باسقى بەت / سىر-سۇحبات / نامىسسىزدىق – داۋاسىز دەرت

نامىسسىزدىق – داۋاسىز دەرت

بەلگىلى قالامگەر كامەل جۇنىستەگىنىڭ بيىل جارىق كورگەن «كوگىلدىر كۇمبەز» كىتابىنداعى حيكاياتتارى مەن اڭگىمەلەرىنەن باسقا ازاماتتىق تولعانىستارىن «وي يىرىمدەرىندە» توپتاپ بايانداپتى. بۇدان باسقا، «دوس كوڭىلى»، «كونە حيكايا»، «كوكسەڭگىردىڭ تاسىندا»، «سوڭعى ابىز»، «شىراعدان»، «كوكسەۋ»، «قوڭىر قۇلجا»، «ارمانىم وتتان ورىلگەن»، «تەمىر استاۋ»، «ەدىگە» روماندارىنىڭ اۆتورى، ءتا­ۋەلسىزدىك جىلدارى «قۇبا بەلدەر» اتتى ءۇش كىتاپتان تۇراتىن تريلوگيا­سىن وقىرماندارىنا ۇسىنعان ەدى. ەلىن سۇيگەن نامىسشىل ازاماتتىڭ وتارشىلىق، توتاليتارلىق پيعىلعا قارسىلىعى عۇمىرىنىڭ مانىنە اينالىپ، ءبىراز جىل قاپاستا بولادى. جازۋشىمەن ءبىر كەزدەسۋىمىزدە كۇرەسكە تولى كۇندەرىنەن سىر شەرتكەن ەدى.

«قىمىز» قالاي جازىلدى؟

– قايسى ءبىرىن ايتايىن، بوس­تاندىققا شىققان سوڭ دا ساياسي قىلمىسكەردىڭ قۇقىعى مۇلدەم كەسىلگەن زامان بولدى عوي. ۇيىڭنەن ءبىر پاراق قاعاز تاۋىپ الساق، ون جىلعا كەتەسىڭ دەپ اشىق ايتقان. شەشەم بايعۇس تا جانى قالماي، «قويسايشى» دەپ جىلاپ وتىراتىن. سودان 8-9 جىل قولىما قالام الا الماي ءجۇردىم. ءوزىڭدى ۇمىتىپ، ىشتەگى كۇيىپ تۇرعان ىزانى باسۋ ءۇشىن اڭعا شىعامىن. اتقا ءمىنىپ، تاۋ-­تاستى كەزىپ كەتۋشى ەدىم. ءسويتىپ جۇرگەندە اڭدىعانداردىڭ كوزىن الا بەرە ءتۇرتىپ قويعان جىرلارىمدى الىپ، الماتىدان ءبىر-اق شىقتىم. ول كەزدە وداقتا ولجاس وتىر، اقىن قادىر مىرزاليەۆكە جولىعىپ، ولەڭدەرىمدى تاستاپ كەتتىم. ايت­قان ۋاقىتىندا جازۋشىلار وداعىنا قايتا باردىم. قادىر سۇڭعىلا ادام عوي. «مىناۋ «قىمىز» دەگەن ولەڭدى قايدا ءجۇرىپ جازعانسىڭ؟ بىردەڭەنىڭ ءيىسى بار ەكەن» دەگەنى. «قادەكە، ورىستىڭ ورماندارىن ەرىكسىز ارالاپ كەلگەن اداممىن» دەگەنىمدە «ءاي، جىگىتىم، مۇڭايما، بابالارىڭ ول ورمانداردى باسقاشا ارالاعان» دەدى. جازۋشى قاليحان ىسقاقوۆ تا سوندا ەكەن. «مەن سىزگە كەشە ايتىپ ەدىم عوي، مىنا جىگىت باسىنان ءىس كەشكەن ادام» دەپ اڭگىمەگە ارالاستى. قاليحان سول ارادا «لاگەرىڭدى ساعىنىپ جۇرمەسەڭ، پروزاعا كەت» دەپ كەڭەس بەردى. قادىر: «نە دەيىن ەندى، وسىنداي ولەڭ جازا بەر دەپ ايتۋ بولمايتىن شارۋا عوي» دەسە، ولجاس تا مۇنداي جىرلاردىڭ ەشۋاقىتتا باسىلمايتىنىن ايتىپ، باسقا جولىن ىزدەۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتتى.

 سول «قىمىزدىڭ» جىرىن بىزگە ايتىپ بەرسەڭىز…
– لاگەردەن بوساعان بەتىم. ەلگە جول تارتقالى تۇرمىن. جولاي ءبىرىنشى كەزدەس­كەن جەردەن قىمىز ساتىپ الىپ، ءسىمىرىپ سالدىم. ابدەن سۋساپ قالعان ەكەنمىن، ءون بويىم بۋساپ، تەرىم بۇرق ەتە قالدى. ءتىپتى اق سۋ بولىپ كەتتىم. تۇرىمە قاراپ تۇرعان تەرگەۋ­شىمنىڭ نە بولدى دەگەنىنە، اياق استىنان سۋىرىپ سالىپ ايتقان جاۋابىم ەدى عوي.

«…تامشىلاپ اققان تەرىمنەن،
دىرىلدەپ كەتكەن ەرنىمنەن،
ەشبىر مۇڭدى ىزدەمە،
ساعىنىشتان باسقانىڭ.
قىمىزىن ءىشىپ ماس دەمە،
كوزىندە نەتكەن جاس دەمە،
وت بولىپ ەنىپ كەۋدەمە.
تۇلپار بولىپ شاۋىپ دۇرلىگە،
جانىشتاپ كەتتى قانىمدى.
ىشكەم جوق ءسۇتىن بيەنىڭ،
جۇپارىن ءىشتىم دالانىڭ،
قاسيەتتى انامنىڭ…»توگىلىپ شىققان جىردىڭ ەكپىنىنەن نە ۇققانىن قايدام، «مىناۋ نە دەيدى» دەپ كۇبىرلەپ، تەرگەۋشى تەرىس اينالا بەرگەن ەدى.

– ورىس ورماندارىن ەرىكسىز ارالاۋىڭىزعا نە سەبەپ بولدى؟

– ادام بالاسى ءبىر كۇندە، ءبىر سەبەپپەن تاڭداۋ جاسامايدى عوي. قۇيما قۇلاقتىعىم مەن قىزۋقاندىعىمدى الدىمەن اكەم اڭعارعان بولۋ كەرەك. «سىبىرلاپ» ايتىلاتىن ءسوزى بار باسقوسۋلارعا مەنى جولاتپايتىن. وندايدا اقىرىنداپ ەسىكتىڭ سىرتىندا تۇرىپ، اقساقالداردىڭ اڭگىمەسىن تىڭداۋشى ەدىم. اكەلەرىمنەن ەستىگەندەرىمنەن كەيىن «مايمىلدان جارالدىڭ» دەگەن مۇعالىمنىڭ ءسوزىن سانام قابىلداماي، سۇراقتىڭ استىنا الاتىنمىن. تاريح ساباعىندا ورىستىڭ پەترى، يۆان گروزنىي بولعاندا، قازاقتىڭ ەلگە جاناشىر ءبىر حانى بولماۋى مۇمكىن ەمەس، ەلدى قورعايتىن باتىرى جوق حالىق باياعىدا جەر بەتىنەن ءوشىپ كەتۋى كەرەك ەدى. ەندەشە قازاقتىڭ تاريحى نەگە دۇرىس جازىلمايدى دەپ ساباق ۇستىندە داۋ كوتەرەتىن ەدىم. ادەبيەت ساباعىندا ورىستىڭ دەرجاۆينى بار بولسا، قازاقتىڭ بۇقار جىراۋى، اسان قايعىسى، شورتانبايى نەگە وقىتىلمايدى دەگەندى كولدەنەڭ تارتىپ، مۇعالىمدى تىعىرىققا تىرەدىك. ءسويتىپ ءجۇرىپ مەكتەپ ءبىتىردىم.

جاسىرىن ۇيىم

– سىزدەردىڭ جاستىق شاعى­ڭىز ارقاداعى تىڭ كوتەرۋ كەزەڭىمەن تۇستاس كەلدى عوي؟
– ءيا، تىڭ يگەرۋشىلەردىڭ بىرنەشە مىڭى ءبىزدىڭ اۋدانعا دا قونىس تەۋىپ، ءبىر دەمدە كوپشىلىك بولىپ شىعا كەلدى. كوشەدە كەلە جاتقان قازاققا ولار شەكەسىنەن قارادى. كلۋبتا قازاقشا ءان ايتۋ ءبىرجولاتا توقتادى. ۇلكەندەردىڭ سىبىرلاسقان سوزىنەن «ەسەپ» دەگەن ۇيىم بولعانىن ەستىپ قاپ جۇردىك. وسى پارتيانى قايتا ءتىرىلتۋدى ماقسات تۇتىپ، جاسىرىن ۇيىم قۇردىق. ونىڭ اتىن «ەلىن سۇيگەن ەرلەر پارتياسى» دەپ اتادىق. كەڭەستى قۇلاتىپ تاستاي المايتىنىمىزدى دا بىلدىك. ماقساتىمىز – حالىقتىڭ كوڭىلىندەگى ءوشىپ قالعان وتتى قايتا مازداتىپ جاعۋ. وسى كەزدە جۇمابەك تاشەنوۆتىڭ ەلدىڭ تۇتاستىعىن ساقتاۋ ءۇشىن باسىن قاتەرگە تىككەن ارەكەتى ءبىزدى جانداندىرا ءتۇستى. ءبىز تاشەنوۆتى قولداپ، جاڭادان ونداعان ليستوۆكا تاراتتىق. قازاق ەلى جەرىنىڭ تۇتاستىعىنا الاڭداپ، جەر ماسەلەسىنە ءوز ءۇنىمىزدى قوسۋعا بەكىنىپ، ۇنپاراقتارىمىزدى «جاس الاش»، «جاس قازاق» دەگەن اتپەن جازىپ تاراتتىق.

– قوزعالىس قانشا جىلداي ءومىر ءسۇردى؟

– ناقتى تۇراعىمىزدى ەشكىمگە بىلدىرمەۋ كەرەك بولدى. سول ءۇشىن ءوزىمىز تۇراتىن قاراعاندى ايماعىندا تاراتاتىن ۇنپاراقتاردى دا باسقا قالالاردان پوشتاعا سالىپ، ينستيتۋتتارعا جىبەرىپ تۇردىق. ۇنپاراقتاردى قالادان كەلگەن جاستار اۋىلدارىنا دا جەتكىزدى. شەت اۋدانىنداعى ايۋلى تاۋىنداعى ءبىر ۇڭگىردە جينالىپ، سول جەردە ماشينكاعا باسىپ، پوشتا، ۆاگوندارمەن جەر-جەرلەرگە سالىپ جىبەرەمىز. ءىستىڭ باسىندا جۇرگەن بەس جىگىت قازاقستاننىڭ بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى نامىستى جاستاردى بىرىكتىرە بىلدىك. وسىلايشا، ەكى جارىم جىل ءوتىپ كەتتى.

كۇندەردىڭ كۇنىندە تىقىر تايا­نىپ، ۇستالاتىنىمىزدى بىلدىك. سودان جىگىتتەرگە ەسكەرتىپ، ءبىر-ءبىرىڭدى ۇستاپ بەرمەڭدەر دەپ، بارلىق بايلانىستى ۇزدىك. مەنى قولعا تۇسىرە الماي، ءبىر جىل اڭدىعانىن كەيىننەن تەرگەۋشىنىڭ: «نە پالەڭ بار، نە سوزىڭمەن، نە ىسىڭمەن ۇستاتپادىڭ» دەگەن سوزىنەن ءبىلدىم. وسىلايشا، ءبىزدىڭ ارامىزعا سالعان جانسىزىنىڭ كورسەتۋىمەن 22 جاسىمدا سوتتالىپ كەتە باردىم.

 «ءوزىمدى ۇستاپ بەرگەن قورقاقتى ولىمنەن قۇتقاردىم»

– ورىس ورماندارىنداعى كۇندەرىڭىزگە توقتالماس بۇرىن ءوزىڭىزدى ۇستاپ بەرگەن اداممەن كەزدەسكەن ءساتىڭىزدى ايتىڭىزشى…
– تەرگەۋشىلەر تەپكىگە الىپ جاتقاندا دا باسىڭدا «ەشكىمدى ۇستاپ بەرمە» دەگەن وي عانا بولاتىن. سانانىڭ پاكتىگى، رۋحاني تازالىق ادام بالاسىنا زيان كەلتىرمەي، جاقسىلىققا ۇمتىلۋ قيىن كەزدەردە دە ادامشىلىقتان اجىراماۋعا سەبەپشى بولدى.

1988 جىلى نەمەرە اعام قايتىس بولىپ، ونى قارا جەردىڭ قوينىنا بەرىپ، ۇيگە قايتىپ كەلە جاتتىم. اۋىلعا 25 شاقىرىمداي قالعاندا، جول بويىنان ءبىر قارا كورىندى. ءتۇن جارىمىنان اسقان قارلى بوراندا تۇرعان مىناۋ كىم دەپ توقتادىم. كورىنگەن قارا ماشينەنىڭ ەسىگىن اشتى دا، دەرەۋ جابا قويدى. مەنىڭ دە ءتىلىم بايلانىپ قالعان. الگى ەكىنشى رەت تاعى ەسىكتى اشىپ باسىن سۇقتى دا، ىزىنشە قايتادان جاپتى. ءۇشىنشى رەت ەسىكتى اشقاندا، بارىپ «كىر» دەدىم. تۇرعانىنا كوپ بولىپتى، ابدەن سۋىق ءوتىپ قالش-قالش ەتەدى. ءتىس جارىپ ۇندەمەستەن، اۋىلدىڭ شەتىنە كەلگەندە «كەت، ءيتتىڭ بالاسى» دەپ ارس ەتىپ، كولىكتەن ءتۇسىرىپ جىبەردىم.
راس، ول مەنى اياعان جوق، سىبىرگە ايداتتى. اللا تاعالا مىنادان كەگىڭدى ال دەگەندەي الدىمنان شىعاردى. ەگەر مەن جولىقپاسام، تۇتەگەن بوراندا ءۇسىپ ولەدى، نە قاسقىر جەيدى. مەن بولسام ءوز تاڭداۋىمدى جاسادىم.

جىل – ون ەكى اي جايىندا

– ءسىبىردىڭ ورماندارىندا وتكەن كۇندەردىڭ سالاۋاتى بولدى ما؟
– قازاقتىڭ نەبىر جاقسىلارى مەن رۋحى كۇشتى جانداردى سول جەرلەردە كەزدەستىردىك. ساياسي تۇتقىندار لاگەرىنىڭ ايىرماشىلىعى بار. مۇندا وڭكەي جازىقسىز، جالالى بولعان زيالىلار جازاسىن وتەپ جاتتى. كانىگى باۋكەسپە قاراقشىلارمەن لاگەردەن لاگەرگە اۋىسقاندا ءتۇيىسىپ قالامىز. جان ءۇشىن جەكپە-جەك سوندا وتەدى.ايداۋدا جۇرگەن جىلدارى كوك اسپانعا ۇڭىلۋىمە، ودان كەيىن دە ەرەكشە شۇعىلدانۋىما تۇرمەنىڭ ءتورىن بەرمەگەن، 33 جىلدان بەرى قاماۋدا جۇرگەن اقمولالىق قۇنانباي بەيسەنۇلىمەن بىرگە وتكىزگەن كەزدەرىم سەبەپ بولدى. جاسى جەتپىستەن اسقان اقساقال مەنىڭ قىزىعۋشىلىعىمدى ءبىلدى. «33 جىل امان جۇرگەن ەدىم، سەن ولتىرەتىن بولدىڭ عوي» دەپ كۇلۋشى ەدى. باراكتان شىعۋعا رۇقسات جوق، سوندا دا باسىمىزدى وققا تىگىپ، ۇيىلگەن اعاشتاردىڭ استىندا جاسىرىنىپ، قازاقتىڭ «كيىز» كىتابىنا ۇڭىلەمىز.

«كيىز» كىتاپ دەگەنىمىز – تۇرمىس-تىرلىكتىڭ، دۇنيەتانىمنىڭ ءىلىمى. قازىر قاراپ تۇرسام، جۇلدىزداردىڭ قازاقى اتاۋىن ەشكىم بىلە بەرمەيدى. جۇلدىز­داردىڭ تۋى، ءتورت مەزگىلدىڭ مىنەزىن جۇلدىزعا قاراپ بولجاعان. قازىر اي-جۇلدىزعا قاراپ مالدىڭ جايىن جاساپ، كوشىپ-قونىپ جۇرگەن قازاق بار ما؟! جوق، قازاق تەك ءتىلى مەن دىلىنەن ەمەس، يەن دالادا ەركىن جۇرەتىن، باعىتتاۋشى كىلتىنەن ايىرىلىپ قالدى.

ال جۇلدىزشى اتاۋلىنىڭ كۇنى نە بولعانىنا وتىزىنشى جىلدار كۋا. بۇكىل عۇمىرى تابيعات اياسىندا وتەتىن تابيعاتتىڭ ءتول بالاسى، كوشپەندى ەل كوك اسپاننىڭ جىمىڭداعان سانسىز جۇلدىزىنا ات قويىپ، سول تۇڭعيىق كوكتى قاي كۇنى بۇلت تورلارىن نە قار بوراپ، نە جاڭبىر سىركىرەرىن ءدال ايتا بىلگەن.
قازاق جۇلدىزشى-ەسەپ­شىلەرى، اسىرەسە، قىسىلتاياڭى كوپ قىس ايىن بولجاۋعا اسا كۇش سالعان ەكەن. سول التى اي قىستىڭ قاھارلى بورانى مەن قاتتى ايازىن اقىراپ ايى­نىڭ التى كۇنىنە بولجاعان. بۇل جونىندە كەيىننەن ءبىراز وي قوسقان زەكەن باكىرۇلىن، توكەننىڭ جۇمابايى سىندى اقساقالداردىڭ ەسىمىن دە اتاپ وتكەن ءجون شىعار. قازىرگى جۇلدىزشىلاردىڭ دولبارى قازاقى تانىمنان الىس جاتىر. اۋا رايىن، جۇلدىزدار الەمىن قازاقى كوزىمەن تاني المايدى.
جىل – ون ەكى ايلاردىڭ امالدارى «بەس قوناق»، قۇس قاناتى»، «وت امالى»، «قىزىر قامشىسى»، «بۇرشىك جارعان»، «قىزىل جۇمىرتقا»، «قۇرالاي جەلى»، «ۇركەردىڭ باتۋى»، «ۇركەردىڭ تولعاعى»، «تارازىنىڭ تۋى»، «سۇمبىلە جۇلدىزىنىڭ تۋى»، «بوقىراۋ»، «اقىراپتىڭ التى كۇنى»، «قاراشا قازدىڭ قايتۋى»، «قىرباستىڭ قىزىلى»، «تەكە بۇرقىل»، «كۇن تالاسى»، «سارى اياز»، «ۇركەر اۋعان امالدارىن»، «تولقىما» مەن «ماي بوران» دەپ تابيعات قۇبىلىسىن بەلگىلەيتىن. مۇنى انىقتاپ بىلمەك تۇگىل، قازىرگى كۇنى اتاۋلارىنىڭ ءوزى ەكىنىڭ بىرىنە جات ەستىلەدى.

قايتكەن كۇندە دە اۋىلدى ساقتاۋ كەرەك

– قالام ۇستاعاننىڭ دەنى ادەبي ورتاسى بار ۇلكەن قالالارعا قىستىرىلاتىن ەدى. اۋىلدان اتتاپ شىقپاعانىڭىزدىڭ ءوزى ءور مىنەزىڭىزدەن بە؟
– سەكسەنگە جاقىنداپ قالعان ومىرىمدە ەكى-اق مەكەنجايىم بولىپتى. ءبىرى – ساياسي لاگەر، ەكىنشىسى – شەت اۋدانى. قالا – مەن ءۇشىن جات دۇنيە. الماتىعا بارامىن عوي. الايدا ەكى-ءۇش كۇن بولامىن دا، توبەمنەن ءبىر نارسە ءتونىپ، ەكى ءبۇيىرىمدى بىردەڭە قىسىپ تۇرعانداي كۇي كەشەمىن. شەت اۋدان دەپ ادەبي ورتادان شەتتەگەن جايىم جوق. بۇل ەل – قازاق-قالماق ۇرىسىندا ابىلاي حانعا جيدەباي، بايعوزى، جارىلعاپ، سازانباي، يتقارا سياقتى باتىرلاردى سەرىك ەتىپ شىعارعان ەل. بۇل ەل، تۇرسىنبەك كاكىشەۆ ايتقانداي، ءحىح عاسىردا ورىس­تىڭ زۇلىم ساياساتىن جەرىنە جەتكىزە اشكەرەلەگەن شورتانباي جىراۋدىڭ، ونىڭ ءىزباسارلارى – ديا قاجى، نارمامبەت، وقا، قاقپان، تۇسەتاي، ماياسار اقىنداردىڭ ەلى. بۇل ەل – ونەردىڭ ورداسى. شەرتپە كۇيدىڭ شاڭىراعىن اسپانداتا بىلگەن قىزداربەك كۇيشى مەن ونىڭ 1931 جىلى وققا بايلانعان شاكىرتتەرى – ءابدي، سەمبەك، ماقاش، كەنجەعارا، اقمولدا، كارىبەك سىندى ونەر يەلەرىنىڭ ەلى. بۇل ەل ءورشىل رۋح قانىنا سىڭگەن توپىراق ەدى.

– سول ەلدىڭ الىس اۋىلدارى­نىڭ تىرشىلىگى قالاي ءوتىپ جاتىر؟
– اينالايىن-اۋ، اۋىلدىڭ اڭگىمەسىن مەنەن سۇرا. تاعدىرى قيىن اۋىلدىڭ بولاشاعى بۇلدىر-اۋ دەپ قورقامىن. بۇگىنگىنىڭ اكىم-قاراسىنىڭ ىشىندە اۋىلدىڭ جايىن ويلايتىنى بار، وعان باسى اۋىرمايتىنى بار. ەلدە جۇمىس جوق. بىردە جيىرما جىل گازەت وقىماعان مالشىمەن كەزدەستىم. بۇرىن الىس فەرمانىڭ وزىندە گازەت-جۋرنالى، اۋىز سۋى مەن جارىعى جەتكىزىلەتىن. بۇل بولماسا ادامنىڭ نەگە اينالاتىنى بەلگىلى. اۋىل اينالاسىندا بىرەر قارا وسىرەمىز. كۇز بولسا وقۋشىنىڭ كيىمى مەن وقۋلىعى ءۇشىن شارۋا ادامى بازارعا مال شىعارۋعا ءماجبۇر. ونى ۇلكەن قالاعا جەتكىزۋ كۇش، جىلماڭداعان پىسىقايلار جىلدا كەلىپ دانىگىپ الدى. جاي كەلمەي، وگىزدى بۇزاۋدىڭ باعاسىمەن ساتىپ الىپ كەتىپ جاتىر.

قايتكەن كۇندە دە اۋىلدى ساقتاۋ كەرەك. ول جوعالسا، قازاقتىڭ يەن دالاسىن كىمگە تاس­تايمىز؟ كوزىن الارتىپ وتىرعاندار الدىمەن بوساپ قالعان جۇرتتى جاعالاۋى مۇمكىن. ءبارى قالاعا كەلسىن دەلىك. سوندا نە بولادى؟ قازاقتىڭ سانىن تولتىراتىن – اۋىلدىڭ قازاعى. ەگەر جاعدايىن جاساساڭ، اۋىلدىڭ ايەلى بەس-التى بالانى تاۋىپ بەرەدى. بالا تابا الاتىن ايەلگە ەڭ بولماسا رەسەيدەگى اناعا قامقورلىقتاي ءبىر جاقسى نيەت تانىتساق ەكەن. قالانىڭ ايەلدەرى تۋعان ءبىر-ەكى بالادان قازاقتىڭ سانى وسپەيدى. وسى قاتتى ويلاندىرادى. قازىر شاعىن اۋىلدارداعى مەكتەپتى جاپپاي جابۋ ناۋقانى باستالعان سياقتى. وعان جوعارى جاقتان تۇسكەن «مەكتەپ جاسىنداعى 40 بالا بولماسا، مەكتەپتى جابىڭدار» دەگەن باسشىلىق بۇيرىعى سەبەپ بولسا كەرەك، 39 وقۋشىسى بار مەكتەپتىڭ جابىلعانىن كوردىم. وسىعان ءىشىڭ اشيدى. ەندى مەكتەپ جابىلسا، قالاعا كوشىپ جاتقانداردىڭ قاتارى ودان سايىن ۇدەرە تۇسەدى. مەكتەپتە ساباق بەرىپ كورمەگەن مينيسترلەر نە ويلايدى ەكەن؟!

ءتىپتى اۋىلدىڭ مەكتەبىن تولتىرا الماسا، قالاداعى جەتىمدەر ۇيىندە تاربيەلەنىپ جاتقانداردى اۋىلعا تارتسىن. جاردەمىن بەرسە، ولاردى اۋىلدىڭ كوپ بالالى ايەلدەرى دە اسىراپ الادى. ءوزىنىڭ بەس بالاسى سىيعان جەرگە التىنشىسى سىيمايدى دەيسىڭ بە؟ ول جەتىمنىڭ دە كوز جاسى قۇرعاپ، اۋىلدا ءوسىپ، تابانىمەن قۇم باسىپ كولگە شومىلار ەدى. وزگە باۋىرلارىنداي تايدى باس ءبىلدىرىپ ءمىنىپ، قازاقتىڭ بالاسى ەكەنىن سەزىنەر ەدى. ونى ويلاپ جاتقان كىم بار؟!

– تاعى دا ءومىر جولىڭىزعا ۇڭىلسەك، مەكتەپكە دەنە شىنىقتىرۋ ساباعىنىڭ مۇعالىمى بولىپ كەلىپ، سول جەردە وقۋ ءىسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ كوتەرىلدىڭىز…
– بوستاندىققا شىعىسىمەن بىردەن مۇعالىمدىكتى بەردى. ورىس مەكتەبى دەگەن اتى بولماسا، ءار سىنىپتا ەكى-ۇشتەن عانا وزگە ۇلتتىڭ بالاسى بار. قالعانى – ءوزىمىزدىڭ قاراكوزدەر. الدىمەن اردىڭ ءىسى بار. قانشا قاداعالاسا دا، قاراپ جۇرە المادىم. بالالاردى بىلگەنىمشە تاربيە­لەدىم. سول جىلدارى مەكتەپ ديرەكتورى بولعان سۋۆوروۆا «ءسىز كەلگەلى ۇزىلىستە بالالار قازاقشا سويلەي باستادى» دەپ شىر-پىرى شىعاتىن. ول ازداي، شىرشا مەرەكەسىندە وقۋشىلار 12 مۇشەل جىلىنىڭ حايۋاناتتارىنىڭ سۋرەتتەرىن سالدىرىپ ىلگىزەتىن بولدىم. سۋۆوروۆا تاعى شىرىلدايدى، مەن بولسام ءوز ءىسىمنىڭ دۇرىس ەكەنىن بىلەمىن. اسىلى، ءوزىمىزدىڭ نامىسىمىزدى شاباقتاپ، ءوزىمىز العا ۇمتىلماساق، ءبىز ءۇشىن ەشكىم بويىمىزعا سىڭگەن ادەتتەن ارىلتا المايدى. ەگەر وزگەنىڭ ايتقانىنا كونىپ، ىعىپ جۇرە بەرسەك، وندا سول كەتكەنىڭ – كەتكەن.

الاش ازاماتتارى كەزىندە «ويان، قازاق» دەپ بەكەر ايت­قان جوق، ويان دا ارەكەت قىل. سوندا ءوز دەگەنىمىز بولادى. ءتا­ۋەلسىزدىك الدىق، بىراق قازاقى قالپىمىزدى تابا الماي، اداسىپ ءجۇرمىز. ەلۋ مەن سەكسەننىڭ اراسىنداعى كارى-قۇرتاڭ مەن كەمپىر-سامپىرلاردىڭ اراقتان وزىپ كەتە الماي جۇرگەندىگى جاس ۇرپاققا قانداي ۇلگى بولماق؟!

«اياقتى قيا باسۋ جوق،
ورىستىڭ سالعان جولى بار.
ەمىن-ەركىن زامان جوق،
ەندىگى جۇرگەن جىگىتتىڭ
ماڭدايىندا سورى بار!» دەپ وسى جەردىڭ تۋماسى شورتانباي قانايۇلى زاماننىڭ ۋىتىن الدىمەن ايتىپ كەتىپ ەدى. وكىنىشكە قاراي، سۇيەككە ءسىڭىپ قالعان جات ادەتتەن قۇتىلا الماي ءجۇرمىز. كەشەگى پارتكوم، بۇگىنگى تورگە شىققانداردىڭ كەيىندە «شورتانبايىڭ نەگە كەرەك، اقىن-جازۋشىڭ كىمگە ءسان» دەپ كوكىگەنىن دە ەستىدىك.
– شورتانباي جىراۋدى ءوز جەرىندە ۇلىقتاي الماي وتىر­عانىمىزدى قالاي تۇسىندىرەسىز؟
– 1980 جىلى جىگىتتەردى ۇيىمداستىرىپ، شەت اۋدانىنان 5 شاقىرىم جەردە جاتقان شورتانبايدىڭ باسىنا تاس قويدىق. سوندا ەل بولىپ، 175 جىلدىعىن ابىرويمەن وتكىزدىك. ءبىر كەزدەرى قارسى شىققانداردىڭ حالىقتىڭ الدىنا شىعىپ، «شورتانبايعا ماڭگى قارىزدارمىز» دەپ تەلەديداردان سايراعان ەكىجۇزدىلىگىنە ەرىكسىز توسىلاسىڭ. ۇلى مۇحتار اۋەزوۆ «ەل بولامىن دەسەڭ – بەسىگىڭدى تۇزە» دەگەن ەكەن. بەسىگىڭدى تۇزەۋ – قازاقى قالپىڭدى تۇزەۋ، ەلدىگىڭنىڭ تىرەۋى – اتا-بابا دىنىنە مو­يىن ۇسىنۋ، جەكە باستىڭ وزەۋ­رەگەن نامىسى ەمەس، ۇلتتىڭ نامىسىن قورعاي ءبىلۋ، سول ءۇشىن باسىڭدى قاتەرگە تىگە ءبىلۋ. نامىسسىزدىق پەن قاراڭعىلىق كەس-كەس­تەپ الدىڭنان شىققان سايىن قانىڭ قارايىپ، «زار زاماندى» جىرلاعان جىراۋلارمەن بىرگە جۇرەگىڭ ەگىلەدى.

«زار زامان» دەگەن اعىمنىڭ باستاۋىندا تۇرعان شورتانباي قانايۇلىنىڭ دۇنيە ەسىگىن اشقانىنا كەلەسى جىلى 200 جىل تولادى. قاراعاندى وبلىسى شەت اۋداندىق مۋزەيى شورتانباي جىراۋ ەسىمىمەن 15 جىلدان ارتىق جۇمىس ىستەدى. مۇنان كەيىن جىراۋدىڭ مۇراسىن دا، اتىن دا جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ «مۇيىزدەي» باستاعانىنىڭ كۋاسىمىز. اسا ىقتياتتىلىقپەن ءبىر بولمەگە جينالعان جىراۋدىڭ مۇرالارى ۇستاعاننىڭ قولىندا كەتتى. شورتانبايعا مۇنىڭ قاجەتى جوق، الايدا جىراۋ ەسىمىن اتاي وتىرىپ، سول كەزدەگى بۇكىل قازاقتىڭ تانىم جۇيەسىن، پسيحولوگياسىن، ءبىلىم دەڭگەيىن، وتارلاۋدىڭ وسى وڭىردەگى اۋىر سالدارىن ەلگە تۇسىندىرۋگە مۇمكىنشىلىك مولايا تۇسەرى انىق. قازاق بالاسىنىڭ كەلەشەگى ءۇشىن زارلانعان اقىننىڭ جىرىن ايتقانداردىڭ نەلىكتەن الدى اتىلىپ، سوڭى يتجەككەنگە ايدالعانىن زەردەلەي الار ەدىك. ۇلى جىراۋدىڭ ەسىمىن ءوشىرىپ، سانامىزدان الاستاۋعا تىرىسقانداردىڭ مىنا تاۋەلسىز زامانىمىزدا نە ويلاعانىن كىم ءبىلسىن؟! تەگى، نامىسسىزدىق – داۋاسىز دەرت سياقتى.

سۇحباتتاسقان:
ايگۇل ۋايسوۆا

 

سونداي-اق، وقىڭىز

ابىلايدىڭ اق ۇيىندەگى ايان

«ەلىن سۇيگەن ەرلەر» پارتياسىنىڭ سوڭعى توراعاسى   كامەل جۇنىستەگىمەن سۇحبات   بەلگىلى جازۋشى، قوعام قايراتكەرى كامەل …

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان