Basqı bet / Ğibadat / Qarnaq Halfa medresesi jaylı ne bilemiz?

Qarnaq Halfa medresesi jaylı ne bilemiz?

Jastıq şaqtarım Oñtüstik Qazaqstan oblısınıñ Qarnaq auılında ötti. Sol jerdegi Karl Marks, qazirgi Mahmwt Qaşqari atındağı jalpı orta mektepte oqığanmın. Şamamen altınşı ne jetinşi sınıpta oqıp jürgen kezimde Marksizm idealın öte şınayı nasihattaytın tarihşı oqıtuşımız bolatın edi.

Onıñ: «Kommunizmde tehnikanıñ örkendeui sonday şıñğa jetedi de, traktorşı üyinde otırıp, dalada jer aydap jatqan traktordı basqaradı», – degen sözderi äli esimde. Mine, arada birşama jıldar ötip, kommunistik ideyanıñ da bir öli qiyal ekendigi ayday anıq boldı. Biraq üş wyıqtasaq ta tüsimizge kirmegen marqwm oqıtuşımızdıñ aytqan sözderi, yağni tehnika örkendeuiniñ osınday därejedegi progresske jetuine bügin bärimiz kuä bolıp otırmız. Jüz mıñ şaqırım alıs Qarnaqtağı dosım Husanmen künde, künara komp'yutermen videobaylanıs arqılı didar körisip, swhbat qwramız.

On bes-jiırma jıl bwrın mwnday närseler barlığımızğa da fantastikaday köringeni jasırın emes. Jaqında, Husan sonday swhbattarınıñ birinde, Qarnaq eldi-mekeniniñ eki mıñ jıldığın toylauğa dayındıq bolıp jatqanı turalı aytıp, menen bir mağlwmat jazıp beruimdi ötiniş jasadı.

Qarnaq eldi-mekeni ejelden oqu-ağartu ortalığı, mädeniet oşağı bolıp eseptelingen. Ökinişke oray, onıñ tarihı osı uaqıtqa deyin tolıq zerttelmegen. Bazartöbede arheologiyalıq qazbalar da jürmegen. Keyingi jıldarda Qarnaq tarihına arnalğan eki kitap jarıq kördi. Olardıñ birin marqwm oqıtuşı Sulaymon Amirov jazıp qaldırğan jäne qoljazbanı onıñ perzenti Abdulhamid ağa basılımğa dayındağan. Ekinşi kitap Qarnaq auılına mäşhür däriger Yuldoş Orzumetov qalamına tän. Bwl avtorlar özderi tarihşı bolmasa da, auızşa derekterden jinalğan materialdar arqılı Qarnaq tarihın jazuğa äreket etkender.

Kitapta jazılğanday, 1917 jılğı Qazan töñkerisinen bwrın auılda tört medrese bolğan. Bwl medreselerdiñ ärqaysısınıñ öz tarihı bar jäne olardıñ ärbiri turalı bolaşaqta ğılımi jwmıstar jasalınıp, maqalalar, kitaptar jazılatınına kümänim joq. Bwl maqalamda osı oqu-ağartu oşaqtarınıñ biri – Halfa (auıl dialektisinde – Halpa) medresesi jönindegi izdenuim nätijesinde jinalğan mağlwmattardı oqırmandarğa wsınamın.

Halfa medresesiniñ negizin HVİİİ ğasırda ömir sürgen Hafiz molda jäne onıñ wlı Oymuhammad molda (laqaptarı – Qozı qoja, Qozı molda, Qozı Turkistoni) salğan. Hafiz molda turalı qazir auız toltırıp eşteñe ayta almasaq ta, onıñ wlı Qozı molda jäne ol aşqan medrese turalı auızşa, bälkim jazbaşa da mağlwmattar bar. Qarnaq tarihı avtorı Sulaymon Amirovtıñ jazuınşa, Halfa medresesinde Qızıljar, Qarağandı, Atbasar siyaqtı qalalardan kelgen 200-den asa qazaq jigitteri tälim alğan. Solardıñ biri – ataqtı aqın, arab-parsı tilderiniñ bilgiri Mwsa Bayzaqwlı (1849-1932). Qazaqtan şıqqan ataqtı kisilerdiñ ömirbayanın jaza-tın Internettegi «Ardaktylar (Ardaqtılar)» saytındağı mälimetterge köz jügirtsek, Mwsa Bayzaqwlı «Qarnaq eldi-mekeninde Qozı molda medresesinde oqığan» (qarañız: http://ardaktylar.kz/persons/msa-bajzaly/). «El» dep atalatın sayttan da soğan wqsas mälimetti wşırattıq: «Mwsabek Bayzaqwlı… Qarnaq degen qıstaqta Qozı molla aşqan dini medresede bilim aladı» (qarañız: http://el/bm4471). Bwdan basqa, Şortanbay Qanaywlı (1808-1881), Mäşhür Jüsip Köpeywlı (1858-1931) jäne Sarı molda, jezqazğandıq Balmağambet Balqıbaywlı siyaqtı qazaq halqınıñ ataqtı ziyalıları da Qarnaqta tälim alğan.

Qarnaq eldi-mekenine wzaq qalalardan, auıldardan er balalar ğana emes, sonımen qatar qızdar da osı medreseden bilim alğan.

Halfa medresesinde Qozı moldadan keyin onıñ perzentteri, nemereleri Muhiddin halfa, Isomiddin halfa, Badruddin halfalar däris beredi. Ülken märtebege jäne abıroyğa ie bolğan bwl kisilerdi Qarnaq twrğındarı qazirge deyin qwrmetpen eske aladı. Qozı moldanıñ Qarnaqta qalğan nemere-şöbereleri de öz dini bilimderin basqalarğa jetkizudi sauap dep eseptegen adamdar edi. Islam dininen tälim berip, Qwran kärimdi üyretken. 70-jıldardıñ ayağında da qazaq auıldarınan Qarnaqqa bilim aluğa kelgen jastardı wşıratuğa bolatın edi. Solardıñ biri qarağandılıq Oqas molda Qarnaqta bir jıl ömir sürip, Halfa medresesiniñ soñğı mudarrisiniñ biri, Habibullo moldadan (1977 jılı qaytıs bolğan) tälim alğan. Şäkirtteriniñ tağı biri Saduaqas molda bügingi künde Astana qalasındağı medreselerdiñ birinde basşılıq etude jäne Qwran kärimnen sabaq berude.

Öz däuiriniñ bilimdi ğalımı Oymuhammad moldanı jastıq şağında ata-anası jäne jası ülken tuısqandarı «qўzi, qўziçoq» dep erkeletkenderi sebepti wlğayğanda «Qozı qoja», «Qozı molda» esimderimen ataqtı bolğan. Qozı molda dini ilimderdi, Qwran kärimdi jäne hadisterdi bilgen, parsı, arab tilderin jaqsı meñgergen ziyalı ğwlama edi.

Ol birneşe ğılımi kitap jazğan bolsa kerek, biraq qazir bizge mälimi – «Hidayat ul-muttaqiyin» attı eñbegi. Onıñ qoljazba negizindegi eki nwsqası bar. Birinşisi Özbekstan Ğılım Akademiyası Beruni atındağı Şığıstanu institutınıñ qoljazbalar qazınasında saqtaulı. Ekinşisin men saqtap jürgen edim, ötken jılı Nauai atındağı Özbekstan Wlttıq Kitaphanasına tapsırdım.

Qozı moldanıñ şığarmasında ataqtı dini aqın Sofı Allayardıñ (1644-1724) «Maslak ul-muttaqiyin» attı şığarmasın parsını tüsinbeytin türki oquşılarınıñ wsınısına baylanıstı audarma qılğandığı jäne onı «Hidayat ul-muttaqiyin» dep atağan bolsa da, şığarma parsıdan türkige nasr jolımen erkin audarılğanın aytadı.

Filologiya ğılımdarınıñ doktorı Sayfiddin Sayfulloh jäne ğalım Akrom Dehqon «Hidayat ul-muttaqiyin» şığarmasınıñ Nauai kitaphanasında saq-talğan qoljazbasın basılımğa dayındap, Özbekstanda «Maslak ul-mattaqayin» degen atpen 2012 jılı 5000 dana bolıp jarıq kördi. Onda Hafizwlı Qozı molda audarmaşı retinde körsetilgen.

 

Jaqında dosım, ataqtı şığıstanuşı ğalım Ğulom Karimnan: «Süyinşi beriñiz, atañız turalı bir parsışa qoljazbada mağlwmat şığıp qaldı», – degen mazmwnda hat aldım. Qozı molda turalı qısqa mälimet jazılğan sol qoljazba parağın ol mağan jiberdi.

Qoljazba Taşkenttegi Şığıstanu institutı qorında saqtalğan «Tarihi Humuliy» attı şığarma eken. Onıñ avtorı – HVİİİ ğasır soñı, HİH ğasırdın bastarında ömir sürgen urguttıq tarihşı aqın jäne Molda Jumaquli Humuliy Samarqandiy. Öz şığarmasında Humuliy HVİİİ ğasırdağı Bwhara ämirligi tarihına baylanıstı oqiğalardı bayan etken. Onıñ jazuınşa, mañğıttar sulalasınıñ alğaş ämirleri Muhammad Rahimhon (1747-1759), Donielbiy (1759-1785), Şohmurod Ma'sum (1785-1800) däuirinde Samarqandta ilim damıp, köptegen ğwlamalar jetilip şıqqan. Humuliy, Naqşbandiya tariqatınıñ sol däuirdegi şeyhı Musohon Dehbidiy (1709-1776) jäne onıñ halifaları (halfa) ekendigin däleldep, olar arasında Qozı Turkistoniy de bolğanın jazğan. Humuliydiñ jazuınşa, Dehbidiy jäne onıñ halifalarınıñ barlığı Naqşbandiya tariqatınıñ Mujaddadiya sulukinde bolğandar. Mujaddadiyağa ündistandıq Ahmad Sirhindiy (1564-1624) negiz salğan jäne dindi azat etip, Islamğa qaytu bwl ağımnıñ negizgi maqsattarınıñ biri bolğan.
Humuliy bergen mälimetter negizinde qorıtındılaytın bolsaq, Qozı molda bilim alu maqsatında HVİİİ ğasırdıñ ekinşi jartısında, anığırağı 1770-jıldar arasında Qarnaqtan şığıp, Samarqandqa barğan. Şeyh Mushon Dehbidiyden tälim alğan jäne halifa därejesine jetken. Şäkirt wzaq uaqıt bilim alıp, kerek ilimderdi ielenip wstazınıñ emtihanınan ötip, aq batasın aladı. Halifa (halfa) söziniñ mağınası «arqada twruşı», «orınbasar» degen mağınanı bildiredi.

Qozı molda Samarqandtan qaytqan soñ, Qarnaqta aşqan medresesi «Halfa (halifa) medresesi» degen atpen mäşhür bolğan. Osı medrese qazirgi tilmen aytatın bolsaq, akkreditaciyadan ötken jäne ondağı bilim beru därejesi Samarqand, Bwhara medreselerinen qalıspaytın, abıroylı ilim orındarınıñ biri bolğan.
Qozı moldağa tiisti eski kitaptardıñ bireuinde, onıñ arab emlesindegi jeke mörin wşrattıq. Onda: «Mufti-i şar'-i şarif Ibn Hafiz molda Qozı molla» dep jazılğan. Demek, Qozı molda mufti de bolğan, yağni mwsılmandar qwramına basşılıq etu jäne pätua berumen şwğıldanğan.

Qozı moldanıñ «Hidayat ul-muttaqin» şığarmasınan onıñ öte bilimdi adam bolğandığın köruge boladı. Şığarmada Qwran kärimnen ayattar jäne hadis-şäripterdi öte köp qoldanadı. Avtordıñ türki-şığatay, parsı, arab tilderin öte joğarı meñgergenin bayqaymız.

Ökinişke oray, sovet däuirindegi kommunistik qwrılıstıñ aqımaq ateistik sayasatı jäne halıqtardı dini közqarastan bezdiru ideyası arqılı köptegen ğwlamalarımızdıñ attarı wmıtıla jazdadı. Hafizwlı Qozı molda da solardıñ qatarında. Onıñ ömiri jäne ol negiz salğan Halfa medresesi tarihın zertteu maqsatında izdenister arı qaray jalğasın tabadı degen ümittemiz.
Akram Habibullaev,
Blumington, AQŞ

 

Sonday-aq, oqıñız

«Appaq işan – ruhaniyat äleminiñ darabozı!»

Osıdan üş jıl bwrın «Appaq işan — ruhaniyat äleminiñ darabozı!» degen taqırıpta Bäydibek audanınıñ ortalığı …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan