باسقى بەت / سىر-سۇحبات / “تريۋمفاتور تراگەدياسى” – عۇمىرنامالىق شىعارما

“تريۋمفاتور تراگەدياسى” – عۇمىرنامالىق شىعارما

شىعارمانىڭ ءمىنسىز شىعۋىنا بار ونەرىن سالىپ، كەيدە جۇرتتى شارشاتىپ تا جىبەرەتىن جازۋشى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ ءبىر كۇنى مۇحتار قۇل-مۇحاممەدكە ءوز تۆورچەستۆوسى تۋرالى جازعان ماسكەۋلىك اۆتوردىڭ  كىتابىن سىيعا تارتادى. كىتاپ اۆتورى ماسكەۋ وقىرماندارى ورتاسىندا ەسىمى قۇرمەتپەن اتالاتىن مگۋ-ءدىڭ پروفەسسورى نيكولاي اركادەۆيچ اناستاسەۆ ەكەن. ەتەنە ارالاسپاعانىمەن نيكولاي اناستاسەۆتى ول سىرتىنان جاقسى بىلەتىن. ايگىلى امەريكالىق جازۋشىلار نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى ە.حەمينگۋەي مەن ۋ.فولكنەردىڭ تۆورچەستۆوسى جايىندا جازعان كىتاپتارىن، ءبىر كەزدەرى شىعارمالارى ورىس وقىرماندارىنا «ساميزدات» ارقىلى عانا جەتكەن ۆلاديمير نابوكوۆ تۋرالى «ودينوكي كورول» دەيتىن كلاسسيكالىق مونوگرافياسىن وقىعانى بار. كىتاپتى وقي سالىسىمەن ەرتەسىنە ابەڭە تەلەفون شالىپ، العان اسەرى مەن اۆتورعا دەگەن ەرەكشە ريزاشىلىعىن قۋانا-قۋانا جەتكىزەدى. بىرەگەي جوبانىڭ جۇزەگە اسقانى اناۋ-مىناۋدى جالىنان سيپاتا بەرمەيتىن تارپاڭ مىنەزدى قازاق ادەبيەتى ءۇشىن تولايىم تابىس ەكەنىن بىلدىرەدى.

-ەندەشە ءوزىڭ ماقتاپ وتىرعان سول اۆتورمەن كەشكە كەڭ وتىرىپ سۇحبات قۇرايىق، – دەپ اقساقال جازۋشى كۇتپەگەن ۇسىنىس جاسايدى.

ەكى زياتكەر ءۇشىن دە بۇل كەزدەسۋ ەستەن كەتپەس ەرەكشە كەش بولدى. بىرنەشە ساعاتقا سوزىلعان اسەرلى اڭگىمە بارىسىندا قارت چوسەردەن باستاپ، ۇلى درامماتۋرگ شەكسپير، قايسىبىر دەرەكتەردە قارا تەڭىزدىڭ سولتۇستىگىن مەكەن ەتكەن كوشپەلى سكيف تايپاسىنان شىققان اتى اڭىزعا اينالعان كورول ارتۋر باستاعان رىتسارلار تۋرالى داڭقتى رومان اۆتورى مەلوري (ورايى كەلگەندە ايتا كەتكەن ءجون: ورتاعاسىرلىق ەۋروپا ادەبيەتىندە بارىنشا دامىعان رىتسارلىق روماندار يسپانيا اراب بيلىگىندە بولعاندا مىسىرلىق ءباھادۇر بيلەۋشىلەر سالاح اد-دين، بەيبارىس  تۋرالى مۇسىلمان شىعىسىندا كوپ تاراعان حالىقتىق روماندار اسەرىمەن پايدا بولدى), اعىلشىنتىلدى جاڭا روماننىڭ باسىندا تۋعان فيلدينگ، ريچاردسون، بەرگى زامان اقىندارى بەرنس، بايرون، بلەيكتەردەن باستاپ، ۋايلد، شوۋ، دجويسقا دەيىنگى ۇلى اعىلشىن ادەبيەتىنىڭ كلاسسيكتەرىن تۇگەندەپ سۇحبات قۇرادى. مىنە وسى وقيعادان سوڭ مۇحتار اۋەزوۆ جايىندا باسقا ەمەس، تاپ وسى نيكولاي اناستاسەۆقا «جزل» سەرياسىمەن كىتاپ جازدىرتۋ تۋرالى تاماشا يدەيا تۋادى.

ورىس باسپاگەرى ف.ف.پاۆلەنكوۆ 1890 جىلى نەگىزىن قالاپ، سوتسياليستىك رەاليزم ادەبيەتىنىڭ اتاسى م.گوركي 1933 جىلى قايتا جالعاستىرعان «جزل» سەرياسىمەن اباي مەن اۋەزوۆ جايىندا كىتاپ شىعارۋ مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ ۇزاق جىلدان بەرى كوكەيىندە جۇرگەن ارمانى ەدى.

«مولودايا گۆارديا» باسپاسىنىڭ دەرەكتەرىنە جۇگىنسەك، 2001 جىلعا دەيىن «جزل» سەرياسىمەن جالپى تيراجى 100 ميلليوننان استام 1000 كىتاپ شىعىپتى. ءتىپتى، رەسەي مادەنيەتتانۋشىلارىنىڭ بۇل سەريانى ورىس كەسكىندەمە ونەرىندە ترەتياكوۆ گالەرەياسىنىڭ ورنى قانداي بولسا، ورىس كىتاپ باسۋ ىسىندەگى «جزل»-ءدىڭ ورنى دا سونشالىقتى بيىك دەڭگەيدە دەپ باعالاۋلارى تەگىن ەمەس. ونىڭ ۇستىنە – «جزل» – رەسەيدە، مۇمكىن ءتىپتى بۇكىل دۇنيە جۇزىندە 116 جىلدان بەرى ۇزدىكسىز شىعىپ كەلە جاتقان بىرەگەي باسىلىم. ميلليونداعان وقىرماندارىن قالىپتاستارىپ ۇلگەرگەن داڭقتى سەريامەن كەڭەس جىلدارىندا شوقان ءۋاليحانوۆ، ساكەن سەيفۋللين جانە كەيىن زور قيىندىقپەن قانىش ساتباەۆ تۋرالى كىتاپتاردىڭ  جارىق كورگەنى ايان.

ءازىربايجان اعايىندار «نيزاميىن» وتكەن عاسىردىڭ قىرقىنشى جىلدارى، ال تاتار تۋعاندار «توقايدى» توقسانىنشى جىلدارى شىعاردى. سول كىتاپتاردى وقىپ شىققان مۇحتار قۇل-مۇحاممەد وسى قاتاردا اباي مەن اۋەزوۆتىڭ جوقتىعىنا ىشتەي قاتتى قىنجىلىپ جۇرەتىن.

2001 جىلى مينيستر قىزمەتىنە تاعايىندالا سالىسىمەن ول اتالعان  سەريامەن اباي، اۋەزوۆ، ابىلاي، كەنەسارى تۋرالى كىتاپتار شىعارۋ ءىسىن مىقتاپ قولعا الا باستادى. رەسەيلىك ارىپتەسى م.ە.شۆىدكويدى العا سالا ءجۇرىپ، بۇل ەڭبەكتەردى شىعارۋعا رەسەيلىك مينيسترلىكتىڭ دە، باسپانىڭ دا كەلىسىمىن الىپ، تاقىرىپتىق جوسپارعا ەنگىزىپ تە قويادى. ءىستىڭ ءساتى كەلىپ تۇرعانىمەن،  ويداعىنى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ەڭ قيىنى –  وسى كىتاپتاردى جازۋعا بەل بۋىپ، تاۋەكەل ەتەتىن اۆتوردى تابۋ بولىپ شىقتى. ادەبيەتتىڭ دە، ادەبيەتتانۋدىڭ ايدىنىندا ەركىن جۇزەتىن كلاسسيكتەرىمىز ءابىش كەكىلباي مەن رىمعالي نۇرعالي اعالارىنا قولقا سالىپ كورگەنىمەن، ەكەۋى دە ۇلىلار ارۋاعى الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك جۇگىنەن جۇرەكسىندى مە، الدە باۋىرىن جازىپ، ەركىن كوسىلۋگە ابدەن ۇيرەنگەن قالام-قارىمىن «جزل-ءدىڭ» قاتاڭ تالابىمەن شەكتەگىسى كەلمەدى مە، بۇل تاماشا باستاماعا باتالارىن بەرىپ، اق تىلەۋمەن شىعارىپ سالادى. اناستاسەۆپەن تانىسۋ اۋەزوۆ جايلى «جزل-دان» شىعارۋعا جوسپارلاعان كىتاپ تۋرالى ويىنا قايتادان قانات بىتىرەدى. تاڭداۋدىڭ اناستاسەۆقا ءتۇسۋىنىڭ زاڭدى سەبەپتەرى دە بار-تۇعىن.

بىرىنشىدەن، ن.اناستاسەۆ – ادەبيەتشى عالىم.  عالىم بولعاندا الەم ادەبيەتىنە وننان استام نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارىن بەرگەن اعىلشىن-امەريكان ادەبيەتىنىڭ اسقان بىلگىرى. اۋەزوۆتىڭ بۇكىل دراماتۋرگياسى –  شەكسپيرمەن، العاشقى اڭگىمە، پوۆەستەرى – دج.لوندون، دج. كونراد، ۇلى ەپوپەياسى – دج.گولسۋورسي، ۋ.فولكنەردىڭ ايگىلى روماندارىمەن ۇندەسىپ جاتىر. ال اناستاسەۆ ەۋرواتلانتيكا ادەبيەتىنىڭ ايدىنىندا ارمانسىز ءجۇزىپ، جوعارىداعى جامپوزداردىڭ ءار شىعارماسىن جىلىك مايىن شاعا تالداعان زەرتتەۋشى.

ەكىنشىدەن، اناستاسەۆ قازاق ادەبيەتىنىڭ بۇگىنگى كلاسسيگى، مۇحتار اۋەزوۆ ادەبي مەكتەبىنىڭ تۇلەگى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ تۋرالى تاماشا مونوگرافيالىق كىتاپ جازعان ادام. دەمەك، نۇرپەيىسوۆ شىعارماشىلىعىنا ءۇڭىلۋ ارقىلى ول قازاق ادەبيەتىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن شولىپ شىققان دايىندىعى بار عالىم. ەگەر بۇعان اناستاسەۆتىڭ ايتۋى مەن قايتۋى، تولقۋى مەن شالقۋى، قارپۋى مەن شارپۋى قاتار كەلەتىن الەم ادەبيەتى الىپ مۇحيتىنىڭ ورتاق ستيحياسىن ون ساۋساعىنداي بىلەتىن حاس شەبەر جانە  كۇن  سايىن  قۇبىلىپ  جاتقان  ادەبيەت ايدىنىنداعى ءتىل، ستيل، جۇيە، جۇلگە، تولقىن، اعىم سياقتى سان الۋان قۇبىلىستار تىلسىمىن تاپ باسىپ انىقتاي الاتىن  بىلىمپازدىعىن  قوسار  بولساڭىز،  اۋەزوۆتەي  الىپ جايلى كىتاپقا بۇدان ارتىق اۆتور تابۋدىڭ قيىن-اق ەكەندىگى وزىنەن تۇسىنىكتى.

ۇشىنشىدەن، اۋەزوۆ شىعارماشىلىعى كەڭەس زامانىندا ءتۇرلى يدەولوگيالىق شەكتەۋلىكتەردىڭ كەسىرىنەن قازىرگى الەم ادەبيەتىنىڭ دامۋى كونتەكسىندە قاراستىرىلماي كەلدى. ول زامانداستارى ىشىندە ارى كەتكەندە فرانتسۋزدىڭ كوممۋنيست جازۋشىلارى لۋي اراگون، اندرە ستيل، نەمىس قالامگەرى اننا زەگەرس، بەرىدە ميحايل شولوحوۆ شىعارمالارىمەن عانا شەندەستىرىلىپ زەرتتەلدى.  ال كەڭەس زامانىنىڭ وزىندە ادەبي زەرتتەۋلەرىنىڭ باستى تاقىرىبى رەتىندە باتىس ادەبيەتىن تاڭداعان اناستاسەۆ – وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرا الاتىن بىردەن-ءبىر ادەبيەتشى عالىم ەدى.

تورتىنشىدەن، جانە ەڭ باستىسى،  ەندى بۇرىنعىداي “بىزدەردە مىناداي بار، مىناداي بار” دەپ ءوز بۋىمىزعا ءوزىمىز پىسە بەرگەنشە، ەڭ الدىمەن ءوزىمىزدى وزگەلەرگە تانىتىپ، “مىقتىلاردىڭ” مىقتىسىنا مويىنداتا ءبىلۋىمىز كەرەك. سوندا عانا ۇلى تۇلعالارىمىزدى قازاقستاننىڭ شەڭبەرىنەن شىعارىپ، الەمدىك بيىككە  كوتەرەتىن بولامىز. م.اۋەزوۆ تۋرالى كىتاپتىڭ اۆتورى جاي عانا ماسكەۋلىك اۆتور ەمەس، شىعارمالارى كوپتەگەن شەت ەلدەردە باسىلىپ، ادەبي جۇرتشىلىقتان جوعارى باعاسىن العان ايگىلى اۆتور بولۋىنىڭ وسىنداي ارتىقشىلىقتارى بار ەدى.

ءتىپتى، رەسەيدىڭ تانىمال ادەبيەتتانۋشىسىنا اۋەزوۆ تۋرالى كىتاپ جازدىرتۋدىڭ ارتىندا  مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ ويىندا ودان دا زور ماقسات جاتتى. ول ۇلتىمىزدىڭ كەمەڭگەرى اباي  تاقىرىبىنا قاراي نيكولاي اناستاسەۆتىڭ كوڭىلىن بۇرۋ. بىرىنشىدەن اۋەزوۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن زەرتتەگەن عالىمنىڭ اباي تاقىرىبىنا تەرەڭىرەك ۇڭىلۋگە ءماجبۇر بولاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ءسوز جوق  ول بۇل ىرگەلى ەڭبەكتى جازۋ بارىسىندا ۇلى ابايدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا قايتا-قايتا قارايلاپ، كوپتەگەن دەرەكتەر جينايدى، ول ءومىر سۇرگەن زاماندى جان-جاقتى باجايلاپ، كوڭىل ەلەگىنەن وتكىزەدى.

ەكىنشىدەن اباي تۆورچەستۆوسىمەن ەگجەي-تەگجەيلى تانىسقان عالىمنىڭ اقىل-پاراساتىنا  «مىڭمەن جالعىز الىسقان» كەمەڭگەر ويلارىنىڭ جارىعى ءتۇسىپ، جانىن تەبىرەنتپەۋى مۇمكىن ەمەس. «اباي جولى» رومانىنداعى سۋرەتتەلەتىن كەيىپكەرلەردىڭ تاعدىرى ارقىلى ول ۇلى اقىن ءومىر سۇرگەن ءداۋىردىڭ لەبىن سەزىپ، قاسقىر ۋاقىتتىڭ تالاۋىنا تۇسكەن زاماننىڭ كۇردەلى بەت-بەينەسىن تاني تۇسەدى.

ۇشىنشىدەن اۋەزوۆ شىعارماشىلىعىمەن جاقىن تانىسقان عالىمنىڭ اباي تاقىرىبىنا بارا الاتىن دايىندىعى دا مول بولادى. ۇلتىمىزدىڭ ەكى ۇلى پەرزەنتى جايىندا ورىس وقىرمانى قىزىعا وقيتىن كىتاپ جازىلىپ جاتسا، ادەبيەتىمىز ءۇشىن ودان ارتىق قانداي ولجا بولۋى مۇمكىن. جانە ەڭ باستىسى مەملەكەتكە سالماق سالماي، ول بۇل ەكى كىتاپتى شىعارۋ ءۇشىن كەتەتىن قوماقتى  قاراجاتتى ءوز قالتاسىنان تولەمەككە بەل بۋىپ وتىر. ءبىلىمى تەلەگەي-تەڭىزدەي نيكولاي اناستاسەۆپەن بىرنەشە مارتە اڭگىمە-سۇحبات قۇرعاننان كەيىن اباي مەن اۋەزوۆتىڭ شىعارماشىلىق تالانتىنا لايىق باعاسىن بەرە الاتىن كىتاپتى ورىس ادەبيەتتانۋشىسىنىڭ جازىپ شىعا الاتىنىنا انىق كوزى جەتە باستادى. ەندەشە قۇدايدىڭ ءوزى بەرىپ تۇرعان عاجايىپ مۇمكىندىكتى پايدالانباي قالۋعا بولمايدى.

كوكتەن ىزدەگەن ادامى، جەردەن تابىلعانىنا قۋانعان ول ەرتەڭىنە نيكولاي اركادەۆيچ جاتقان قوناق ۇيگە سوعىپ، وعان «جزل» سەرياسى بويىنشا م.اۋەزوۆ تۋرالى كىتاپ جازۋدى ۇسىنادى. ماسەلەنىڭ باسىن بىردەن اشىپ، ونى شىعارۋعا قاجەتتى بارلىق جاعدايدى ءوزى تۋعىزىپ، بار شىعىندى ءوزى كوتەرەتىنىن اشىق ايتادى، ول ويلانۋعا مۇرسات سۇراپ، ەرتەسىنە ماسكەۋگە اتتانىپ كەتەدى.

ءبىر-ەكى اپتادان سوڭ مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ ەلەكتروندىق پوشتاسىنا پروفەسسوردان كوپتەن كۇتكەن جاۋاپ تا كەلىپ جەتەدى. جاڭا تاقىرىپتىڭ وڭايلىقپەن الدىرا قويمايتىنىن بىلگەن اۆتور ءوزىنىڭ بىرقاتار تالاپ-تىلەكتەرىن العا تارتىپ، سولار ورىندالعان جاعدايدا كىتاپقا كىرىسۋگە ءازىر ەكەندىگىن بىلدىرەدى. پروفەسسوردىڭ وتىنىشتەرى تولىعىمەن قاناعاتتاندىرىلىپ جوباعا ۇلى سۋرەتكەردىڭ بەل بالاسى مۇرات اۋەزوۆ باستاعان بىرقاتار كەڭەسشىلەر تارتىلادى. كوپ ۇزاماي نيكولاي اركادەۆيچ قازاقتىڭ ۇلى جازۋشىسى  جايلى كىتاپتى جازۋعا كىرىسىپ تە كەتەدى..

***

«جزل» سەرياسىمەن شىققان قۇندى كىتاپ 2006 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە قازاقستاندىق وقىرماننىڭ قولىنا ءتيدى.  بۇل ەڭبەكتىڭ جارىق كورۋىن   تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىنداعى ەلەۋلى وقيعالاردىڭ ءبىرى  رەتىندە باعالاساق اسىلىق ايتقاندىق ەمەس.  2006 جىلدىڭ 28 قاراشاسىندا الاشتان ءسۇيىنشى سۇراپ جازعان  «اۋەزوۆ الەمى» اتتى عاجايىپ ەسسەسىندە مۇحتار قۇلمۇحاممەد ونىڭ سەبەبىن سارالاپ، جان-جاقتى تالداپ تا بەردى. ءبىز سول ادەبي ەسسەدەگى ايتىلعان ويلاردى ءسال ىقشامداپ وقىرمان ەسىنە قايتا سالعىمىز كەلەدى.

«كىتاپتىڭ قادىر-قاسيەتىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن اۋەزوۆتىڭ  ەڭ الدىمەن – قازاق، سوسىن تۇتاس تۇركى، سودان كەيىن مۇسىلمان شىعىسىنان شىققان ۇلى جازۋشى ەكەنىن ۇمىتپاعانىمىز ابزال. ۇلى تۇلعانىڭ ۇلتىن شەكسىز ءسۇيۋى، تۇركى دۇنيەسىنىڭ تۇتاستىعىنا قىزمەت ىستەۋى، الەمدىك عىلىم-ءبىلىم مەن وركەنيەتتىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان مۇسىلمان ويشىلدارى، فيلوسوفتارى مەن اقىندارى شىعارمالارىنا ءجيى-ءجيى جۇگىنىپ ءوتۋى وسىنىڭ ايقىن ايعاعى بولسا كەرەك. سول ءۇشىن ۇلى سۋرەتكەردىڭ سوڭىنان شىراق الىپ تۇسكەندەر كوپ بولىپ، ءومىر بويى ول ۇلتشىل، پانتيۋركيست، پانسيلاميست رەتىندە قۋعىندالدى.

ەگەر كۇنى كەشەگە دەيىن اۋەزوۆتىڭ باتىستىڭ وزىق ونەرىنەن تاعىلىم العانى ءسوز بولىپ كەلسە، اناستاسەۆ ۇلى سۋرەتكەردىڭ تابيعاتى سان قىرلى تالانت ەكەنىن اسقان شەبەرلىكپەن اشا بىلگەن. اسىرەسە، جۇرت اسا نازار اۋدارماي كەلگەن حاس شەبەردىڭ شىعىسشىلدىعىنا زور ءمان بەرىپ، بۇل قاسيەتتىڭ ونىڭ بويىنا انا ءسۇتى، اتا  تاربيەسى، اللا نەسىبىمەن كەلگەنىنە كوزىمىزدى جەتكىزە تۇسەدى. اناستاسەۆ شىعىسشىلدىق قاسيەتتىڭ جاس مۇحتارعا ۇستاعان قالام، وقىعان كىتاپ، توقىعان شەجىرەمەن عانا ەمەس، اتا-بابالاردىڭ قانىمەن دە دارىعانىن زەردەلەيدى.  بەرىسى ومارحان، اۋەز، ارىسى بەردىقوجا، ساياقىپتاردان باستالىپ، ارىدە باب ارىسلان، ياساۋي، باقسايىس قوجادان ءبىر-اق شىعاتىن اتا-بابا شەجىرەسى دە اۆتور نازارىنان تىس قالماعان. مۇحتار ابرارۇلىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، بۇل – اۋەزوۆتىڭ كوزى تىرىسىندە ءوزى دە شەشىلىپ ايتا الماعان، وزگەلەر دە ءوز بيىگىندە كوتەرە الماعان تاقىرىپ. يسلام وركەنيەتى دۇنيەگە قانات جايىپ، كونە اراب، پارسى، تۇركى، ءۇندى ادەبيەتىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىمەن تۇرلەنىپ، ورتا عاسىرلاردا شىعىس پەن باتىستىڭ بار ادەبيەتىنە شامشىراق بولعان مۇسىلمان رەنەسسانسى اتتى قۇدىرەتتى قۇبىلىستى تۋعىزدى. مىنە، وسى مۇسىلماندىق قايتا ورلەۋ باتىس پەن شىعىستىڭ فيلوسوفيالىق وي-ساناسىن جاڭا بيىككە كوتەرىپ، ادەبيەتىن جاڭعىرتتى.

جاس مۇحتار العاشقىدا ءوز اتاسى اۋەزدىڭ ادەمى اڭگىمەلەرىنىڭ اسەرىمەن، كەيىن دانىشپان اباي شىعارمالارى ارقىلى، ال قالام ۇستاپ، قارا تانىعان كەزدە وقىعان كىتاپتارىنان، ستۋدەنتتىك جىلدارى بارتولد، سامويلوۆيچ، جيرمۋنسكيلەردەن تىڭداعان لەكتسيالارى ارقىلى شىعىس ادەبيەتىنىڭ بار قۇنارىن بويىنا ءسىڭىرىپ، بال شىرىنىمەن سۋسىندادى. شىعارمالارىن اراب، پارسى، كەيدە تۇركى تىلدەرىندە جازعان يبن ءال-ارابي، يبن ءال-فاريدي، فيردوۋسي، رۋداكي، حافيز، جامي، ساعدي، سايحالي، رۋمي، فيزۋلي، شامسي، نيزامي، ناۋاي سياقتى تاڭعاجايىپ شايىرلاردىڭ جىرلارى ونىڭ جان-دۇنيەسىنە شۋاق بولىپ شاشىلىپ، جۇرەگىندە شىراق بولىپ جاعىلدى. بۇعان مۇسىلمان شىعىسى عانا ەمەس، ەۋروپاداعى ورتاعاسىرلىق فيلوسوفيالىق وي-سانانىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز اسەر ەتكەن يبن رۋشد، ءال-فارابي، ءال-عازالي، يبن سينالاردىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىن قوسار بولساڭىز، قاشاندا الىپ مۇحيتتاي تولقىپ، تاسىپ جاتاتىن اۋەزوۆتىڭ تەلەگەي-تەڭىز ءبىلىمىنىڭ سىرى تۇسىنىكتى بولا تۇسەدى. پروفەسسور اناستاسەۆ وسى تاقىرىپتى بارىنشا اشۋعا تالپىنىس جاساعان جانە مۇنىسى وتە ءساتتى شىققان. ول شىعىس پوەزياسىنىڭ ورىس، باتىس اقىندارى شىعارماشىلىعىنىڭ دا شىرايىن قالاي كىرگىزگەنىن ادەمى مىسالدارمەن ادىپتەي بىلگەن.

اۋەزوۆ الەمىنىڭ تاعى ءبىر تۇنىق تۇماسى – قازاق ادەبيەتىنىڭ كونە قاينارلارى – فولكلور، ميف، كوك تۇرىك، كونە تۇركى ادەبيەتى، بي-شەشەن بايلامدارى، اقىن-جىراۋ تولعاۋلارى. اناستاسەۆ وسىنىڭ ءبارىنىڭ اۋەزوۆ شىعارمالارىندا كەيىپكەرلەرىنىڭ كەسەك-كەسەك ءسوز تاستاۋلارىندا، وبرازدار جۇيەسىندە قالاي كورىنىس تاپقانىن شەبەرلىكپەن تالداي بىلگەن. ءتىپتى، دالا دانىشپاندارىنىڭ وي-تولعامدارى باتىس فيلوسوفتارىنىڭ ەڭبەكتەرىمەن قالاي ۇندەسەتىندىگىنە دە نازار اۋدارۋدى ۇمىتپاعان.

اۋەزوۆ ادەبيەتىنىڭ تاعى ءبىر ۇلكەن ايدىنى – باتىس ادەبيەتى. بۇل تاقىرىپقا كەلگەندە پروفەسسور اناستاسەۆ ءتورت اياعىن تەڭ باسقان جورعاداي جونەپ بەرەدى. 

اۆتور اۋەزوۆتىڭ كەز كەلگەن تۋىندىسىن الەم ادەبيەتىنىڭ كلاسسيكالىق شىعارمالارىمەن شەندەستىرە زەرتتەيدى. اسىرەسە، “ەڭلىك-كەبەكتى” شەكسپيردىڭ “رومەو-دجۋلەتتاسىمەن” سالىستىرا وتىرىپ، كەبەك – ەڭلىك – ەسەندى  رومەو – دجۋلەتتا – پاريسپەن قاتار قويىپ، قاباتتاستىرا قاراستىرۋى، مونتەككي مەن كاپۋلەتتي اراسىنداعى كۇيكى تىرلىك كيكىلجىڭدەرىن نايماندار مەن توبىقتىلار اراسىنداعى بىتپەيتىن داۋمەن سالىستىرا سۋرەتتەپ، تيپولوگيالىق تۇرلەندىرۋدىڭ سۋرەتكەرلىك سىرىنا ۇڭىلەدى. اۆتور مۇنىمەن دە شەكتەلمەي، شىعىس ادەبيەتى ۇلگىلەرىنە دە قايىرىلىپ، “ەڭلىك-كەبەكتەن” الىشەر ناۋايدىڭ ء“لايلى-ماجنۇنىنە” ۇقساس قايىرىمدار مەن ورتاق ۇندەسۋلەر ىزدەيدى.

مۇحتار اۋەزوۆ ءومىرىنىڭ ءار كەزەڭىندە شەكسپير دراماتۋرگياسىنا اينالىپ سوعىپ وتىرعان. ۇلى دراماتۋرگتىڭ  قازاق تىلىندەگى ەڭ ۇزدىك اۋدارماسىن جاساعان دا ءدال وسى –  اۋەزوۆ. ەندەشە اناستاسەۆتىڭ التىن شىققان جەردى بەلدەن قازىپ، مۇحاڭنىڭ تاڭداۋلى درامالىق تۋىندىلارىنان شەكسپير اسەرىن ىزدەۋى قۇپتاۋعا تۇراتىن ىزدەنىس.

ن.اناستاسەۆ اۋەزوۆ دراماتۋرگياسىنىڭ “ەڭلىك-كەبەكتەن” كەيىنگى تاعى ءبىر شىڭى “ايمان-شولپاندى” تاعى سول شەكسپيردىڭ “قاتەلىكتەر كومەدياسى”، “اساۋعا تۇساۋ” اتتى تۋىندىلارىمەن سالىستىرا تالداپ، ۇلىلار ۇندەستىگى جايلى تۇششىمدى تۇجىرىمدار جاسايدى. اۆتوردىڭ “قاراگوز” بەن “گاملەت” اۆتورلارى اراسىنداعى كوزقاراس جاقىندىعى، وفەليا مەن قاراگوز وبرازىنداعى تراگەديا توركىنى مەن تابيعاتى جونىندەگى سونى اۆتورلىق بايلامدارى كىتاپ وقىرماندارىن تىڭ ويلارعا جەتەلەيدى.

مۇحتار اۋەزوۆ – ءوزىنىڭ 20-30-شى جىلدارى جازعان اڭگىمە، پوۆەستەرىمەن-اق سول تۇستاعى ەۋروپالىق پروزا بيىگىنە كوتەرىلگەن سۋرەتكەر.  ەگەر ءحىح عاسىرداعى ورىس ادەبيەتى وزىنە دەيىنگى كلاسسيكالىق اعىلشىن، فرانتسۋز جانە نەمىس ادەبيەتىنىڭ اسەرىمەن بوي تۇزەپ، يىق تەڭەستىرسە، بۇل جىلداردا اۋەزوۆ الدىڭعىسىن كەيىنگى ۇشەۋىنە قوسا تۇگەل تاۋىسىپ، قالامگەرلىك قولتاڭباسىن قالىپتاستىرىپ ۇلگەرگەن ەدى. ءدال وسى كەزەڭدە اۋەزوۆ سياقتى الەم ادەبيەتى الىپتارىنىڭ شەبەرلىك مەكتەبىنەن وتكەن مۇحيتتىڭ ارعى-بەرگى جاعىنداعى ادەبيەتتىڭ جاس بورىلەرى شىعارماشىلىق تابىستىڭ قانسونارىنا شىققان بولاتىن.

اۆتور اۋەزوۆتىڭ 20-30-شى جىلداردا جازعان “قورعانسىزدىڭ كۇنى”، “قارالى سۇلۋ”، “كىم كىنالى”، “ەسكىلىك كولەڭكەسىندە”، “بۇركىتشى”، “بارىمتا”، “قيلى زامان”، “قاراش-قاراش وقيعاسى”، “كوكسەرەك” شىعارمالارىن تالداي كەلە مۇحتار اۋەزوۆتى  دالانىڭ ۇلى جىرشىسى نەمەسە دالا ايۆازوۆسكيى دەگەن توسىن تەڭەۋدى العا تارتادى. شىندىعىندا دج.لوندون ءۇشىن – سولتۇستىك، ە.حەمينگۋەي ءۇشىن – ساۆاننا، د.كونراد ءۇشىن – تەڭىز، م.تۆەن ءۇشىن – جابايى امەريكالىق باتىس، ح.بورحەس ءۇشىن – پامپا قانداي جاقىن بولسا، مۇحتار اۋەزوۆتىڭ جۇرەگىنە دالا دا سونداي جاقىن. ويتكەنى، ول – دالا پەرزەنتى. وسى تۋرالى ويىن ن.اناستاسەۆ: “ەتو پەرەداست پرەجدە ۆسەگو يستوريچەسكي سلوم ستەپنوي تسيۆيليزاتسي ي كۋلتۋرى، كوتورىي، سوبستۆەننو، ي سوستاۆلياەت وسنوۆنىە سودەرجانيە، يمەننو سودەرجانيە، ا نە چاستنىە سيۋجەتى، راننيح ۆەششەي مۋحتارا اۋەزوۆا”، – دەپ تۇيىندەيدى.

 ن.اناستاسەۆ “كوكسەرەكتى” فولكنەردىڭ “ايۋى”، دج.لوندوننىڭ “اق ازۋى”، ل.تولستويدىڭ  “حولستومەرىمەن”سالىستىرا سۋرەتتەپ، اۋەزوۆ اڭگىمەلەرىندەگى دالا كەلبەتىن، پولياك تەكتى اعىلشىن جازۋشىسى دجوزەف كونرادتىڭ “تايفۋن”، “تۇنەك تورىندە” پوۆەستەرىندەگى تەڭىز ستيحياسىمەن شەندەستىرەدى. وسى تۇستا مىنا ءبىر اقيقاتتى ايتا كەتپەسكە بولمايدى. “كوكسەرەكتى” چەحوۆتىڭ “كاشتانكاسى”، تولستويدىڭ “حولستومەرى”، لوندوننىڭ “اق ازۋى”، سەتون-تومپسوننىڭ “ۆيننيپەگ قاسقىرىمەن” سالىستىرا زەرتتەگەن تۇڭعىش ادەبيەتشى قازاق عالىمى، اكادەميك رىمعالي نۇرعالي بولاتىن.

اۆتور شىعارماشىلىق پاراللەلدەر جۇرگىزگەن ۋ.فولكنەر، دج.كونراد شىعارمالارىن ءدال سول جىلدارى جاس اۋەزوۆ وقي قويماعان دا بولار، بىراق قازاقتىڭ ۇلى جازۋشىسى الەم ادەبيەتىندەگى جاڭا ءۇردىستى حاس سۋرەتكەرگە عانا ءتان ەرەكشە ينتۋيتسيامەن سول كەزدىڭ وزىندە-اق اڭداي بىلگەن.

مۇحاڭنىڭ باس كىتابى – “اباي جولىن” تالداۋعا كىرىسپەس بۇرىن اۆتور دالا دانىشپانى ابايدىڭ ۇلى تۇلعاسىن تانۋعا وزىنشە تالپىنىس جاسايدى. ول ابايدىڭ كەمەڭگەرلىك كەلبەتىن ميفتىك پروتەيدەن باستاپ، سوكرات، اريستوتەل، مارك اۆرەلي، ءال-فارابيلەرمەن قاتارلاستىرا زەرتتەسە، ونىڭ اقىندىق تالانتىن اباي – گەتە – بايرون – پۋشكين – لەرمونتوۆ ارقىلى تانۋعا تىرىسادى. ال ابايدىڭ ويشىلدىعىن ەۋروپا اقىل-ويىنىڭ الىپتارى فرانتسۋزدىڭ فيلوسوف، عالىم، جازۋشىلارى لاروشفۋكو، مونتەن، مونتەسكە، كلودەل، ءتىپتى پاسكالعا دەيىن، اعىلشىن فيلوسوفى بەنتام، دات دانىشپانى كەركەگوردىڭ دۇنيەتانىم كوزقاراستارىمەن سالىستىرا تالداپ، اباي اقىلماندىعى جونىندە باتىل دا بايسالدى، كوكەيگە قونىپ، كوڭىلگە ۇيالايتىن تۇجىرىمدار جاسايدى. اۆتوردىڭ اباي تاقىرىبىن گەرمەنەۆتيكالىق تالداۋىنىڭ تەرەڭدىگى سونشالىق، ونىڭ ورىس  تىلىندەگى ەڭ تاڭداۋلى اۋدارمالارىنىڭ تۇپنۇسقادان الدەقايدا الىستا جاتقانىن دا ورىندى اڭعارا بىلگەن.

ءبىز بۇعان دەيىن: “اباي جولى” – قازاقتىڭ تۇڭعىش ەپوپەياسى، قازاق ءومىرىنىڭ ەنتسيكلوپەدياسى، كەڭ تىنىستى تاريحي-ەپيكالىق تۋىندى، تەرەڭ فيلوسوفيالىق رومان دەگەن سياقتى انىقتامالاردى وقىپ كەلدىك. اناستاسەۆ وسىنىڭ ەشقايسىسىن جوققا شىعارماي-اق، ۇلى تۋىندىنىڭ بۇعان دەيىن وزگە زەرتتەۋشىلەر نازارىنان قاعا بەرىس قالىپ كەلگەن، ءوزى بايقاعان جەتى سيپاتىن اشادى.

بىرىنشىدەن، “اباي جولى” – تاربيەلىك رومان. اۆتور مۇنىڭ گەتەنىڭ “ۆيلگەلم مەيستەرى”، ر.روللاننىڭ “جان-كريستوفى”، دج.لوندوننىڭ “مارتين يدەنى”، دج.دجويستىڭ “سۋرەتشىنىڭ جاستىق شاقتاعى پورترەتىمەن” شەندەستىرە وتىرىپ دالەلدەيدى.

ەكىنشىدەن، “اباي جولى” – شىتىرمان وقيعالى رومان. ءتورت كىتاپتان تۇراتىن ەپوپەيانىڭ العاشقى كىتابىنداعى “قايتقاندا”، “قات-قاباتتا”، “جولدا”، “شىتىرماندا”، “بەل-بەلەستە”، “وردە”، “قيادا” دەيتىن تاراۋلارىنىڭ ءوزى-اق كەلەسى كىتاپتاردا ودان ءارى شيرىعا ءتۇسىپ،  سوڭعى كىتاپتا ء“تۇن-تۇنەكتە”، “قۇز-قيادا”، “قاپادا”، “قاستىقتا”، “شايقاستا”، “جۇتتا” دەگەن تاراۋلارمەن تولىعادى. ەگەر بۇعان شاپقان ات، ۇشقان قۇس، جۇگىرگەن اڭ، قۋعىن-سۇرگىن، قاشۋ-قۇتىلۋ سياقتى ۇنەمى شيىرشىق اتقان شىم-شىتىرىق وقيعالاردى قوسار بولساڭىز، ەپوپەيانىڭ وسىنداي سيپاتىنا ەش كۇمانىڭىز قالمايدى. “اباي جولىنىڭ” شىتىرماندىعى فەنيمور كۋپەر، ماين ريد روماندارىنداعى ابدەن جاۋىر بولعان جەڭىل ەكزوتيكادان ەمەس، ءار كەيىپكەردىڭ قيلى تاعدىر-تالايى مەن ومىرلىك كولليزياسىنىڭ قيىن تۇيىندەرىنەن تۇرادى.

ۇشىنشىدەن، “اباي جولى” – اسكەري رومان. ارينە، ستەندال، حەمينگۋەي، رەمارك شىعارمالارىنداي “اباي جولىنىڭ” ءار بەتىنەن وق-ءدارى ءيىسى اڭقىپ تۇرعان جوق. ءبىر كەزدەگى اتتيلا، شىڭعىسحان اسكەرلەرىنىڭ جانتۇرشىگەرلىك جاھانگەر سوعىستارىن دا تاپپايسىز. ءتىپتى جارتى الەمدى قايقى قىلىشتىڭ قاھارىمەن تابانىنا تۇسىرگەن كەشەگى كوشپەندىلەردىڭ جاۋىنگەرلىك رۋحى دا مۇلدە كورىنبەيدى. بىراق روماندا ورىس پاتشاسىنىڭ وزبىر، وتارشىل ساياساتىنىڭ ارقاسىندا قىلىش ورنىنا – شوقپار، نايزا ورنىنا قۇرىق ۇستاپ قالعان سول جاۋىنگەر حالىقتىڭ بۇگىنگى جۇقانا ۇرپاعىنىڭ تالاس-تارتىس، بارىمتا-قارىمتا، ءتىپتى ءۇش كۇنگە سوزىلعان قاندى شايقاسىنان (مۇساقۇل شايقاسى) دەيىنگى دالا ۆەندەتتاسىنىڭ بۇكىل بەلگىلەرى كورىنىس تاپقان.

تورتىنشىدەن، “اباي جولى” – ماحاببات جايلى رومان. روماندا اباي – توعجان، اباي – قۋاندىق، اباي – ايگەرىم اراسىندا ىستىق سۇيىسپەنشىلىك بار. “ماحابباتسىز دۇنيە بوس”، – دەپ جەر-جاھانعا  جار سالعان اباي تۋرالى ەپوپەيانىڭ ماحابباتقا ارنالماۋى دا مۇمكىن ەمەس. ارينە، مۇندا باتىس روماندارىنداعىداي لاپ ەتىپ جانىپ، ءۇپ ەتىپ سونەتىن ءبىر ساتتىك ماحاببات ەمەس، ساحارانىڭ قاي تۇسىنان بولماسىن سامالاداي جارقىراپ كوزگە ءتۇسىپ، جاس جۇرەكتەردەگى سەزىم شوعىن مازداتا جاعاتىن سىپايى دا شىنايى ماحاببات بار.

بەسىنشىدەن، بۇل – پسيحولوگيالىق رومان. شىعىس پەن باتىس، بوداندىق پەن بوستاندىق، ەسكى مەن جاڭا، اتا مەن بالا اراسىنداعى تالاس-تارتىس – ءبارى-ءبارى “مىڭمەن جالعىز الىستىم، كىنا قويما” دەپ شىڭعىستاۋ بيىگىنەن قاراپ تۇرعان ۇلت ۇستازىنىڭ ۇلى بەينەسى توڭىرەگىندە توپتاستىرىلعان.

التىنشىدان، بۇل – ناتۋراليستىك رومان. باتىس ادەبيەتىندەگى ە.زوليا، اعايىندى گونكۋرلار مەن گ.گاۋپتمان شىعارمالارىنىڭ ۇلگىسىندەگى ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى – حح عاسىر باسىنداعى قازاق قوعامىنىڭ بار شىندىعىن ەشبىر بوياما-بۇكپەسىز كورسەتە بىلگەن، ءومىر شىندىعىنا سۋارىلعان تۋىندى.

جەتىنشىدەن، “اباي جولى” – ميفولوگيالىق رومان. ەپوپەيادا ەجەلگى ميفولوگيالىق جەلىلەر ەلەنىپ، ەكشەلىپ، كەيىپكەرلەردىڭ ءوڭى، ءتۇسى، ءسوزى، ويى، ءىس-ارەكەتى ارقىلى ۇنەمى كورىنىس تاۋىپ وتىرادى.

اۆتور ءوزى ۇسىنعان “اباي جولىنىڭ” العاشقى ءۇش سيپاتىن الەم ادەبيەتىنىڭ كلاسسيكالىق تۋىندىلارىمەن شەندەستىرە تالداعانىمەن، كەيىنگى تورتەۋىن سانامالاپ شىعۋمەن عانا شەكتەلگەن. اۋەلگى تاسىلمەن بۇلاردى دا ودان ءارى ناقتى مىسال، ۇلگىلەرمەن دالەلدەپ، تەرەڭدەتە تۇسكەندە ونىڭ ايشىقتى ويى ودان ءارى ارلەنە تۇسەر ەدى دەپ ويلايمىز.

پروفەسسور اناستاسەۆ “اباي جولى” تۋرالى ءوز ويىن جيناقتاي كەلە، ونى اۆتورلارىنا نوبەلدىك سىيلىق اپەرگەن حح عاسىردىڭ ەڭ ۇلى روماندارى – ر.روللاننىڭ – “جان كريستوف”، دج.گولسۋورسيدىڭ – “فورسايتتار تۋرالى ساگا”، روجە مارتەن ديۋ گاردىڭ – “تيبونىڭ وتباسى”، م.شولوحوۆتىڭ – “تىنىق دونى” جانە ۋ.فولكنەردىڭ ايگىلى تريلوگياسىمەن قاتار قويادى. ونىمەن دە شەكتەلمەي، قازاقتىڭ ۇلى كلاسسيگى تۋرالى ءوز ويىن: “بىت موجەت، ون ۆووبششە پوسلەدني كلاسسيك ۆ ليتەراتۋرە حح ۆەكا، پوسلەدني زاكوننىي ناسلەدنيك زولوتوگو ۆەكا رومانا” دەگەن تاماشا تۇجىرىم جاسايدى. شىنىن ايتۋ كەرەك، بۇل باعانىڭ وزگە ەمەس، وسى زامانعى ورىس ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ ەڭ وزىق تۇلعاسى پروفەسسور ن.ا.اناستاسەۆ سياقتى ءبىلىمپازدىڭ اۋزىنان شىعۋى ءبىز ءۇشىن وتە قىمبات، وتە قاجەت». 

ماقالا اۆتورىنىڭ ءدال بايقاعانىنداي “تريۋمفاتور تراگەدياسى” – عۇمىرنامالىق شىعارما. اۆتور سان الۋان شىرعالاڭ، شىتىرمانعا تولى اۋەزوۆ ءومىرىنىڭ ءار كەزەڭدەرىن سول زاماننىڭ شىندىعىمەن، ومىردە، ونەردە بولعان ناقتى كەيىپكەرلەرىمەن بىرەگەي بىرلىكتە قاراستىرا بىلگەن.

مۇحتار اۋەزوۆتىڭ اتا-باباسى، اتا-اناسى، ونگەن ءوڭىرى، وسكەن ورتاسى، وقىعان مەكتەبى، ءبىلىم العان ۋنيۆەرسيتەتتەرى، قىزمەت ىستەگەن ورىندارى، ءدارىس وقىعان ءبىلىم وردالارى – ءبارى-ءبارى اۆتور نازارىنان تىس قالماعان. كىتاپتا ا.بايتۇرسىنوۆ، ءا.بوكەيحانوۆ، ح.دوسمۇحامەدوۆ، م.تىنىشپاەۆ، م.دۋلاتوۆ، م.جۇماباەۆ، م.شوقاي، ج.اقباەۆ، ءا.ەرمەكوۆتەردىڭ ەسىمدەرى اتالىپ قانا قويماي، ولاردىڭ ءومىرىنىڭ ءار كەزەڭىندەگى اۋەزوۆپەن رۋحتاس، نيەتتەس، سەرىكتەس بولعاندىعى ناقتى فاكتىلەرمەن دالەلدەنگەن. الاش پارتياسى باعدارلاماسىنىڭ مازمۇنى، “القا” ادەبي ۇيىمىنىڭ قام-قارەكەتى، اۋەزوۆ-ەرمەكوۆتەردىڭ ايگىلى “مويىنداۋلارى”، ءتىپتى توڭكەرىستەن كەيىنگى بۇكىل عۇمىرىن تۇركيادا وتكىزگەن باشقۇرت زيالىسى زاكي ءۋاليدي توعاننىڭ ەستەلىكتەرى ءوز ىسىنە زور جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعان اۆتوردىڭ نازارىنان تىس قالماعان.

اۋەزوۆتىڭ بۇكىل ءومىرى “سوقتىقپالى، سوقپاقتى زاماندا وسكەن” دانىشپان اباي سياقتى ۇنەمى تالاس-تارتىس، قۋعىن-سۇرگىندە وتكەنى بەلگىلى. ماسكەۋلىك اۆتور مۇنى دا ۇمىتپايدى. اۋەزوۆ – مۇقانوۆ اراسىنداعى ءار كەزەڭدە ءارتۇرلى “سيپات” العان كۇرمەۋى قيىن قارىم-قاتىناستىڭ جاي-كۇيى، قاھارمان جازۋشى باۋىرجان مومىشۇلىمەن اعا-ىنىدەي كىرشىكسىز كوڭىلمەن ۇعىنىسۋى، ءار كەزەڭدە ۇلى جازۋشىنىڭ قاسىنان تابىلعان قالامداس دوستارى مەن ءۇمىت ارتقان شاكىرتتەرى –  ءبارى-ءبارى وزىنە لايىقتى ورىن تاپقان.

***

2008 جىلى عالىم، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى باۋىرجان وماروۆقا جولىققانىمدا ول ماعان «جزل» سەرياسىمەن ورىس تىلىندە شىققان «اباي» جانە «مۋحتار اۋەزوۆ» دەگەن ەكى ۇلكەن كىتاپتى سىيلادى.  قازاقتىڭ كەمەڭگەرلەرى جايىندا ىستىق ىقىلاسپەن جازىلعان ەڭبەكتەردى قىزىعا دا، قۇمارتىپ وقىپ بولعاننان كەيىن ماسكەۋلىك ادەبيەتتانۋشى نيكولاي اناستاسەۆتى بۇل زەرتتەۋلەردى جازۋعا قانداي سەبەپتەر يتەرمەلەدى دەگەن ساۋال كوكەيىمدە تۋىپ، كوڭىلىمنەن كەتپەي قويعانى بار. العان اسەرىمدى جەتكىزىپ، وعان  حات تا جازعىم كەلگەن.  دەگەنمەن، اتىن عانا ەستىگەنىم بولماسا، ومىرىمدە ءبىر رەت تە كورمەگەن ادامعا حات جازۋعا جۇرەگىم داۋالامادى.  عالىمنىڭ اباي، اۋەزوۆ جانە نۇرپەيىسوۆ تۋرالى كىتاپتارىنان باسقا ەڭبەكتەرى كوزىمە تۇسپەگەنىمەن، ينتەرنەتتەن نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى، الەمگە ايگىلى جازۋشى ۋيليام فولكنەردىڭ شىعارماشىلىعىن زەرتتەگەن مونوگرافياسىن تاۋىپ الىپ، باس الماي وقىپ شىقتىم. زەرتتەۋ ماعان قاتتى ۇنادى.  ەڭبەكتى وقىپ بىتكەنىمدە فولكنەر شىعارماشىلىعىن تانۋعا دەگەن ىقىلاسىم ويانىپ، جۇرتتىڭ كوبىنە جۇمباق قالامگەردىڭ كۇردەلى الەمىنە  تەرەڭىرەك بويلاي ءتۇستىم.  سنوۋپستار اۋلەتىنىڭ تراگەدياسىن سۋرەتتەگەن ءۇش كىتاپتان ءتۇراتىن تريللوگياسىن، «سارتوريس»، «ايعاي مەن اشۋ»، «تامىزداعى ساۋلە» ت.س.س. بۇرىن ات ءۇستى قاراپ شىققان تۋىندىلارىنا قايتا ورالىپ،  بۇرىن-سوڭدى بىلمەي كەلگەن جاڭا فولكنەرمەن قاۋىشتىم.  ۇلى سۋرەتكەر جايىندا تولعانعان اناستاسەۆتىڭ ەسسەسى قالاي شەبەر  باستالعان، دەسەڭىزشى.

«وقىرمانعا، كورەرمەنگە، تىڭدارمانعا سۋرەتكەرلەر ءتۇرلى جولدارىمەن كەلەدى. بىرەۋلەرىن  جۇرت بىردەن قابىلدايدى، ەندى بىرەۋلەرىنىڭ مويىندالۋى قيىن بولىپ، تانىلۋى ۇزاققا سوزىلادى. ءتىپتى، شىعارماشىلىقتىڭ ناعىز مانىنە ۇڭىلە الماعاندىقتان نەمەسە ونى بىلگىسى كەلمەگەندىكتەن ناعىp سۋرەتكەردىڭ ورنىنا ونىڭ سىڭارىن تاۋىپ الاتىن جاعداي دا بار. سودان سوڭ بارىپ قاڭقۋ ءسوز تاراپ، اڭىز تۋادى. ءبىزدىڭ بارىمىزگە دە بەلگىلى ونداي مىسالدار جەتىلىپ ارتىلادى – كەزىندە ەدگار پودان ۇلكەن اقىننان گورى توبەلەسقۇمار مەن ءدارۋىشتى، كونرادتان تالانتتى جازۋشىدان گورى – تەڭىزشى مەن قاڭعىباستى، ونەرگە مۇلدە جاڭا ەستەتيكانى ۇسىنعان ۋايلد..، حەمينگۋەيلەردەن دە سونداي ادامداردى كورۋ جەڭىلىرەك بولدى. 

 فولكنەردىڭ دە سوڭىنان دا ۇزاق ۋاقىت بويى ءتۇرلى اڭىزدار تۋىپ كەلدى. شارۋا قوجالىعىندا جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ، ەگىن جيناۋ ناۋقانىنىڭ ورتاسىندا ادام تۇسىنبەيتىن كىتاپتارىن جازىپ، جۇرتپەن سويلەسۋدەن قاشىپ جۇرەتىن تاقۋا تۋرالى اڭىزدار ەلگە تاراپ جاتتى.  وسىنداي اڭىزداردىڭ جايىلۋىنا فولكنەردىڭ ءوزىنىڭ دە تىكەلەي قاتىسى بار ەكەنىن ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. ول ىلعي دا ءوزىنىڭ جازۋشى ەمەس، قاراپايىم عانا اۋىلدىڭ تۇرعىنى، ەشقانداي دا يدەياسىنىڭ جوق ەكەنىن ت.س.س. ايتۋعا اۋەس بولدى. ءبىر كۇنى قىر سوڭىنان قالماعان تىلشىگە جازۋشى «1826 جىلى قۇلدىقتا جۇرگەن نەگر ايەلدەن تۋعانىن» ايتىپ، ونىڭ بەتىن قايتارىپ تاستايدى».

زەرتتەۋدەن گورى، كوركەم شىعارما دەۋگە دە كەلەتىن ەسسەنىڭ باستالۋىنىڭ ءوزى كوڭىلىڭدى جىلانداي ارباپ، بۇكىل ىقىلاسىڭدى ۇرشىقتاي ءۇيىرىپ اكەتەدى.

باتىستىڭ الەم مويىنداعان سۋرەتكەرلەرىنىڭ شىعارماشىلىعىن زەرتتەي كەلىپ، ءومىرىنىڭ ءبىر كەزىندە قازاقتىڭ ەكى ۇلى كەمەڭگەرى اباي مەن اۋەزوۆ شىعارماشىلىعىنا تەرەڭدەپ، جۇرەگىڭدى تەبىرەنتەتىن ماحابباتپەن ولار جايىندا كىتاپ جازعان نيكولاي اركادەۆيچ اناستاسەۆتى ءبىر كورۋ مەنىڭ ۇلكەن ارمانىم بولىپ ءجۇردى. بىرنەشە جىلدان سوڭ ونىمەن الماتىدا كەزدەيسوق كەزدەسىپ، اڭگىمەلەسۋ باقىتىنا يە بولامىن دەگەن وي مەنىڭ ءۇش ۇيىقتاسام دا تۇسىمە كىرمەگەن بولاتىن.

2014 جىلدىڭ  قىسىندا الماتىدا «پەنكلۋبتىڭ» جىل سايىنعى ءداستۇرلى جينالىسى ءوتتى. بۇل باسقوسۋعا سوناۋ ماسكەۋدەن ات تەرلەتىپ نيكولاي اركادەۆيچ اناستاسەۆ تا كەلدى. ابەڭ (نۇرپەيىسوۆ) سول جىلى وعان «پەنكلۋبتىڭ» سىيلىعىن تابىس ەتتى. سالتاناتتى جيىننان سوڭ كەلگەن قوناقتاردىڭ قۇرمەتىنە ارنالىپ مەيرامحانادا داستارحان جايىلدى. داستارحان باسىندا ءبىرازدان بەرى كورمەگەن ابەڭمەن اڭگىمەلەسىپ قالدىم. ول  ماعان:

– ەرتەڭ ۇيگە سوعىپ كەت. تولەنگە بەرىپ جىبەرەتىن «سوڭعى پارىزدىڭ» سوڭعى شىققان ۆاريانتى بار ەدى. ءوزىڭ دە تانىسىپ شىق. بىراق ات ءۇستى شولىپ ەمەس، نازارىڭدى كىدىرىستەتىپ اسىقپاي وقى. كوپ تۇزەتۋلەر ەنگىزدىم. ءبىراز جەرىن اياماي قىسقارتتىم. ايتپاقشى سەنىڭ تولەن جايىندا جازعان ەسسەڭ ماعان ۇنادى. وقىپ شىققان سوڭ وعان تەلەفون شالىپ «وسىنداي ماقالادان كەيىن ەندى ەشتەڭە جازباي-اق قويساڭ دا بولادى» دەپ ايتتىم. جارايدى، ەرتەڭ سويلەسەمىز. قازىر ۋاقىتىم جوق، – دەپ اڭگىمەسىنىڭ سوڭىن شورت كەستى.

جوسپارلاعان ءشارۋالارىمنىڭ ءبارىن كەيىنگە قالدىرىپ، ەرتەڭىنە ابەڭنىڭ ۇيىنە تاڭ اتا سالىسىمەن جەتىپ باردىم. ۇيىندە قوناق بار ەكەن. كىرىپ كەلگەنىمدە ءبىرىنشى قاباتتاعى اس بولمەدە ابەڭ مەن نيكولاي اناستاسەۆ  ءشايلارىن ءىشىپ، ءبىر-بىرىمەن سىرلاسىپ وتىر ەكەن.  ەسىكتەن اتتاعانىمدا مەن كورىپ بالاشا قۋانعان ابەڭ ماقتاۋىمدى كەلىستىرىپ مەنى نيكولاي اناستاسەۆقا ەگجەي-تەگجەيلى تانىستىردى. جۇرتتى اسا ماقتاي بەرمەيتىن كلاسسيكتىڭ سوزىنەن سوڭ ول دا ماعان جىلى پەيىل تانىتىپ، تەز ءتىل تابىسىپ،  ارامىزداعى اڭگىمە ادەمى ۇيلەسىپ كەتتى. رەتى كەلىپ تۇرعان مۇمكىندىكتى پايدالانىپ، مەن ودان اباي مەن اۋەزوۆ جايىنداعى كولەمدى ەڭبەكتى جازۋعا قانداي جاعدايلاردىڭ تۇرتكى بولعانىنىڭ سەبەبىن سۇرادىم. جارىق كورگەن ەڭبەكتەرىنىڭ كوڭىلىمنەن شىققانىنا شىن نيەتىمەن قۋانعان نيكولاي اناستاسەۆ ول كىتاپتاردىڭ جازىلۋ تاريحىن مايىن تامىزىپ اڭگىمەلەپ بەردى.

-مەن مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتەي ءوز ۇلتىنا بار جان-تانىمەن ادال قىزمەت ەتىپ، ەلىنىڭ ۇلى پەرزەنتتەرىنىڭ ەسىمىن ارداقتاۋدا جانكەشتىلىكپەن جۇمىس جاسايتىن ازاماتتى جولىقتىرعانى ءۇشىن تاعدىرىما رازىمىن. ەگەر وسىنداي جاقسى اداممەن تانىسىپ، شاراپاتىن كورمەگەنىمدە قازاقتىڭ عانا ەمەس، ادامزاتتىق اقىل-ويدىڭ مۇحيتىنا تەڭىز بولىپ قۇيىلعان اباي مەن اۋەزوۆ الەمىنىڭ تۇڭعيىعىنا تەرەڭ بويلاي الماس ەدىم. مەن وسى ەكى كەمەڭگەردىڭ شىعارماشىلىق تابيعاتىن، كىسىلىك كەلبەتىن، مۇرات-ماقساتتارىن زەرتتەي ءجۇرىپ قازاق دەگەن حالىقتىڭ دانىشپاندىعىنا باس ۇردىم، – دەپ اسەرلى اڭگىمە ۇستىندە شەشىلگەن عالىم كوسىلىپ سويلەدى. اڭگىمە بارىسىندا نيكولاي اركادەۆيچ وسى كىتاپتاردى جازۋ بارىسىندا تالاي ەڭبەكتەرمەن تانىسقانىن ايتا كەلىپ، گەرولد بەلگەردىڭ «اباي مەن گەتە» ەسسەسىن وقىپ شىققانداعى العان اسەرىمەن دە وي ءبولىستى. قىزدى-قىزدى اڭگىمەمەن ۋاقىتتىڭ قالاي وتە شىققانىن دا بايقاماي قالىپپىز. كۇن بەسىننەن اۋا باستاعاندا اناستاسەۆ بىزبەن قوشتاسىپ، ماسكەۋگە ۇشىپ كەتتى….

***

قوش. سونىمەن قۇرمەتتى وقىرمان اڭگىمەمىزدى تۇيىندەپ، نۇكتەسىن قوياتىن دا ۋاقىت كەلدى. ءبىز بۇل كولەمدى ەسسەمىزدى جازۋعا بەل بۋعان كەزىمىزدە قازاقتىڭ رۋحاني دۇنيەتانىمىن بايىتا تۇسۋگە زور ۇلەس قوسقان ەكى زياتكەردىڭ ومىردەگى دوستىق قارىم-قاتىناسىن مىسالعا الا وتىرىپ، ادەبيەتتىڭ تەك شابىتتان عانا تۋىندامايتىنىن، ول سونداي-اق ءتارتىپ، ەڭبەك، تاباندىلىق ۇشتاعانىنىڭ قوسىندىسى ەكەنىن كورسەتۋدى الدىمىزعا ماقسات ەتىپ قويعان ەدىك. ونىڭ قانشالىقتى جۇزەگە اسقانىنىڭ شىن باعاسىن بەرۋدى مارتەبەلى وقىرماننىڭ  ەنشىسىنە قالدىرايىق.

ءحىح عاسىردىڭ اياعىندا ءومىردىڭ ەسىگىن اشقان حاكىم ابايمەن بىرگە قازاقتىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنىڭ جاڭا كەزەڭى باستالدى. ۇلتىمىزدىڭ سانا-سەزىمى دە، دۇنيەتانىمى دا تۇبەگەيلى وزگەردى.  كەمەڭگەرىمىزدىڭ اسىل مۇراسىنىڭ ماڭىزدىلىعىن دارىپتەپ، ونى قالىڭ قازاقتىڭ ۇلتتىق رۋحىنا اينالدىرۋ ميسسياسى ۇلى اۋەزوۆتىڭ پەشەنەسىنە جازىلدى.  ابايدىڭ ۇلى رۋحىنا جاناسا وتىرىپ، دۇنيەتانىمى تەرەڭدەي تۇسكەن اۋەزوۆ تە ۋاقىت وتە كەلە حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار تۇلعاسىنا اينالدى.

بۇل اڭگىمەنى قوزعاۋمىزعا تۇرتكى بولعان ءبىزدىڭ ەكى كەيىپكەرىمىز گەرولد بەلگەر مەن مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ ادامدىق تابيعاتى مەن ازاماتتىق بولمىسىنىڭ قالىپتاسۋىنا دا اباي مەن اۋەزوۆ تاعىلىمىنىڭ تيگىزگەن شاراپاتى مول ەكەنىن ءبىز وسىعان دەيىن دە ايتقانبىز.  ەكى زيالىنىڭ ءومىر جولى وسى ءسوزىمىزدىڭ ايقىن دالەلى بولا الاتىنىنا يمانىمىز كامىل. ۇلىلاردان تاعىلىم الىپ، رۋحىمەن ۇندەسۋ ولارعا ءومىردى كەڭىرەك تۇسىنۋگە كومەكتەستى، ونەردەگى ناعىز اقيقاتتى تانۋعا جول اشتى.

«ادەبيەتتە كەشە جانە ەرتەڭ دەگەن ۇعىمداردىڭ جوق، وندا تەك ماڭگىلىك بۇگىننىڭ عانا بار» ەكەنىن بورحەستىڭ  «ماڭگىلىك كىتاپحاناسىنان» وقىعانىم بار.  ماڭگىلىك ەل بولۋعا ۇمتىلعان ەل ەڭ الدىمەن ءسوز ونەرىنە زور ءمان بەرۋى ءتيىس. ويتكەنى، ادەبيەت حالىقتىڭ جان الەمىن بايىتىپ، قۇلدىق مىنەزدەن ارىلتىپ، قۇلازۋدان قۇتقارادى. ءسوز ونەرى ارقىلى حالىق ومىردە قول جەتپەگەن شىڭدارىن باعىندىرۋعا تىرىسادى.

ءبىر عاجابى ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ ۇلىلاردىڭ رۋحىن تانۋعا قۇمارتقان قۇشتارلىعى ەش ۋاقىتتا دا تولاس تاپقان ەمەس. بەلگەردىڭ ۇلى ابايىمىزدىڭ قايتالانباس قۇبىلىس بولعان تالانتىن اشۋ ماقساتىندا جاساعان ادەبيەتتانۋداعى ەرەڭ ەڭبەگى، مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ الاڭىندا اباي ەنتسيكلوپەدياسىن شىعارىپ، «اباي» جانە «اۋەزوۆ» اتتى كىتاپتاردىڭ جارىق كورۋىنە باستاماشى بولۋى سونىڭ جارقىن مىسالى ەمەي، نەمەنە.

كەمەڭگەرلەرىمىزدىڭ رۋحاني مۇرالارىن ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەۋ مەن جان-جاقتى تانۋ ءداۋىرى ەندى عانا باستالدى. قۇدايعا شۇكىر، تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ارقاسىندا اباي مەن اۋەزوۆ تۆورچەستۆوسىنىڭ ءتۇرلى قىرلارىن الەم وقىرماندارىنا تانىستىرۋدىڭ مول مۇمكىندىگى اشىلدى.

بۇل ۇلى ميسسيانى اعا بۋىن وكىلدەرى بار جان-ءتانىن سالىپ ادال اتقارا ءجۇرىپ اباي مەن اۋەزوۆتىڭ جۇمباق بولىپ كەلگەن، ءبىز بىلمەيتىن تالاي قىرلارىن اشۋعا كومەكتەستى. حالىق ءۇشىن قان جۇتىپ، قاسىرەت شەككەن كەمەڭگەرلەرىمىزدىڭ رۋحىن تانۋعا دەگەن قۇلشىنىس ەش ۋاقىتتا دا توقتاپ قالماق ەمەس. ومىرگە كەلەتىن ءالى تالاي ۇرپاق اباي مەن اۋەزوۆتىڭ ادەبي مۇراسىنا ۇڭىلە وتىرىپ، حالىقتى ساقتاپ قالاتىن قۇندىلىقتاردى ىزدەپ، ماڭگىلىك مۇراتتارعا قول سوزاتىن بولادى. ۇلىلاردىڭ رۋحىمەن ۇندەسىپ،  ولاردىڭ مىنەزى مەن بويىنداعى اسىل قاسيەتتەرىن بويىنا سىڭىرگەن حالىق قانا ۇلتتىق مۇرات-ماقساتتارىن ايقىنداپ، ماڭگىلىك ەل بولۋدىڭ جولىن تابا الادى.

امانگەلدى كەڭشىلىكۇلى

سوڭى

سونداي-اق، وقىڭىز

اۋلەت تۋرالى اڭگىمە

قالقامان. ول ايىمعازى شاڭىراعىنىڭ ەڭ كەنجەسى. اللا تاڭدايىنا جىردىڭ بالىن تامىزىپ، كيەلى ءسوزدىڭ كوش كەرۋەنىندە …

9 پىكىر

  1. قاراعاندىلىق

    ەگەمەندىك العالى اتاقتى جزل سەرياسىمەن بۇرىن جارىق كورمەگەن كەنەسارى، اباي، مۇحتار اۋەزوۆ تۋرالى كىتاپتار دۇنيەگە كەلدى. وسىعان مايەك بولعان مۇحتار قۇل-مۇحاممەد ەكەنى شىندىق. “تريۋمفاتور تراگەدياسى” – «تراگەديا تريۋمفاتورا» دەگەن كىتاپتى ورىسشاسىن وقىپ، وزىمە دانىشپان ابايدىڭ مۇراسىڭ ەۋروپالىق كوزىمەن قاراعان اناستاسەۆ تالاي قىزىقتى، عاجايىپتى قىرىن اشتى. مۇقاڭا سول ءۇشىن العىسىم شەكسىز. راحمەت، مۇقا!

  2. ماڭعىستاۋدىڭ قازاعى

    ەسسە وتە كەرەمەت جازىلعان. باس الماي بارلىق ءبولىمىن وقىپ شىقتىم. حالقىمىزدا «جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت نۇرىس تاسىسىن» دەگەن ءسوز بار عوي. مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ ادەبيەتكە، مادەنيەتكە سىڭىرگەن ەڭبەگىن فيلم ەتىپ شىعسار دا ارتىق ەتپەيدى. وزگەلەرگە ۇلگى بولسىن. بيلىك تۇتقاسىن ۇستاپ جۇرگەندەردىڭ اراسىندا ۇلت رۋحانياتىن بار ىنتا-جىگەرىمەن قىزمەت ەتىپ جۇرگەندەر از. قۇل-مۇحاممەدتى سول ءۇشىن قۇرمەتتەۋىمىز كەرەك.

  3. بەيىمبەت

    اۋەزوۆ تۋرالى جزل-مەن شىققان بۇل كىتاپ مەندە بار. كەرەمەت دۇنيە. اباي تۋرالىسى وزىمدە بولماعانىمەن، تانىسىمنان الىپ وقىپ شىقتىم. ۇلتتىڭ اسىلدارىن الەمگە تانىتۋ ءۇشىن ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ازاماتتارعا اللا رازى بولسىن.

  4. دامەلى اپاي

    ماقالانىڭ اۆتورى دا، كەيىپكەرلەرى دە اردا ازاماتتار عوي. ەل ءۇشىن، حالىق ءۇشىن جار قۇلاعى جاستىققا تيمەي ەڭبەكتەنىپ جۇرگەن جاندارعا حالىق قاشاندا ريزا.

  5. گۇلميرا ايماعانبەت

    مۇحتار قۇل-مۇحاممەد «جزل» سەرياسىمەن اباي مەن اۋەزوۆ جايىندا كىتاپ بولىپ شىعۋىنا تىكەلەي اتسالىستى. وسى باستاما جالعاسىن تاۋىپ، ۇلى دالامىزدىڭ ساڭلاق تۇلعالارى تۋرالى تۋىندىلار جارىق كورىپ جاتسا نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.

  6. رايىمبەك باتىر

    بەلگىلى سىنشى امانگەلدى كەڭشىلىكۇلىنىڭ «ماڭگىلىكپەن ۇندەسۋ» اتتى ەڭبەگىن وقىپ شىعىپ ويعا قالدىم. تۇلعالارىمىز تۋرالى ءسوز وسىلاي بولسا كەرەك-ءتى. ءىسى، ءسوزى، ونەگەسى مەن قۇرمەتى ءجاي سىيلاستىعى قازاق مادەنيەتىنىڭ مايەگىندەي ەمەس پە؟!

  7. الاشتانۋشى سەرىك.

    تاۋداي تۇلعالارىمىزدى تاني ءبىلۋ دە مادەنيەتتىڭ كورىنىسى.

  8. جاننا امانجولقىزى

    ءبىر قىزىعى، تۋىندىدا ءسوز ەتىلگەن تۇلعالاردى بايلانىستىراتىن ءبىر جايت بار ەكەن. قازاق ادەبيەتىنە ادال قىزمەت ەتكەن گەراعامىز نەمىستىڭ بالاسى بولسا، قازاعىنا ابايدىڭ ءسوزىن جەتكىزگەن، قازاعىمىزدىڭ سالت-ءداستۇرىن مولدىرەتىپ جازىپ، قازاعىمنىڭ وزىنە جەتكىزگەن مۇحتار اعانىڭ دا اتالارى الىستان كەلىپتى. قازاققا قۇرمەت وسى ەمەس پە؟!

  9. قوجاحمەت

    امانگەلدى كەڭشىلىك ۇلىنىڭ وسى شىعارمالارىن وقي وتىرىپ، مەن وزىمە جاڭالىق اشقان سياقتىمىن: مۇقتار اۋەزوۆ، اباي، بەلگەر،م.قۇلمۇحاممەت سياقتى تۇلعالار تۋرالى… اڭگىمە ءوربىتۋ، عيبرات الۋ كىم كىمگە بولسا دا، اسىرەسە، كەينگى جاستارعا قاجەت- اق. قازاق بولعانىڭ ءۋشىن ماقتانۋعا تۇراتىن كەرەمەت اسەرلەر. مىناۋ دالباسا بولىپ بارا جاتقان قوعامدا ومىرگە باسقاشا قارايسىڭ، قاناعاتتاناسىڭ. راحمەت!

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان