باسقى بەت / سىر-سۇحبات / تاعىلىم مەن تاعزىم    

تاعىلىم مەن تاعزىم    

(جالعاسى. باسى «بەلگەرگە حات…» ماقالاسىندا)

فورماتسيالىق دامۋ ۇلگىسى عانا ەمەس، مىنەز-قۇلىقتارى دا ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن حالىقتاردىڭ اراسىن جاقىنداتا تۇسكەنى ءۇشىن ادام بالاسى ەڭ الدىمەن ادەبيەتكە قارىزدار. ءسوز ونەرى قيالىمىز تۋعىزعان مىنا ءفانيدىڭ جالعان كورىنىسى ەكەنىنە قاراماستان، ول بىزگە كۇرمەۋى كۇردەلى تىرشىلىكتىڭ تەرەڭگى قاباتىندا جاسىرىنعان قۇندىلىقتاردى تابۋعا كومەكتەسىپ  كەلەدى. ناسىلدىك، ءدىني-عۇرىپتىق ايىرماشىلىعىمىزعا، قاي جەردە، (مەيلى ول ساحارانىڭ ءشولى مە، الدە، تەڭىزدىڭ كوك مايسا جاعالاۋى ما، نەمەسە ءتىپتى، شەكسىزدىگى ساعىمدى دا اداستىراتىن كەڭ بايتاق دالا ما) تۋىپ، پەشەنەمىزگە قانداي ۇلتتىڭ وكىلى بولۋ تاعدىرى جازىلعانىنا قاراماستان ادەبيەت ءبارىمىزدى مۇڭايتاتىن، قۋانتاتىن،  تابىستىراتىن، تاڭ قالدىراتىن، بىرىكتىرەتىن، اياۋشىلىعىمىزدى وياتىپ، باۋىرماشىلدىق سەزىمىمىزدى ارتقىزا تۇسەتىن، اقىلمەن ءتۇسىندىرىپ بەرە المايتىن، ءبىزدىڭ سانامىزدان دا بيىك تۇرعان  – قۇدايدىڭ قۇپياسى.  ءسوز سىيقىرى بىزگە تالاي دۇنيەنىڭ سىرىن اشتى،  مەرەيىمىزدى ۇستەم ەتىپ، جانىمىزدى جىگەرلەندىرگەن ءتىل قۇدىرەتى ارقىلى ارمانىمىزدىڭ اسقارىندا مۇنارتقان بيىك شىڭداردى دا باعىندىرىپ،  ادام بالاسىنىڭ اقىماقتىعى تۋعىزعان كەدەرگىلەردى بۇزىپ-جارىپ وتتىك. قۇدايدىڭ كەنجە بالاسىنداي بولىپ ءفانيدىڭ ەسىگىن اشقاننان بەرى ادامدىق باستاۋدىڭ تۇنىعىن لايلايتىن ارەكەتتەردىڭ بارىنە قارسى تۇرا العان ءبىر ۇلى كۇش  بولسا، ول – ءسوز ونەرى. قيىن-قىستاۋ زامانداردىڭ  الاساپىران داۋىلىنا، توتاليتارلىق قوعامنىڭ تەگەرەۋرىندى قىسپاعىنا، حالىقتىڭ  ازاتتىعىنا كىسەن سالىپ، قانىن سۋداي اعىزعان رەپرەسسيالاردىڭ وزبىرلىعىنا قاراماستان ادەبيەت بارلىق ۋاقىتتا دا بىزگە ادامدىق بولمىسىمىزدى جوعالتىپ الماۋدى ۇيرەتىپ كەلەدى.

كەلەشەگىمىز تۇماندانىپ، ەل تاعدىرى جىرتىسقا ءتۇسىپ، باعىت-باعدارىمىزدان اداسقان ءولىارادا كەز-كەلگەن ۇلتتىڭ ادەبيەتىندە ادام بولىپ قالۋدىڭ تاعىلىمىن كورسەتىپ،  قالعىپ بارا جاتقان ساناسىن وياتىپ، رۋحىن ءتىرىلتىپ، ءۇمىت وتىن  جاعىپ، كەلەشەككە جول باستايتىن كەمەڭگەرلەرى بولادى. فرانتسۋزداردا ول  – گيۋگو مەن بالزاك، نەمىستەردە – گەتە، ورىستاردا پۋشكين مەن تولستوي، قازاقتاردا ول  كىم دەسەك  – اباي مەن اۋەزوۆ.  قازاق دالاسىنىڭ كەڭ بايتاق ساحاراسىندا كەنەتتەن پايدا بولىپ، داڭقى الەمدى شارلاپ كەتكەن بۇل ەكى تاڭعاجايىپ قۇبىلىستىڭ ونەردەگى جارىعى ومىرگە كەلەتىن ءالى تالاي ۇرپاقتىڭ جۇرەگىنە التىنداي ساۋلەسىن ۇيىتاتىن بولادى….

ءبىزدىڭ بۇگىن اڭگىمە ەتىپ وتىرعان كەيىپكەرلەرىمىز گەراعاڭ مەن مۇحاڭنىڭ اقىلىنا ساۋلەسىن قوندىرىپ، ازامات بولىپ قالىپتاسۋىنا دا وسى ەكى جاقسىنىڭ ارتىنا قالدىرعان مول مۇراسىنىڭ تيگىزگەن شاراپاتىنىڭ  كول-كوسىر بولعانىن ايتپاي كەتپەسكە امال كەم.

رۋحاني بايلىقتان باسقا ەشتەڭەگە قىزىقپاعان گەرولد بەلگەردىڭ اۋليە اباي جايلى تولعانعان ەسسەسى مەن مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ دانىشپان اۋەزوۆ جايىندا جازعان ەڭبەگى جوعارىداعىداي سوزدەردى ايتۋىمىزعا تۇرتكى بولىپ، ءبىزدى وسىنداي ءبىر ويدىڭ مەكەنىنە قاراي جەتەلەي ءتۇستى.

گەراعاڭنىڭ ۇشى-قيىرى جوق الىپ مۇحيتتاي ادەبيەت كەڭىستىگىنەن تاپقان ولجاسى كوپ، بىراق، ءپىر تۇتىپ، اۋليە ساناپ، بويتۇمارىنداي قاستەرلەپ وتكەن ءۇش ۇلى ارداقتىسى – گەتە، پۋشكين جانە اباي بولدى.

قىزىق! ۇلتىنىڭ ماقتانىشىنا اينالعان ءۇش كەمەڭگەردىڭ ءتانىن توپىراق جاسىرعاننان بەرى تۇتاس ءبىر كەزەڭدەردىڭ داۋرەنى ارتتا قالىپ، ونداعان ۇرپاق الماستى، وسى بەيمازا  مەزگىل ىشىندە الەم كارتاسىندا جاڭا شەكارالاردىڭ سىزىعى جۇرگىزىلىپ، مەملەكەتتەر جوعالىپ، الىپ يمپەريالاردىڭ كۇلى كوككە ۇشتى، بىراق، قوعامدىق، الەۋمەتتىك، ساياسي داعدارىستاردىڭ داۋىلىنا قاراماستان، ءبىزدىڭ بويىمىزداعى ازاتتىققا، ماحابباتقا، ومىرگە ىڭكار قۇشتارلىقتىڭ وتىنداي لاپىلداعان  گەتە – پۋشكين – اباي رۋحىنىڭ جالىنى بۇرىنعىدان بەتەر لاۋلاپ، ادامزات اسپانىنىڭ تورىندە ماڭگىلىكتىڭ حابارشىسىنداي جارقىراپ، جىلدار وتكەن سايىن جۇلدىزى جوعارىلاپ بارادى.

ءالى كۇنگە دەيىن نەمىستەر – گەتەنى، ورىستار – پۋشكيندى، ال مىنا ءبىز قازاقتار ابايدى وقىپ، ويلى جىرلارىنىڭ ساۋلەسىنە شومىلعانىمىزدا ادامدىق تابيعاتىمىزدى تاپقانداي كوڭىل-كۇيدىڭ تولقىنىن باسىمىزدان كەشەمىز. جۇلدىزدارى بيىكتەپ بارا جاتقان ءۇش ۇلى حالىقتىڭ دانىشپانى ۋاقىت وتە كەلە سول ءۇش ەلدىڭ كەمەڭگەرىنە عانا ەمەس، ۇلتتىق رۋحىنا دا اينالىپ ۇلگەردى. ۇلتى نەمىس جازۋشىسى بەلگەردىڭ ءدال بايقاعانىنداي، ءار ءتۇرلى تاريحي-گەوگرافيالىق ورتادا، ءار ءتۇرلى قوعامدىق فورماتسيا مەن تاريحي كەزدەردە، ءتىل مەن ادەبي ءداستۇرى ءبىر-بىرىنەن مۇلدەم الشاق جاعدايدا ءومىر سۇرگەندەرىنە قاراماستان، بۇل ۇلى اقىنداردىڭ تاعدىرلارىندا، دۇنيەتانىمدارىندا، ىزدەنىستەرىندە، ادامگەرشىلىك ىنتا-تالابىندا، ۇلتتىق مادەنيەتتى دامىتىپ، ۇلتتىق سانا-سەزىمدى وياتۋ باعىتىنداعى ەرەسەن ەڭبەكتەرىندە ۇندەس، سارىنداس اۋەندەر كوپ.

ءدال بۇگىنگىدەي يدەولوگيامىز السىرەپ، ءدىنىمىز شاتاسىپ، ءدىلىمىز اداسىپ، ءتىلىمىز الاشۇبارلانىپ بارا جاتقان شىرعالاڭ زاماندا اباي ءبىزدىڭ كەمەڭگەرىمىز، باعىت تۇزەيتىن تەمىرقازىعىمىز عانا ەمەس، ەندىگى جەردە ادام بولىپ قالۋىمىزدىڭ كەپىلى مەن جالعىز مۇمكىندىگىنە دە اينالعانداي.  يسلام شەكپەنىن جامىلىپ، ميىمىزدى ايرانداي اشىتىپ جىبەرگەن ءدىني  باعىتتاردىڭ شىلاۋىنا شىرمالماي،  كەمەڭگەر ويلارىنىڭ جۇمباعىنا تەرەڭ بويلاعانىمىزدا عانا ءبىز شىن مانىسىندەگى ۇلتتىق بولمىسىمىزدى تابامىز…

پارادوكس! ۇلتى نەمىس گەراعاڭ اۋەلى گەتە ارقىلى بولمىسىن تانىپ، سودان كەيىن عانا بارىپ ابايدى اشۋى ءتيىس ەدى. بىراق، ءبارى كەرىسىنشە بولدى. ەڭ الدىمەن  ول «مىڭمەن جالعىز الىسقان» اباي جۇمباعىنا ءۇڭىلدى، كەمەڭگەردىڭ شىعارماشىلىق الەمىنىڭ سان قىرلى تابيعاتىن زەرتتەي ءتۇسىپ، بىرتە-بىرتە  گەتەنىڭ اقىندىق الەمىنىڭ شىڭىراۋىنا بويلادى. بۇرىن-سوڭدى اڭعارماعان جاڭا اقىندى اشتى. ۇلى شايىردىڭ ءبىر ولەڭىن نەمىسشەدەن وقىپ («قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپ»), سوسىن، لەرمونتوۆتىڭ ءتارجىمالاۋىندا ورىسشاسى  جانە اباي اۋدارماسىنداعى قازاقشاسىمەن تانىسقان گەراعاڭنىڭ شىندىقتىڭ ارقانىنان اتتاپ كەتە الماي «گەتەگە – ءۇش، لەرمونتوۆقا – ءتورت، ال، ابايعا – بەس قويار ەدىم» دەپ اعىنان اقتارىلۋىندا ۇلكەن گاپ، تەرەڭ سىر جاتىر. مۇمكىن قاتەلەسەتىن دە شىعارمىز. ءبىزدىڭ ويىمىزشا ابايدىڭ تاعىلىم الىپ، تاعزىم ەتكەن ۇستازدارى گەتە مەن پۋشكيندەردەي داڭقىنىڭ جەر جارىپ، اتاعىنىڭ ايداي الەمگە جايىلىپ كەتە الماۋىنىڭ جالعىز عانا سەبەبى – قازاق بولىپ تۋعانىندا. بۇل ابايدىڭ كەمشىلىگى ەمەس –  ءبىزدىڭ وسالدىعىمىز. ەگەر نەمىس نەمەسە ورىس توپىراعىن ەمىپ تۋعاندا ابايدىڭ اقىندىق داڭقى گەتە مەن لەرمونتوۆتاردان الدەقايدا بيىك بولارى ءسوزسىز.  گەراعاڭنىڭ ءبىر ولەڭ ارقىلى ءۇش ۇلى اقىننىڭ شىعارماشىلىعىنا باعا بەرگەن تۇجىرىمى بىزگە وسىنداي قورىتىندى جاساپ، وي تۇيۋگە يتەرمەلەي ءتۇستى.

مادەنيەتى وزىق ەكى ەلدىڭ اقىندارىنان  ابايدىڭ ارتىقشىلىعى ول شىعىستىڭ دا، باتىستىڭ دا دانالىعىن وي سۇزگىسىنەن وتكىزىپ، بويىنا ءسىڭىرىپ، الەمدەگى بارلىق حالىققا ورتاق يدەيانى ۇسىنا بىلگەن – ادامزاتتىڭ اۋليە اقىنى. ءبىر قىزىعى «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم دەپ» دەگەن ماعىناداعى ادامگەرشىلىك مۇراتتىڭ التىن قازىعىنداي يدەيانى مادەنيەتى وزىق ەلدىڭ  وكىلدەرى – نەمىس گەتە، ورىس پۋشكين دە ەمەس، قازاق اباي ايتتى. ەندەشە قازاق توپىراعىندا ءوسىپ-ونگەن گەراعاڭنىڭ ۇلى ابايدى ەرەكشە قادىر تۇتىپ، ءتىپتى، گەتەدەن دە ارتىق سۇيۋىندە ءبىر ۇلكەن جۇمباق، باسقا ۇلتتىڭ رۋحىنا جاناسىپ كەتكەن جانعا عانا سىرى ءمالىم قۇپيا جاتىر، ءبىز بىلمەيتىن.

«گەتەنى وقىسام ابايدى تانىعانداي بولامىن. ابايدى وقىسام گەتەنى تانىعانداي بولامىن»,  دەگەنىمەن، ءۇش ەلدىڭ ادەبيەتىن دە تەل ەمگەن ەڭبەكقور  جازۋشىنىڭ ابايدى سۇيگەن  ماحابباتىنىڭ الابوتەن بولعانى ەكى ۇلى اقىننىڭ سان قىرلى تۆورچەستۆوسىن تالداعان ەسسەسىنەن تايعا تاڭبا باسقانداي اڭعارىلادى. تاپ وسىلاي بولۋى زاڭدىلىق تا، ويتكەنى، گەراعاڭ قازاق اقىنىنىڭ رۋحاني مۇراسىمەن توعىز جاسىندا تانىستى. قازاق مەكتەبىنە وقۋعا ءتۇسىپ، ءتىل سىندىرا باستاعان نەمىس بالاسىنا ابايدىڭ «قىس» ولەڭى قاتتى اسەر ەتتى. سابيلىك سەزىمىن تەبىرەنتىپ، بالالىق كوڭىلىن تولقىتتى.

يا، سول جىلى ەسىلدىڭ جاعاسىنداعى كىشكەنە قازاق اۋىلى قارلى بوراننىڭ استىندا قالعان. قىس تا ايتارلىقتاي قاتال بولدى. قازاق دالاسىنا جەر اۋدارىلعان نەمىس وتباسى بۇرىنعى دارىگەرلىك بەكەتتىڭ ءبىر بولمەسىن پانالاپ وتىرعان.

سارشۇناق اياز. تەرەزەنى جەل تىقىلداتادى. شاعىن عانا قاڭىلتىر پەشتىڭ ءىشى گۋ-گۋ ەتەدى. جەتىلىك شامنىڭ سىعىرايعان جارىعىنىڭ استىندا وتىرعان نەمىستىڭ ءبىر بالاسى  ابدەن توزىعى جەتىپ، سىرتى البا-جۇلبا بولعان وقۋلىعىن الىپ، ولەڭ وقىپ جاتىر.

اق كيىمدى دەنەلى، اق ساقالدى،

سوقىر، مىلقاۋ، تانىماس ءتىرى جاندى.

ءۇستى-باسى – اق قىراۋ، ءتۇسى سۋىق،

باسقان جەرى سىقىرلاپ كەلىپ قالدى.

بالا بەلگەر اقىن ولەڭىن وقىپ، ويدىڭ تەڭىزىنە شومعاندا،  كىشكەنتاي قارىنداسىن الدىنا سالىپ الديلەگەن اناسى گەتەنىڭ «دالانىڭ راۋشان گۇلى» ولەڭىن وعان كۇبىرلەپ، بەيكۇنا پەرىشتەنى جۇباتا تۇسەدى.  قىستىڭ قارا سۋىعىندا جانىن جىلىتقانداي بولعان گەتە مەن اباي بەينەلەرى نەمىس بالاسىنىڭ ساناسىنا قاتار ءسىڭىپ، جۇرەگىنە التىنداي ساۋلەسىن ۇيىتتى.   قيالىنا قانات ءبىتىرىپ، ارمان اسپانىنىڭ اسقارىنا جەتەلەدى.

جازۋشىنىڭ وتىز جىل بۇرىنعى «گەتە مەن اباي» ەسسەسىن قايتا شولىپ شىققانىمدا بەلگەردىڭ بۇيرەگىنىڭ گەتەگە قاراعاندا ابايعا كوبىرەك بۇرعانىن بايقادىم. ءتىپتى، گەتەنى تىلگە تيەك ەتۋ وعان ۇلى ابايدىڭ دانىشپاندىعىن، كەمەڭگەرلىگىن، كورەگەندىگىن دالەلدەۋ ءۇشىن اڭگىمەگە تامىزىق بولعانداي ما، نەمەنە؟  الايدا، قازاقتىڭ بار جاقسىلىعىن كورىپ، جانى حالىقتىڭ رۋحىمەن جاناسىپ كەتكەن جازۋشىنىڭ تاعىلىم العان ۇلى ۇستازى ابايدى الەم ويشىلدارىنىڭ بارىنەن دە جوعارى قويىپ، دانىشپاننىڭ رۋحىنا ءومىر بويى تاعزىم ەتكەن عيبراتىنا تاڭ قالۋدىڭ قاجەتى بار ما؟ جوق. ول وسكەن اۋىلدا ۇلكەن-كىشىلەر تەگىس اباي ولەڭدەرىن، اباي اندەرىن جاتقا ايتتى. اۋىل ساحناسىندا «اباي» سپەكتاكلى قويىلدى. «اباي جولى» رومانىن ەلدىڭ ءبارى تالاسىپ وقىدى. ەندەشە قايماعى بۇزىلماعان قازاقى ورتادا تاربيەلەنگەن بەلگەردىڭ ادامزاتتىڭ ءبارىن دە ايمالاپ، قۇشاعىنا سىيعىزىپ جىبەرە الاتىن پوەزيا پايعامبارىن گەتەدەن دە ارتىق جاقسى كورمەۋى قالايشا مۇمكىن بولماق.  كەلىننىڭ بەتىن كىم اشسا، سول وعان ىستىق بولىپ كورىنەدى ەمەس پە.  ادامگەرشىلىكتىڭ الىپپەسىن ۇيرەتىپ، جانىنا ىزگىلىكتىڭ شۋاعىن شاشىپ، اقىلىنا ساۋلەسىن قوندىرىپ، تانىمىن تەرەڭدەتكەن ۇلى ابايدى ول نەگە باسقا اقىنداردىڭ بارىنەن ارتىق سۇيمەسىن؟ سوندىقتان دا جازۋشى ءبازبىر بىلگىشتەردىڭ «اۋ، ءجۇز توم ەڭبەك جازعان گەتەنى نەبارى ەكى تومدىق مۇرا قالدىرعان ابايمەن سالىستىرۋ ارتىقتاۋ ەمەس پە» دەگەن ساۋالىنا ىزالانىپ، بىلاي دەپ جاۋاپ بەردى:  «ارتىق ەمەس!.. رۋحاني بايلىقتىڭ قۇنى ەش ۋاقىتتا كولەممەن بەلگىلەنبەيدى. ويتكەنى، كوركەم ادەبيەتتە، جالپى تۆورچەستۆو اتاۋلىدا سان ءاردايىم ساپاعا اۋىسپايدى. ماسەلە، ءسوزدىڭ كوپتىگىندە ەمەس – سىباعالى سالماعىندا. وسى تۇرعىدان قاراساق اباي ءسوز جوق، ولەڭنىڭ قادىر-قاسيەتىن تەرەڭ تۇسىنگەن الىپ اقىن. اباي پوەزياسى – شەتسىز-شەكسىز جاتقان سۇلۋ الەم. ونىڭ ءار جولىن وقىپ شىققاندا، دۇنيە سىرىنا قانىعىپ، ويعا-وي، سەزىمگە-سەزىم قوساسىز. كەيبىر كىپ-كىشكەنە مينياتيۋرانىڭ ءوزى تۇتاس ءبىر فيلوسوفيالىق كوركەمدىك جۇيەنى اڭعارتىپ وتىرادى.  اباي جايىندا جاقسى كىتاپ جازعان ت.الىمقۇلوۆتىڭ («جۇمباق جان») «ابايدىڭ ءار ولەڭى كىتاپشا بولماسا دا، دەربەس ماقالا جازۋعا تۇرادى» دەۋىندە ارتىقشىلىق جوق. شىنى سول!». (گەرولد بەلگەر «اباي مەن گەتە»).

بەلگەر شىعارماشىلىعىنىڭ شىڭدالۋىنا عانا ەمەس، ازاماتتىق ۇستانىمىنىڭ قالىپتاسۋىنا دا ابايدىڭ رۋحاني مۇراسىنىڭ زور ىقپالى ءتيدى.  جازۋشى ۇلى  اقىن تۋىندىلارىنان العان تاعىلىمىن جانىمەن قابىلداپ، جۇرەك قازىناسىنا اينالدىرىپ، قازاقتىڭ ساناسىنا كۇندەي جارقىراعان اباي شۋاعىنىڭ ساۋلەسىن تۇسىرۋگە ۇمتىلدى. اباي اتامىز ايتقان بەس اسىل ءىس «تالاپ – ەڭبەك – تەرەڭ وي- قاناعات – راقىم»-دى ويىنا قورىتىپ، بويىنا سىڭىرگەن تالانتتىڭ ادامدىق تابيعاتىندا ينەنىڭ جاسۋىنداي دا جالعاندىق پەن جاساندىلىق بولعان جوق. بەلگەردىڭ ومىردەگى بۇكىل ءىس-ارەكەتىنەن اباي تاعىلىمىنا دەگەن ادالدىعى ايدارلانىپ تۇراتىن.

ادەبيەتتىڭ بوساعاسىنان جاڭا تۇسكەن كەلىندەي بولىپ اتتاعاندا  جازۋشىلىقتاعى ەڭ العاشقى تالابىن قازاق قالامگەرلەرىنىڭ شىعارمالارىن ورىس تىلىنە اۋدارۋدان باستاعان گەراعاڭ الدىنا بيىك ماقسات قويا ءبىلدى. قازاق كلاسسيكتەرىنىڭ كولەمى كەرە قارىس روماندارىن ورىس تىلىندە سويلەتۋ ءۇشىن كۇندىز كۇلكىنى، تۇندە ۇيقىنى ۇمىتىپ  تىنىمسىز ەڭبەك ەتكەن جانكەشتىلىگى نەگە تۇرادى دەسەڭىزشى.  نەمىستىڭ ۇلى اقىنى گەتە ءوزىنىڭ حاتشىسى بولعان ەككەرمانعا بىردە بىلاي دەپتى: «مەنى جۇرت جولى بولعىشتىڭ ءوزى بولدى دەپ ويلايدى. ارينە، مەنىڭ تاعدىرعا، ومىرگە وكپەم جوق. بىراق مەن ءومىر بويى اۋىر بەينەتتەن ارىلماي كەلەمىن، ءتىپتى وسى جەتپىس بەس جىل ىشىندە ءبىر اي دا بولسا جان راقاتىن كورمەپپىن». ءدال وسىنداي ماعىناداعى ءسوزدى مەنىڭ ويىمشا قازاق توپىراعىندا ءوسىپ-ءونىپ، سەكسەننەن اسا بەرگەندە دۇنيە سالعان  نەمىس بەلگەرگە دە قاراتىپ ايتۋعا ابدەن بولادى. ءسوز ونەرىنىڭ دەرتىنە شالدىققان ول ءومىر بويى تالاپتانىپ، ەڭبەكتەنىپ، جان راقاتىن كورمەي ويدىڭ شىڭىراۋىن قازدى.  جان الەمىنە ولشەم بولاتىن رۋحاني بايلىقتى ول  ابايدان تاپتى. گەراعاڭنىڭ ازدى قاناعات تۇتاتىن ادام ەكەنىنە سۇحبات الۋ ءۇشىن ۇيىنە بارعانىمدا كوز جەتكىزگەنمىن. جۇپىنى عانا  پاتەرىنەن كىتاپتان باسقا بايلىق كوزىمە شالىنبادى. ەڭ عاجابى ول كوز مايىن تاۋىسىپ وقىعان كىتاپتارى جايىندا پىكىر بىلدىرۋگە دە ۋاقىت تاباتىن.  قالامگەر قاۋىمدى جۇرتتىڭ سوزىنە ەمەس، شىعارماسىنا قاراپ باعالايتىن. سوندىقتان دا ونەر ادامدارى جايىندا گەراعاڭنىڭ مىنا كوپشىلىكتىڭ ايتىپ جۇرگەنىنە مۇلدە ۇقسامايتىن ءوز ويى، ءوز پىكىرى بار بولاتىن.

ۇلى ابايدىڭ بەس دۇشپانى «وتىرىك-وسەك-ماقتانشاق- ەرىنشەك – بەكەر مال شاشپاق»- تى جانىنا جولاتپاعان ءبىر جازۋشى بولسا، ول ءدال وسى نەمىس بەلگەر شىعار. ول ەش ۋاقىتتا دا وتىرىك سويلەمەيتىن. باسقا تۇگىل، سول ءۇشىن جاقىن ارالاسىپ كەتكەن زامانداستارىنا دا  مىنەزى جاقپاي قالعان كەزدەرى كوپ. جالعاندىققا جانى قاس گەراعاڭنىڭ ات باسىنداي التىن بەرسە دە ازاماتتىعىنا كىر جۇعىپ قالاتىن تىرلىككە بارمايتىنىن، كۇندەلىگىندە جازىلىپ قالعان مىنا ءبىر ەستەلىگى دالەلدەي تۇسكەندەي.

 «بۇگىن مەنى بولات ءابىلوۆتىڭ ءبىر ارەكەتى  تاڭ قالدىردى: «تارلان» سىيلىعىن تابىس ەتەتىن  كەشكە شاقىرىپ، ونى ماعان بەرۋدى ۇيعارعاندارىن ايتتى.  مەن اڭ-تاڭ قالدىم: – سەندەر ماعان «تارلاندى» بەرگەن جوقسىڭدار ما؟ – دەدىم. – «قوسقان ۇلەسى ءۇشىن» اتالىمىن.

  • وندا تۇرعان نە بار! – دەدى بوكەڭ جۇلىپ العانداي. – ەندى ەڭ باستى سىيلىعىن بەرەمىز. ەكى مارتە سوۆەت وداعىنىڭ باتىرلارى بولا بەرەدى ەمەس پە؟. («تارلاننىڭ» باستى سىيلىعىنا ول جىلدارى الماتىنىڭ قاق ورتاسىنان ءۇش بولمەلى پاتەر ساتىپ الۋعا بولاتىن. ا.ك).

– جوق، بوكە – دەدىم مەن ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسىلىق ءبىلدىرىپ.  – بۇلاي ىستەۋگە بولمايدى! ءتۇرلى الىپ-قاشپا اڭگىمەلەر تۋادى. سىيلىق ءوزىنىڭ ءمان-ماعىناسىن جوعالتادى.

بىراق ءبىز شەشىمدى  قابىلداپ قويدىق، قوي.

شەشىمدەرىڭدى وزگەرتۋگە تۋرا كەلەدى. مەن سەندەردىڭ شاقىرعان كەشتەرىڭە بارا دا المايمىن. تاياۋدا عانا ينفراكت العانمىن.

قالاي، كەلە المايسىز؟

سولاي.

جارتى ساعاتقا بولسا دا كەلىپ كەتىڭىز.

بارا المايمىن.

وندا جۇبايىڭىز كەلسىن.

جوق، جاندارىم. ايەلىم دە بارمايدى. ەگەر «تارلان» سىيلىعىن بەرسەڭدەر، مەن ودان باس تارتۋعا ءماجبۇر بولامىن.

ءسىزدىڭ ايتقانىڭىزدان قايتپايتىن ادام ەكەنىڭىزدى جاقسى بىلەمىز. دەگەنمەن..

جو، جوق. ەندى بۇل تۋرالى اۋىز اشپا.

بولاتتىڭ بار ونەرىن سالىپ كوندىرۋگە تىرىسقانىنا قاراماستان مەن ءبىر سىيلىقتى ءبىر ادامعا ەكى مارتە بەرۋگە بولمايتىنا ونىڭ كوزىن جەتكىزدىم.

-پالەگە قالاسىڭدار.

-وندا كىمدى ۇسىناسىز؟

– ايتالىق يران-عايىپقا، تەمىرحانعا بەرۋگە بولادى. تىنىمباي دا بۇل سىيلىقتى الۋعا ابدەن لايىق». (گەرولد بەلگەر «تەن دنەي مينۋۆشيح»، («وتكەن كۇندەر ەلەسى») 550 ء–شى بەت).

مەن گەراعاڭنىڭ جۇرتتىڭ سوزىنە قوسىلىپ وسەك سوققان كەزىن كورگەن جوقپىن. نە ويلاسا دا ىشىنە جاسىرىپ قالماي، ءباسپاسوز بەتىندە كىم تۋرالى بولسا دا پىكىرىن اشىق ايتاتىن.

مەن گەراعاڭنىڭ ورىنسىز ماقتانعانىن دا بايقاعان ەمەسپىن.  ۇلكەن ىستەردى ءۇنسىز عانا تىندىرىپ تاستاپ، تۇك بىتىرمەگەن ادامداي جىميىپ جۇرەتىن. جۇرتتىڭ ءبارى اۋىزدارىنىڭ سۋى قۇرىپ، ادەبيەتتەگى تولايىم تابىستارىمەن ماقتانىپ جاتقاندا، تالاي تىرلىكتى جاساپ قويسا دا سالماقتى دا، سابىرلى قالپىنان تانبايتىن ەدى، ول.

گەراعاڭا ۇنەمى ءبىر-اق نارسە جەتپەي جاتاتىن. ول – ۋاقىت. التىننان دا قىمبات ۋاقىتتارىن قادىرلەي الماعان قازاقتاردى كورگەندە قاتتى قاپالاناتىن. كەيدە ويلايمىن، ءبىر مينۋتىن دا بوس جىبەرمەي، شىعارماشىلىق شەبەرحاناسىندا كۇندىز-ءتۇنى تىنىم تاپپاي ەڭبەك ەتكەن گەراعاڭ مىنا موماقان جەردىڭ استىندا قالاي عانا تىنىش جاتىر ەكەن؟….قالاي، ءا؟

***

جاستايىنان قوعامدىق ومىرگە بەلسەنە ارالاسىپ، جۇرتقا ەرتە تانىلعان مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ ايتقان سوزدەرىنەن عانا ەمەس، جاساعان ىستەرىنەن دە مەن اباي مەن اۋەزوۆكە دەگەن ەرەكشە قۇرمەت پەن ماحابباتتى بايقاپ جۇرەتىنمىن. القالى جيىنداردا ءسوز العاندا قوس كەمەڭگەردىڭ دانىشپان ويلارىنا جۇگىنىپ، تاعىلىمى مول عيبراتىن تەمىرقازىق ەتىپ ۇستاناتىن ول ەلىمىز تاۋەلسىزدىك الا-سالىسىمەن ەڭ الدىمەن «اباي» ەنتسيكلوپەدياسىن شىعارىپ، قازاققا تارتۋ ەتتى. ءسوز ونەرىمىزدىڭ  باعىت-باعدارىن ايقىنداپ بەرگەن ەكى عۇلامانىڭ ەسىمدەرىن ارداقتاۋ ءۇشىن جاساپ جۇرگەن حارەكەتىنە قاراپ، كەيدە ىشىمنەن «وسىنىڭ سىرى تەرەڭدە جاتىر-اۋ» دەپ ويلايتىنمىن. 2016 جىلعى «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ №10 سانىندا جارىق كورگەن مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ اكەسى جايىندا تولعانعان تاماشا ەسسەسىن وقىپ شىققانىمدا، ىشكى ءبىر تۇيسىكپەن سەزگەن ويىمنىڭ مەنى الداماعانىنا كوزىم جەتتى. «باسە!  تەكتىدەن تۋعان تۇلپاردىڭ شابىسى وسىلاي بولۋى كەرەك ەدى، عوي» دەگەن ويعا بەرىلىپ،  قاراپتان-قاراپ تەبىرەنىپ كەتتىم.

تاقىرىپقا تۇزدىق رەتىندە عانا ون پەرزەنت تاربيەلەپ، تۇتاس اۋلەت وربىتكەن اكەسى ابرار اكەتايۇلىنىڭ ءومىر جولى مىسالعا الىنعان ادەبي ەسسەدە  قازاق دالاسىنا مۇباراك ءدىنىمىزدىڭ قالاي كەلىپ، قالاي تامىرىن تەرەڭگە جىبەرگەن جاعدايى تاريحي وقيعالارمەن  شەندەستىرە وتىرىپ باياندالادى. ەسسە جانرىندا جازىلعانىمەن، مونوگرافيالىق زەرتتەۋدىڭ جۇگىن كوتەرىپ تۇرعان ەڭبەكتىڭ ارتىقشىلىعى سول – وندا، ءتۇبى اراب بولسا دا، جەرگىلىكتى حالىق اراسىنا بالداي باتىپ، سۋداي ءسىڭىپ كەتكەن قوجالار اۋلەتىنىڭ الاشتىڭ بايتاق جەرىنە قالاي كەلىپ، ورنىن تاپقانى تۋرالى شىندىقتار ءبىر ىزگە تۇسىرىلگەن. مىڭداعان ماقالالاردى ىجداھاتتىلىقپەن شولىپ شىعىپ، تاقىرىپتىڭ  ءتۇبىن ءتۇسىرىپ زەرتتەگەن ەسسەدە داۋ-داماي تۋعىزىپ جۇرگەن تالاي ماسەلەلەرگە عىلىمي دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن تولىققاندى جاۋاپ بەرىلىپتى.

بەسىنشى اۋلەتكە دەيىنگى بابالارى شىعىس قازاقستان وڭىرىندە ءوسىپ-ونگەن مۇحاڭنىڭ ارعى اتالارى قاسيەتتى تۇركىستان جەرىنەن شىققان قوجالار بولىپ تابىلادى. قىر ەلىنىڭ سوڭعى رەت باس كوتەرگەن باتىرى كەنەسارى حاننىڭ تۇسىندا ۇلى جازۋشى اۋەزوۆتىڭ بابالارىمەن بىرگە ونىڭ دا اتالارى سەمەي وبلىسىنىڭ جەرىنە قاراي قونىس اۋدارادى.  ولاردى بۇل جاققا اتاقتى اقتايلاق بي شاقىرسا كەرەك. ءوزى دە يسلامدى تەرەڭ بىلەتىن، مەيىلىنشە ءدىندار ادام قارعا تامىرلى قازاقتاردى قۇداي جولىنا سالىپ، حالقىنا قۇران حاديستەرىن ۇيرەتپەك نيەتتە بولىپتى.  وسىلايشا ءدىن بىلىمىنە وتە جەتىك بولعان ارعى باباسى ءمىرحاليد پەن اۋەزوۆ اۋلەتىنىڭ اتالارى ساياقىپ دەگەن كىسىلەر وتىز وتباسى اعايىن-تۋىستارىن باستاپ ۇزاق جولعا شىعادى دا، قازىرگى شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى اياگوز اۋدانىنىڭ جەرىنە كەلىپ توقتايدى.

وسى ارادان ولاردىڭ جولى اجىراپ، ساياقىپ وتاعاسى بەردىقوجا اتتى بالاسىمەن بىرگە سولتۇستىك-باتىس جاقتاعى شىڭعىس تاۋلارىنا قاراي بەتتەيدى. بۇل وڭىرگە ول كەزدە ابايدىڭ اكەسى اعا سۇلتان قۇنانباي بيلىك جۇرگىزىپ تۇردى.  ال، مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ اتا-بابالارى وڭتۇستىك-شىعىس جاقتا اباي دۇنيەگە كەلگەن جەردەن 400-500 شاقىرىمداي قاشىق جەردى مەكەندەيدى.

كولەمدى ەسسەدەگى سۋرەتكەرلىك شەبەرلىكپەن باياندالعان وقيعالارمەن تانىسا كەلىپ قازاقتىڭ ەكى ۇلى عۇلاماسىنا دەگەن ۇلى ماحاباتتى ابرار اكەتايۇلىنىڭ سابيلىك كەزدەن بالاسىنىڭ بويىنا ءسىڭىرىپ، ساناسىنا ۇيالاتىپ كەتكەنىنە كوزىم جەتتى.  باستاۋىش سىنىپتى بىتىرمەي جاتىپ-اق ول اكەسىنىڭ قولقالاۋىمەن «اباي جولىنىڭ» ءتورت كىتابىن وقىپ تاۋىسادى. ول از بولعانداي ماقانشىنىڭ ماقپال كەشتەرىندە ونى اكەسىنە داۋىستاپ وقىپ بەرۋدى ادەتكە اينالدىرادى.   كىتاپتىڭ قىزىعىنا ءتۇسىپ، جىلدامداتا وقۋعا كىرىسكەندە اكەسى ونى كىلت  توقتاتىپ، «كەز كەلگەن كىتاپتى اسىقپاي، اپتىقپاي بابىنا كەلتىرە وقىساڭ ءوزىڭ دە ءلاززات الاسىڭ، تىڭداعان ادام دا راحاتقا باتادى، ەسىڭە دە جاقسى ساقتايسىڭ»، – دەپ ءار شىعارمانىڭ مازمۇنىنا تەرەڭ بويلاۋعا باۋليدى. ەرتەڭىندە «اناۋ جەرى قالاي بولدى ءوزى؟» دەپ قايىرا  سۇراپ، قانشالىقتى تۇسىنگەنىن تەكسەرىپ وتىرادى. مىنە، وسىلايشا اباي ەسىمى سابيلىك كۇنىنەن مۇحتاردىڭ جۇرەگىنە ۇيالاپ، ولەڭدەرى انا سۇتىمەن بىرگە بويىنا رۋحاني ازىپ بولىپ دارىدى.

1961 جىلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ باسشىلىعىمەن، ءا.جيرەنشيننىڭ قۇراستىرۋىمەن ابايدىڭ قالىڭ ءبىر تومدىعى جارىق كوردى. ۇلى اقىننىڭ رۋحاني مۇراسىنىڭ كىتاپ بولىپ باسىلىپ شىعۋى قازاقتىڭ رۋحاني-مادەني ومىرىندەگى ەلەۋلى وقيعا بولدى. قىرداعى ەل ىشىندە قىزعا جاساۋ ازىرلەگەندە ىشىنە اباي ولەڭدەرىنىڭ كىتابىن سالۋ داستۇرگە اينالعانى بۇل كىتاپتىڭ قانشالىقتى قۇندى بولعانىن ايعاقتاي تۇسكەندەي. ايتپاقشى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كىشى قىزىنا قىمبات سىيلىق رەتىندە مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» ەپوپەياسىنىڭ مۇقاباسى كۇمىسپەن كۇپتەلگەن قوس تومدىعىن تارتۋ ەتىپ، ەل ىشىندە بۇرىننان بار جاقسى ءداستۇردى ۇلتتىڭ ساناسىندا قايتا جاڭعىرتقان بولاتىن.

ابرار اكەتايۇلىنىڭ ەڭ قىمبات مۇلكىندەي قاستەرلەپ ۇستاعان كىتابى ابايدىڭ ءبىر تومدىعى بولدى. ۇنەمى جاستىعىنىڭ استىندا جاتاتىن كىتاپتى سان مارتە قايىرا، تامسانا وقىپ: «جارىقتىق ابايدان بار سۇراعىنا جاۋاپ تاباسىڭ. وسىنشاما دانىشپاندىق ءبىر ادامعا قالاي عانا ءبىتتى ەكەن!»، – دەپ تامسانىپ وتىردى. م.اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» جونىندە: «اباي تۋرالى جازعاندا مۇحاڭنىڭ قالامىن دانىشپاننىڭ ارۋاعى جەتەلەپ وتىرعان عوي. ايتپەسە مۇنداي عاجايىپ كىتاپ دۇنيەگە كەلەر مە ەدى»، – دەگەن ءسوزىن بەلىنەن تۋعان پەرزەنتى ءسابي كۇنىنەن قۇلاعىنا قۇيىپ ءوسىپ، ەسەيە كەلە  ءوزىنىڭ دە اباي مەن اۋەزوۆ مۇراسىن تانۋعا دەگەن ىنتىزارلىعى ارتا ءتۇستى.  ورتا مەكتەپتى ءبىتىرىپ، الماتىعا وقۋعا اتتانعاندا، اسىلزادا اكەسى بالاسىنا ءوزىنىڭ تەرى ءسىڭىپ، قولىنىڭ تابى قالعان ابايدىڭ ءبىر تومدىعىن ۇستاتىپ: «قىسىلساڭ دا، قينالساڭ دا، وسسەڭ دە، وركەندەسەڭ دە بار سۇراقتى وسى كىتاپتان تاباسىڭ»، – دەگەن وسيەتىن ايتادى. اكەسىنىڭ امانات ەتىپ ايتقان وسيەتىن ول ءومىر بويى ۇمىتپاي، اباي جىرلارىنا جۇرەگىن جىلىتىپ، كەمەڭگەردىڭ اسىل سوزدەرىن بويتۇمارىنداي قاستەرلەپ  كەلەدى.

امانگەلدى كەڭشىلىكۇلى

جالعاسىن «اۋەزوۆ جانە اباي جولى» ماقالاسىنان وقي الاسىزدار

سونداي-اق، وقىڭىز

اۋلەت تۋرالى اڭگىمە

قالقامان. ول ايىمعازى شاڭىراعىنىڭ ەڭ كەنجەسى. اللا تاڭدايىنا جىردىڭ بالىن تامىزىپ، كيەلى ءسوزدىڭ كوش كەرۋەنىندە …

4 پىكىر

  1. قايسار

    تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا اباي مەن اۋەزوۆتى مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتەي ناسيحاتتاعان ادام ساناۋلى عانا. ۇلتتىڭ ۇلى تۇلعالارىن وسىلاي ۇلىقتاۋىمىز كەرەك. جاقسىنىڭ ىستەگەنىن كوپكە ۇلگى رەتىندە ايتىپ جۇرگەنىمىز ابزال.

  2. گۇلزات

    جاقىندا مۇحتار اعاي ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتكە كەلىپ، ءدارىس وقىدى. سول كەزدە ءار ءسوزىن ابايدان باستاپ، دانىشپاننىڭ ولەڭدەرىن مىسالعا كەلتىرىپ وتىردى. ابايدى جاي ءبىلىپ قانا قويماي، تۇلا-بويىمەن سەزىنىپ، ساناسىنا سىڭىرگەن ادام قازاققا قىزمەت ەتپەي قويمايدى. مۇحتار اعايدىڭ ەل ءۇشىن جاساپ جاتقان يگى ىستەرى سونىڭ جارقىن ءبىر كورىنىسى

  3. ابدىعاني

    ماقالا ءسوزسىز جاقسى جازىلعان ەكەن. ۇعىنىقتى، ارتىق تۇسى جوق، جۇپ-جۇمىر. وقىپ وتىرىپ حالقىمىزدىڭ اسىلدارىن ناسيحاتتاۋعا ەڭبەك سىڭىرگەن ازاماتتاردى قالاي دارىپتەسەك تە جاراسادى عوي دەگەن وي ءتۇيدىم. جارايسىز، امانگەلدى باۋىرىم. مۇحتار مىرزا سىزگە جاراتقان ءبىر ءوزى جار بولسىن.

  4. اقىن ميراس

    قايران گەر-اعا! تەكتى ەدىڭىز عوي. سول تەكتىلىگىڭىزدەن تالايدان قۇر قالدىڭىز. بۇگىندە «تارلان» تۇرماق ودان دا زور سىيلىقتاردى ەكى ەمەس، بىرنەشە مارتە السا دا ارلانبايتىندار بار. ماقالا تالايدى ەسكە تۇسىرەتىندەي تۇنىق جازىلعان ەكەن.

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان