Basqı bet / Sır-swhbat / Tağılım men tağzım    

Tağılım men tağzım    

(Jalğası. Bası «Bel'gerge hat…» maqalasında)

Formaciyalıq damu ülgisi ğana emes, minez-qwlıqtarı da bir-birine wqsamaytın halıqtardıñ arasın jaqındata tüskeni üşin adam balası eñ aldımen ädebietke qarızdar. Söz öneri qiyalımız tuğızğan mına fänidiñ jalğan körinisi ekenine qaramastan, ol bizge kürmeui kürdeli tirşiliktiñ tereñgi qabatında jasırınğan qwndılıqtardı tabuğa kömektesip  keledi. Näsildik, dini-ğwrıptıq ayırmaşılığımızğa, qay jerde, (meyli ol saharanıñ şöli me, älde, teñizdiñ kök maysa jağalauı ma, nemese tipti, şeksizdigi sağımdı da adastıratın keñ baytaq dala ma) tuıp, peşenemizge qanday wlttıñ ökili bolu tağdırı jazılğanına qaramastan ädebiet bärimizdi mwñaytatın, quantatın,  tabıstıratın, tañ qaldıratın, biriktiretin, ayauşılığımızdı oyatıp, bauırmaşıldıq sezimimizdi artqıza tüsetin, aqılmen tüsindirip bere almaytın, bizdiñ sanamızdan da biik twrğan  – Qwdaydıñ qwpiyası.  Söz sıyqırı bizge talay dünieniñ sırın aştı,  mereyimizdi üstem etip, janımızdı jigerlendirgen til qwdireti arqılı armanımızdıñ asqarında mwnartqan biik şıñdardı da bağındırıp,  adam balasınıñ aqımaqtığı tuğızğan kedergilerdi bwzıp-jarıp öttik. Qwdaydıñ kenje balasınday bolıp fänidiñ esigin aşqannan beri adamdıq bastaudıñ twnığın laylaytın äreketterdiñ bärine qarsı twra alğan bir wlı küş  bolsa, ol – söz öneri. Qiın-qıstau zamandardıñ  alasapıran dauılına, totalitarlıq qoğamnıñ tegereurindi qıspağına, halıqtıñ  azattığına kisen salıp, qanın suday ağızğan repressiyalardıñ ozbırlığına qaramastan ädebiet barlıq uaqıtta da bizge adamdıq bolmısımızdı joğaltıp almaudı üyretip keledi.

Keleşegimiz twmandanıp, el tağdırı jırtısqa tüsip, bağıt-bağdarımızdan adasqan öliarada kez-kelgen wlttıñ ädebietinde adam bolıp qaludıñ tağılımın körsetip,  qalğıp bara jatqan sanasın oyatıp, ruhın tiriltip, ümit otın  jağıp, keleşekke jol bastaytın kemeñgerleri boladı. Francuzdarda ol  – Gyugo men Bal'zak, nemisterde – Gete, orıstarda Puşkin men Tolstoy, qazaqtarda ol  kim desek  – Abay men Äuezov.  Qazaq dalasınıñ keñ baytaq saharasında kenetten payda bolıp, dañqı älemdi şarlap ketken bwl eki tañğajayıp qwbılıstıñ önerdegi jarığı ömirge keletin äli talay wrpaqtıñ jüregine altınday säulesin wyıtatın boladı….

Bizdiñ bügin äñgime etip otırğan keyipkerlerimiz Gerağañ men Mwhañnıñ aqılına säulesin qondırıp, azamat bolıp qalıptasuına da osı eki jaqsınıñ artına qaldırğan mol mwrasınıñ tigizgen şarapatınıñ  köl-kösir bolğanın aytpay ketpeske amal kem.

Ruhani baylıqtan basqa eşteñege qızıqpağan Gerol'd Bel'gerdiñ äulie Abay jaylı tolğanğan essesi men Mwhtar Qwl-Mwhammedtiñ danışpan Äuezov jayında jazğan eñbegi joğarıdağıday sözderdi aytuımızğa türtki bolıp, bizdi osınday bir oydıñ mekenine qaray jeteley tüsti.

Gerağañnıñ wşı-qiırı joq alıp mwhittay ädebiet keñistiginen tapqan oljası köp, biraq, pir twtıp, äulie sanap, boytwmarınday qasterlep ötken üş wlı ardaqtısı – Gete, Puşkin jäne Abay boldı.

Qızıq! Wltınıñ maqtanışına aynalğan üş kemeñgerdiñ tänin topıraq jasırğannan beri twtas bir kezeñderdiñ däureni artta qalıp, ondağan wrpaq almastı, osı beymaza  mezgil işinde älem kartasında jaña şekaralardıñ sızığı jürgizilip, memleketter joğalıp, alıp imperiyalardıñ küli kökke wştı, biraq, qoğamdıq, äleumettik, sayasi dağdarıstardıñ dauılına qaramastan, bizdiñ boyımızdağı Azattıqqa, Mahabbatqa, Ömirge iñkär qwştarlıqtıñ otınday lapıldağan  Gete – Puşkin – Abay ruhınıñ jalını bwrınğıdan beter laulap, adamzat aspanınıñ törinde mäñgiliktiñ habarşısınday jarqırap, jıldar ötken sayın jwldızı joğarılap baradı.

Äli künge deyin nemister – Geteni, orıstar – Puşkindi, al mına biz qazaqtar Abaydı oqıp, oylı jırlarınıñ säulesine şomılğanımızda adamdıq tabiğatımızdı tapqanday köñil-küydiñ tolqının basımızdan keşemiz. Jwldızdarı biiktep bara jatqan üş wlı halıqtıñ danışpanı uaqıt öte kele sol üş eldiñ kemeñgerine ğana emes, wlttıq ruhına da aynalıp ülgerdi. Wltı nemis jazuşısı Bel'gerdiñ däl bayqağanınday, är türli tarihi-geografiyalıq ortada, är türli qoğamdıq formaciya men tarihi kezderde, til men ädebi dästüri bir-birinen müldem alşaq jağdayda ömir sürgenderine qaramastan, bwl wlı aqındardıñ tağdırlarında, dünietanımdarında, izdenisterinde, adamgerşilik ınta-talabında, wlttıq mädenietti damıtıp, wlttıq sana-sezimdi oyatu bağıtındağı eresen eñbekterinde ündes, sarındas äuender köp.

Däl bügingidey ideologiyamız älsirep, dinimiz şatasıp, dilimiz adasıp, tilimiz alaşwbarlanıp bara jatqan şırğalañ zamanda Abay bizdiñ kemeñgerimiz, bağıt tüzeytin temirqazığımız ğana emes, endigi jerde adam bolıp qaluımızdıñ kepili men jalğız mümkindigine de aynalğanday.  Islam şekpenin jamılıp, miımızdı ayranday aşıtıp jibergen dini  bağıttardıñ şılauına şırmalmay,  kemeñger oylarınıñ jwmbağına tereñ boylağanımızda ğana biz şın mänisindegi wlttıq bolmısımızdı tabamız…

Paradoks! Wltı nemis Gerağañ äueli Gete arqılı bolmısın tanıp, sodan keyin ğana barıp Abaydı aşuı tiis edi. Biraq, bäri kerisinşe boldı. Eñ aldımen  ol «mıñmen jalğız alısqan» Abay jwmbağına üñildi, kemeñgerdiñ şığarmaşılıq äleminiñ san qırlı tabiğatın zerttey tüsip, birte-birte  Geteniñ aqındıq äleminiñ şıñırauına boyladı. Bwrın-soñdı añğarmağan jaña aqındı aştı. Wlı şayırdıñ bir öleñin nemisşeden oqıp («Qarañğı tünde tau qalğıp»), sosın, Lermontovtıñ tärjimalauında orısşası  jäne Abay audarmasındağı qazaqşasımen tanısqan Gerağañnıñ şındıqtıñ arqanınan attap kete almay «Getege – üş, Lermontovqa – tört, al, Abayğa – bes qoyar edim» dep ağınan aqtarıluında ülken gäp, tereñ sır jatır. Mümkin qatelesetin de şığarmız. Bizdiñ oyımızşa Abaydıñ tağılım alıp, tağzım etken wstazdarı Gete men Puşkinderdey dañqınıñ jer jarıp, atağınıñ ayday älemge jayılıp kete almauınıñ jalğız ğana sebebi – qazaq bolıp tuğanında. Bwl Abaydıñ kemşiligi emes –  bizdiñ osaldığımız. Eger nemis nemese orıs topırağın emip tuğanda Abaydıñ aqındıq dañqı Gete men Lermontovtardan äldeqayda biik boları sözsiz.  Gerağañnıñ bir öleñ arqılı üş wlı aqınnıñ şığarmaşılığına bağa bergen twjırımı bizge osınday qorıtındı jasap, oy tüyuge itermeley tüsti.

Mädenieti ozıq eki eldiñ aqındarınan  Abaydıñ artıqşılığı ol Şığıstıñ da, Batıstıñ da danalığın oy süzgisinen ötkizip, boyına siñirip, älemdegi barlıq halıqqa ortaq ideyanı wsına bilgen – adamzattıñ äulie aqını. Bir qızığı «Adamzattıñ bärin süy bauırım dep» degen mağınadağı adamgerşilik mwrattıñ altın qazığınday ideyanı mädenieti ozıq eldiñ  ökilderi – nemis Gete, orıs Puşkin de emes, qazaq Abay ayttı. Endeşe qazaq topırağında ösip-öngen Gerağañnıñ wlı Abaydı erekşe qadir twtıp, tipti, Geteden de artıq süyuinde bir ülken jwmbaq, basqa wlttıñ ruhına janasıp ketken janğa ğana sırı mälim qwpiya jatır, biz bilmeytin.

«Geteni oqısam Abaydı tanığanday bolamın. Abaydı oqısam Geteni tanığanday bolamın»,  degenimen, üş eldiñ ädebietin de tel emgen eñbekqor  jazuşınıñ Abaydı süygen  mahabbatınıñ alaböten bolğanı eki wlı aqınnıñ san qırlı tvorçestvosın taldağan essesinen tayğa tañba basqanday añğarıladı. Tap osılay boluı zañdılıq ta, öytkeni, Gerağañ qazaq aqınınıñ ruhani mwrasımen toğız jasında tanıstı. Qazaq mektebine oquğa tüsip, til sındıra bastağan nemis balasına Abaydıñ «Qıs» öleñi qattı äser etti. Säbilik sezimin tebirentip, balalıq köñilin tolqıttı.

Iya, sol jılı Esildiñ jağasındağı kişkene qazaq auılı qarlı borannıñ astında qalğan. Qıs ta aytarlıqtay qatal boldı. Qazaq dalasına jer audarılğan nemis otbası bwrınğı därigerlik bekettiñ bir bölmesin panalap otırğan.

Sarşwnaq ayaz. Terezeni jel tıqıldatadı. Şağın ğana qañıltır peştiñ işi gu-gu etedi. Jetilik şamnıñ sığırayğan jarığınıñ astında otırğan nemistiñ bir balası  äbden tozığı jetip, sırtı alba-jwlba bolğan oqulığın alıp, öleñ oqıp jatır.

Aq kiimdi deneli, aq saqaldı,

Soqır, mılqau, tanımas tiri jandı.

Üsti-bası – aq qırau, tüsi suıq,

Basqan jeri sıqırlap kelip qaldı.

Bala Bel'ger aqın öleñin oqıp, oydıñ teñizine şomğanda,  kişkentay qarındasın aldına salıp äldilegen anası Geteniñ «Dalanıñ rauşan güli» öleñin oğan kübirlep, beykünä perişteni jwbata tüsedi.  Qıstıñ qara suığında janın jılıtqanday bolğan Gete men Abay beyneleri nemis balasınıñ sanasına qatar siñip, jüregine altınday säulesin wyıttı.   Qiyalına qanat bitirip, arman aspanınıñ asqarına jeteledi.

Jazuşınıñ otız jıl bwrınğı «Gete men Abay» essesin qayta şolıp şıqqanımda Bel'gerdiñ büyreginiñ Getege qarağanda Abayğa köbirek bwrğanın bayqadım. Tipti, Geteni tilge tiek etu oğan wlı Abaydıñ danışpandığın, kemeñgerligin, köregendigin däleldeu üşin äñgimege tamızıq bolğanday ma, nemene?  Alayda, qazaqtıñ bar jaqsılığın körip, janı halıqtıñ ruhımen janasıp ketken jazuşınıñ tağılım alğan wlı wstazı Abaydı älem oyşıldarınıñ bärinen de joğarı qoyıp, danışpannıñ ruhına ömir boyı tağzım etken ğibratına tañ qaludıñ qajeti bar ma? Joq. Ol ösken auılda ülken-kişiler tegis Abay öleñderin, Abay änderin jatqa ayttı. Auıl sahnasında «Abay» spektakli qoyıldı. «Abay jolı» romanın eldiñ bäri talasıp oqıdı. Endeşe qaymağı bwzılmağan qazaqı ortada tärbielengen Bel'gerdiñ adamzattıñ bärin de aymalap, qwşağına sıyğızıp jibere alatın poeziya payğambarın Geteden de artıq jaqsı körmeui qalayşa mümkin bolmaq.  Kelinniñ betin kim aşsa, sol oğan ıstıq bolıp körinedi emes pe.  Adamgerşiliktiñ älippesin üyretip, janına izgiliktiñ şuağın şaşıp, aqılına säulesin qondırıp, tanımın tereñdetken wlı Abaydı ol nege basqa aqındardıñ bärinen artıq süymesin? Sondıqtan da jazuşı bäzbir bilgişterdiñ «au, jüz tom eñbek jazğan Geteni nebäri eki tomdıq mwra qaldırğan Abaymen salıstıru artıqtau emes pe» degen saualına ızalanıp, bılay dep jauap berdi:  «Artıq emes!.. Ruhani baylıqtıñ qwnı eş uaqıtta kölemmen belgilenbeydi. Öytkeni, körkem ädebiette, jalpı tvorçestvo ataulıda san ärdayım sapağa auıspaydı. Mäsele, sözdiñ köptiginde emes – sıbağalı salmağında. Osı twrğıdan qarasaq Abay söz joq, öleñniñ qadır-qasietin tereñ tüsingen alıp aqın. Abay poeziyası – şetsiz-şeksiz jatqan swlu älem. Onıñ är jolın oqıp şıqqanda, dünie sırına qanığıp, oyğa-oy, sezimge-sezim qosasız. Keybir kip-kişkene miniatyuranıñ özi twtas bir filosofiyalıq körkemdik jüyeni añğartıp otıradı.  Abay jayında jaqsı kitap jazğan T.Älimqwlovtıñ («Jwmbaq jan») «Abaydıñ är öleñi kitapşa bolmasa da, derbes maqala jazuğa twradı» deuinde artıqşılıq joq. Şını sol!». (Gerol'd Bel'ger «Abay men Gete»).

Bel'ger şığarmaşılığınıñ şıñdaluına ğana emes, azamattıq wstanımınıñ qalıptasuına da Abaydıñ ruhani mwrasınıñ zor ıqpalı tidi.  Jazuşı wlı  aqın tuındılarınan alğan tağılımın janımen qabıldap, jürek qazınasına aynaldırıp, qazaqtıñ sanasına kündey jarqırağan Abay şuağınıñ säulesin tüsiruge wmtıldı. Abay atamız aytqan bes asıl is «TALAP – EÑBEK – TEREÑ OY- QANAĞAT – RAQIM»-dı oyına qorıtıp, boyına siñirgen talanttıñ adamdıq tabiğatında ineniñ jasuınday da jalğandıq pen jasandılıq bolğan joq. Bel'gerdiñ ömirdegi bükil is-äreketinen Abay tağılımına degen adaldığı aydarlanıp twratın.

Ädebiettiñ bosağasınan jaña tüsken kelindey bolıp attağanda  jazuşılıqtağı eñ alğaşqı talabın qazaq qalamgerleriniñ şığarmaların orıs tiline audarudan bastağan Gerağañ aldına biik maqsat qoya bildi. Qazaq klassikteriniñ kölemi kere qarıs romandarın orıs tilinde söyletu üşin kündiz külkini, tünde wyqını wmıtıp  tınımsız eñbek etken jankeştiligi nege twradı deseñizşi.  Nemistiñ wlı aqını Gete öziniñ hatşısı bolğan Ekkermanğa birde bılay depti: «Meni jwrt jolı bolğıştıñ özi boldı dep oylaydı. Ärine, meniñ tağdırğa, ömirge ökpem joq. Biraq men ömir boyı auır beynetten arılmay kelemin, tipti osı jetpis bes jıl işinde bir ay da bolsa jan raqatın körmeppin». Däl osınday mağınadağı sözdi meniñ oyımşa qazaq topırağında ösip-önip, seksennen asa bergende dünie salğan  nemis Bel'gerge de qaratıp aytuğa äbden boladı. Söz öneriniñ dertine şaldıqqan ol ömir boyı talaptanıp, eñbektenip, jan raqatın körmey oydıñ şıñırauın qazdı.  Jan älemine ölşem bolatın ruhani baylıqtı ol  Abaydan taptı. Gerağañnıñ azdı qanağat twtatın adam ekenine swhbat alu üşin üyine barğanımda köz jetkizgenmin. Jwpını ğana  päterinen kitaptan basqa baylıq közime şalınbadı. Eñ ğajabı ol köz mayın tauısıp oqığan kitaptarı jayında pikir bildiruge de uaqıt tabatın.  Qalamger qauımdı jwrttıñ sözine emes, şığarmasına qarap bağalaytın. Sondıqtan da öner adamdarı jayında Gerağañnıñ mına köpşiliktiñ aytıp jürgenine mülde wqsamaytın öz oyı, öz pikiri bar bolatın.

Wlı Abaydıñ bes dwşpanı «ÖTİRİK-ÖSEK-MAQTANŞAQ- ERİNŞEK – BEKER MAL ŞAŞPAQ»- tı janına jolatpağan bir jazuşı bolsa, ol däl osı nemis Bel'ger şığar. Ol eş uaqıtta da ötirik söylemeytin. Basqa tügil, sol üşin jaqın aralasıp ketken zamandastarına da  minezi jaqpay qalğan kezderi köp. Jalğandıqqa janı qas Gerağañnıñ at basınday altın berse de azamattığına kir jwğıp qalatın tirlikke barmaytının, kündeliginde jazılıp qalğan mına bir esteligi däleldey tüskendey.

 «Bügin meni Bolat Äbilovtıñ bir äreketi  tañ qaldırdı: «Tarlan» sıylığın tabıs etetin  keşke şaqırıp, onı mağan berudi wyğarğandarın ayttı.  Men añ-tañ qaldım: – Sender mağan «Tarlandı» bergen joqsıñdar ma? – dedim. – «Qosqan ülesi üşin» atalımın.

  • Onda twrğan ne bar! – dedi Bökeñ jwlıp alğanday. – Endi eñ bastı sıylığın beremiz. Eki märte Sovet Odağınıñ Batırları bola beredi emes pe?. («Tarlannıñ» bastı sıylığına ol jıldarı Almatınıñ qaq ortasınan üş bölmeli päter satıp aluğa bolatın. A.K).

– Joq, Böke – dedim men üzildi-kesildi qarsılıq bildirip.  – Bwlay isteuge bolmaydı! Türli alıp-qaşpa äñgimeler tuadı. Sıylıq öziniñ män-mağınasın joğaltadı.

Biraq biz şeşimdi  qabıldap qoydıq, qoy.

Şeşimderiñdi özgertuge tura keledi. Men senderdiñ şaqırğan keşteriñe bara da almaymın. Tayauda ğana infrakt alğanmın.

Qalay, kele almaysız?

Solay.

Jartı sağatqa bolsa da kelip ketiñiz.

Bara almaymın.

Onda jwbayıñız kelsin.

Joq, jandarım. Äyelim de barmaydı. Eger «Tarlan» sıylığın berseñder, men odan bas tartuğa mäjbür bolamın.

Sizdiñ aytqanıñızdan qaytpaytın adam ekeniñizdi jaqsı bilemiz. Degenmen..

Jo, joq. Endi bwl turalı auız aşpa.

Bolattıñ bar önerin salıp köndiruge tırısqanına qaramastan men bir sıylıqtı bir adamğa eki märte beruge bolmaytına onıñ közin jetkizdim.

-Pälege qalasıñdar.

-Onda kimdi wsınasız?

– Aytalıq Iran-Ğayıpqa, Temirhanğa beruge boladı. Tınımbay da bwl sıylıqtı aluğa äbden layıq». (Gerol'd Bel'ger «Ten' dney minuvşih», («Ötken künder elesi») 550 –şi bet).

Men Gerağañnıñ jwrttıñ sözine qosılıp ösek soqqan kezin körgen joqpın. Ne oylasa da işine jasırıp qalmay, baspasöz betinde kim turalı bolsa da pikirin aşıq aytatın.

Men Gerağañnıñ orınsız maqtanğanın da bayqağan emespin.  Ülken isterdi ünsiz ğana tındırıp tastap, tük bitirmegen adamday jımiıp jüretin. Jwrttıñ bäri auızdarınıñ suı qwrıp, ädebiettegi tolayım tabıstarımen maqtanıp jatqanda, talay tirlikti jasap qoysa da salmaqtı da, sabırlı qalpınan tanbaytın edi, ol.

Gerağaña ünemi bir-aq närse jetpey jatatın. Ol – Uaqıt. Altınnan da qımbat uaqıttarın qadirley almağan qazaqtardı körgende qattı qapalanatın. Keyde oylaymın, bir minutın da bos jibermey, şığarmaşılıq şeberhanasında kündiz-tüni tınım tappay eñbek etken Gerağañ mına momaqan jerdiñ astında qalay ğana tınış jatır eken?….Qalay, ä?

***

Jastayınan qoğamdıq ömirge belsene aralasıp, jwrtqa erte tanılğan Mwhtar Qwl-Mwhammedtiñ aytqan sözderinen ğana emes, jasağan isterinen de men Abay men Äuezovke degen erekşe qwrmet pen mahabbattı bayqap jüretinmin. Alqalı jiındarda söz alğanda qos kemeñgerdiñ danışpan oylarına jüginip, tağılımı mol ğibratın temirqazıq etip wstanatın ol elimiz täuelsizdik ala-salısımen eñ aldımen «Abay» enciklopediyasın şığarıp, qazaqqa tartu etti. Söz önerimizdiñ  bağıt-bağdarın ayqındap bergen eki ğwlamanıñ esimderin ardaqtau üşin jasap jürgen hareketine qarap, keyde işimnen «osınıñ sırı tereñde jatır-au» dep oylaytınmın. 2016 jılğı «Jwldız» jurnalınıñ №10 sanında jarıq körgen Mwhtar Qwl-Mwhammedtiñ äkesi jayında tolğanğan tamaşa essesin oqıp şıqqanımda, işki bir tüysikpen sezgen oyımnıñ meni aldamağanına közim jetti. «Bäse!  Tektiden tuğan twlpardıñ şabısı osılay boluı kerek edi, ğoy» degen oyğa berilip,  qaraptan-qarap tebirenip kettim.

Taqırıpqa twzdıq retinde ğana on perzent tärbielep, twtas äulet örbitken äkesi Abrar Äketaywlınıñ ömir jolı mısalğa alınğan ädebi essede  qazaq dalasına mübärak dinimizdiñ qalay kelip, qalay tamırın tereñge jibergen jağdayı tarihi oqiğalarmen  şendestire otırıp bayandaladı. Esse janrında jazılğanımen, monografiyalıq zertteudiñ jügin köterip twrğan eñbektiñ artıqşılığı sol – onda, tübi arab bolsa da, jergilikti halıq arasına balday batıp, suday siñip ketken qojalar äuletiniñ Alaştıñ baytaq jerine qalay kelip, ornın tapqanı turalı şındıqtar bir izge tüsirilgen. Mıñdağan maqalalardı ıjdahattılıqpen şolıp şığıp, taqırıptıñ  tübin tüsirip zerttegen essede dau-damay tuğızıp jürgen talay mäselelerge ğılımi derekterge negizdelgen tolıqqandı jauap berilipti.

Besinşi äuletke deyingi babaları Şığıs Qazaqstan öñirinde ösip-öngen Mwhañnıñ arğı ataları qasietti Türkistan jerinen şıqqan qojalar bolıp tabıladı. Qır eliniñ soñğı ret bas kötergen batırı Kenesarı hannıñ twsında wlı jazuşı Äuezovtıñ babalarımen birge onıñ da ataları Semey oblısınıñ jerine qaray qonıs audaradı.  Olardı bwl jaqqa ataqtı Aqtaylaq bi şaqırsa kerek. Özi de islamdı tereñ biletin, meyilinşe dindar adam qarğa tamırlı qazaqtardı qwday jolına salıp, halqına qwran hadisterin üyretpek niette bolıptı.  Osılayşa din bilimine öte jetik bolğan arğı babası Mirhalid pen Äuezov äuletiniñ ataları Sayaqıp degen kisiler otız otbası ağayın-tuıstarın bastap wzaq jolğa şığadı da, qazirgi Şığıs Qazaqstan oblısındağı Ayagöz audanınıñ jerine kelip toqtaydı.

Osı aradan olardıñ jolı ajırap, Sayaqıp otağası Berdiqoja attı balasımen birge soltüstik-batıs jaqtağı Şıñğıs taularına qaray betteydi. Bwl öñirge ol kezde Abaydıñ äkesi ağa swltan Qwnanbay bilik jürgizip twrdı.  Al, Mwhtar Qwl-Mwhammedtiñ ata-babaları oñtüstik-şığıs jaqta Abay düniege kelgen jerden 400-500 şaqırımday qaşıq jerdi mekendeydi.

Kölemdi essedegi suretkerlik şeberlikpen bayandalğan oqiğalarmen tanısa kelip qazaqtıñ eki wlı ğwlamasına degen wlı mahabattı Abrar Äketaywlınıñ säbilik kezden balasınıñ boyına siñirip, sanasına wyalatıp ketkenine közim jetti.  Bastauış sınıptı bitirmey jatıp-aq ol äkesiniñ qolqalauımen «Abay jolınıñ» tört kitabın oqıp tauısadı. Ol az bolğanday Maqanşınıñ maqpal keşterinde onı äkesine dauıstap oqıp berudi ädetke aynaldıradı.   Kitaptıñ qızığına tüsip, jıldamdata oquğa kiriskende äkesi onı kilt  toqtatıp, «kez kelgen kitaptı asıqpay, aptıqpay babına keltire oqısañ öziñ de läzzat alasıñ, tıñdağan adam da rahatqa batadı, esiñe de jaqsı saqtaysıñ», – dep är şığarmanıñ mazmwnına tereñ boylauğa baulidı. Erteñinde «Anau jeri qalay boldı özi?» dep qayıra  swrap, qanşalıqtı tüsingenin tekserip otıradı. Mine, osılayşa Abay esimi säbilik küninen Mwhtardıñ jüregine wyalap, öleñderi ana sütimen birge boyına ruhani azıp bolıp darıdı.

1961 jılı Mwhtar Äuezovtiñ basşılığımen, Ä.Jirenşinniñ qwrastıruımen Abaydıñ qalıñ bir tomdığı jarıq kördi. Wlı aqınnıñ ruhani mwrasınıñ kitap bolıp basılıp şığuı qazaqtıñ ruhani-mädeni ömirindegi eleuli oqiğa boldı. Qırdağı el işinde qızğa jasau äzirlegende işine Abay öleñderiniñ kitabın salu dästürge aynalğanı bwl kitaptıñ qanşalıqtı qwndı bolğanın ayğaqtay tüskendey. Aytpaqşı Elbası Nwrswltan Nazarbaev kişi qızına qımbat sıylıq retinde Mwhtar Äuezovtiñ «Abay jolı» epopeyasınıñ mwqabası kümispen küptelgen qos tomdığın tartu etip, el işinde bwrınnan bar jaqsı dästürdi wlttıñ sanasında qayta jañğırtqan bolatın.

Abrar Äketaywlınıñ eñ qımbat mülkindey qasterlep wstağan kitabı Abaydıñ bir tomdığı boldı. Ünemi jastığınıñ astında jatatın kitaptı san märte qayıra, tamsana oqıp: «Jarıqtıq Abaydan bar swrağına jauap tabasıñ. Osınşama danışpandıq bir adamğa qalay ğana bitti eken!», – dep tamsanıp otırdı. M.Äuezovtiñ «Abay jolı» jöninde: «Abay turalı jazğanda Mwhañnıñ qalamın danışpannıñ aruağı jetelep otırğan ğoy. Äytpese mwnday ğajayıp kitap düniege keler me edi», – degen sözin belinen tuğan perzenti säbi küninen qwlağına qwyıp ösip, eseye kele  öziniñ de Abay men Äuezov mwrasın tanuğa degen ıntızarlığı arta tüsti.  Orta mektepti bitirip, Almatığa oquğa attanğanda, asılzada äkesi balasına öziniñ teri siñip, qolınıñ tabı qalğan Abaydıñ bir tomdığın wstatıp: «Qısılsañ da, qinalsañ da, össeñ de, örkendeseñ de bar swraqtı osı kitaptan tabasıñ», – degen ösietin aytadı. Äkesiniñ amanat etip aytqan ösietin ol ömir boyı wmıtpay, Abay jırlarına jüregin jılıtıp, kemeñgerdiñ asıl sözderin boytwmarınday qasterlep  keledi.

Amangeldi KEÑŞİLİKWLI

jalğasın «Äuezov jäne Abay jolı» maqalasınan oqi alasızdar

Sonday-aq, oqıñız

Äulet turalı äñgime

Qalqaman. Ol Ayımğazı şañırağınıñ eñ kenjesi. Alla tañdayına jırdıñ balın tamızıp, kieli sözdiñ köş kerueninde …

4 Pikir

  1. Täuelsizdik jıldarında Abay men Äuezovti Mwhtar Qwl-Mwhammedtey nasihattağan adam sanaulı ğana. Wlttıñ wlı twlğaların osılay wlıqtauımız kerek. Jaqsınıñ istegenin köpke ülgi retinde aytıp jürgenimiz abzal.

  2. Jaqında Mwhtar ağay bizdiñ universitetke kelip, däris oqıdı. Sol kezde är sözin Abaydan bastap, danışpannıñ öleñderin mısalğa keltirip otırdı. Abaydı jay bilip qana qoymay, twla-boyımen sezinip, sanasına siñirgen adam qazaqqa qızmet etpey qoymaydı. Mwhtar ağaydıñ el üşin jasap jatqan igi isteri sonıñ jarqın bir körinisi

  3. Äbdiğani

    Maqala sözsiz jaqsı jazılğan eken. Wğınıqtı, artıq twsı joq, jwp-jwmır. Oqıp otırıp halqımızdıñ asıldarın nasihattauğa eñbek siñirgen azamattardı qalay däriptesek te jarasadı ğoy degen oy tüydim. Jaraysız, Amangeldi bauırım. Mwhtar mırza sizge Jaratqan bir özi jar bolsın.

  4. aqın Miras

    Qayran Ger-ağa! Tekti ediñiz ğoy. Sol tektiligiñizden talaydan qwr qaldıñız. Büginde «Tarlan» twrmaq odan da zor sıylıqtardı eki emes, birneşe märte alsa da arlanbaytındar bar. Maqala talaydı eske tüsiretindey twnıq jazılğan eken.

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan