. Biraq, äldebir sebeptermen  barlığı de kimniñ kim ekenin jaqsı biledi. Al şağın kişlaqtıñ deñgeyinde tipti söz joq. Olar sol eldiñ ortasında otırıp, birigip ketkendey körinedi. Biraq, bwl aldamşı äser.  Olar äbden siñisip ketken joq. Sırttan qarağanda erekşe közge wrmasa da, işinen üñilgende qoja ekeni birden tüsinikti.

Ötken ğasır Orta Aziya halıqtarınıñ ömir saltın kürdelilendirip jiberdi. Özgelerden bwrın, osı äulettiñ adamdarı jaña qoğamğa tez beyimdelip, jaqsı mağınasında, jaña jağdayda jıldam ikemdelip, tez töseletini  bayqaldı. Ol turalı qazir zertteu üstindemin. Jalpı qanday qoğamda bolmasın qojalar  dini top ökilderi bolğan sebepti bilimge bir taban jaqın keldi. Qanday bilim alğannıñ özinde olar öz jadın wmıtpadı, osınday mädenietti alıp jüruşiler ekenin esinen eş şığarğan joq.

-Ötken jılı Mäskeude jarıq körgen patşalı reseydiñ Orta Aziya elderin otarlauı men qazirgi zamanğı jañğıru üderisteri arasındağı şınayı, bügingi künniñ körinisin jetkizuge talpınğan «Sovestkiy kişlak» attı eñbegiñizdi joğarı bağalauğa rwqsat etiñiz.  Sol kitapta «sovremennıy islam» degen atauğa toqtalasız. Sonı taldap ötseñiz.

-Jaña wrpaq, sonıñ işinde salafitter, bwrınğı dästürli dini tanımğa qarağanda jañalandırılğan, modernizaciyalanğan islamğa qwlap, köneden kele jatqan islam jolın sınğa alıp jür. Qazir kez kelgen adam Mekkege de barıp, dini sauatın üyde otırıp ta, internet arqılı da aşa aladı. Sodan dästürli dinniñ ağartuşılarına swranıs bolmağan sebepti olardıñ bedeli de  özgerdi, olardıñ wlttıq dästürge ikemdelgen  dini senimine de küdikpen qaraytın boldı.

Bir kezderi halıq islamdı tek din ağartuşıları arqılı tanıdı ğoy. Qazirgi zamanda islamdı tüsinu üşin işan, qoja, moldalardıñ kömegi şamalı. Alayda  qojalar mädenieti, bwrınğı dini ağartuşılarınıñ  jolı jaña islamğa qarama-qayşı kelmeydi. Olardıñ geneologiyalıq birtektiligi dini emes, mädeni sipatta körinis tabadı. Äuezovter äuletin alıñız. Olar ziyalı adamdar, yağni, dini qızmetinen göri mädeni jadı – mañızğa ie.

Qojalar äuleti dästürli dini mädenietti saqtauğa at salısqanı jön. Ol jergilikti halıqtıñ dästürlerimen birikken, adamdardıñ qarapayım twrmısına qolaylı, adamdardıñ  dini sanasına zalalı joq. Onıñ osı dini deñgeyi ömirinde qayşılıqtarğa tolı kümänge jol bermey, qal-qadarınşa ömir suruine mümkindik bergen.

Degenmen, dästür de bir kezderde payda bolıp bir kezderde joq boladı. Mäsele joğaltqanda emes, ornına neni alamız, nemen toltıramız dep oylauımız kerek şığar.  Islam öte beybitşil, qatıp qalğan qağidaları joq.

Ata-babalarıñızdıñ dästürli dini – islam, arab tübeginen audarmasız jetken «jaña islamnıñ» da tıqpalap jatqanı da sol islam dep qarauğa boladı.  Ortaq qağidamen beybit qatar ömir süriñizder der edim, alayda bwl meniñ  şınayı tilegim ğana. Twtas bir halıqtıñ dästüri men mädenieti sınaqqa tüsetin kezde, din-senim mäselesinde ärkezde de qilı qaqtığıstar bolğanın bärimiz  jaqsı bilemiz.

Söz soñında: Ğalımmen swhbattas boludıñ erekşeligi bar. Öytkeni, olardıñ  osığan deyin tübinen zerttep,öz salasındağı  aşqan jañalığın  bir  äñgimege arqau etu oñay emes. Degenmen,  qarapayım oqırmanğa bağıt berip, bügingi ğılımnıñ damu deñgeyinen körinis beretin sätterin qamtuğa tırıstıq. Sergey Nikolaeviç islam zertteuşisi, äriptesi Äşirbek Muminov turalı öte joğarı pikirin ayttı. Jalpı, Sankt-Peterburgtegi azğantay künniñ işinde  Resey ğalımdarı tarapınan Äşirbekke degen öte zor ıqılasına tänti bolğanımdı aytqım keledi. Ol turalı  bölek äñgime. Sonımen qatar, söz arasında Sergey Nikolaeviç orta ğasırlardağı islam dininiñ iri ökili hazreti Älidiñ bedeli bölek bolğanın äñgimelep, tarihtan biletinimizdey Äli wrpağına  eşqanday qatısı joq, Ämir-Temirdiñ qabirtasına onıñ öte ärirektegi arğı analarınıñ biriniñ  payğambar äuletinen ekeni qaşalıp jazılğanın aytıp, jaña oyğa jeteleytin taqırıptıñ şetin şığardı…   

 

Aygül UAYSOVA

Sankt-Peterbor

Tañbalar

Wqsas maqalalar

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan

Sonday-aq, oqıñız

Jabu