Basqı bet / Jarıq nwrdıñ säulesi / İlgeride ötken jaqsılar / Äulieli Aqköl – qasietti meken

Äulieli Aqköl – qasietti meken

–  Osı küngi Aqköl auılı äli künge Äulieli Aqköl dep atalıp keledi. Islam dinin uağızdağan Isabek işan haziret atamız däl osı öñirge taban tirep, «tübinde bwl jer mağan qonıs bolar» dep tayağın şanışqan eken. Ol jer Aqköl auılınıñ teriskeyi, Äulieköl mañı, Işan atamnıñ mäñgilik mekeni – Atam ziratı. Jer-jerden derti maza bermegen jandar atamızdıñ közi tirisinde de, keyin ömirden ötken soñ da atam basına tünep, nauqasınan ayığıp jatatın. Arğı babamız Aqqu işan, odan Bağdat işan, Nazar işan, Mwrat işan, Isabek işan tuadı. Mwrat atanıñ süyegi Türkistanda jatır. Süyegin ol jaqqa qalay jetkizgeni beymälim. Isabek işan – haziret atamızdan Nwrmwhammed pen Qojahmet tuadı. 45 jasında qasiet qonğan Nwrmağanbet keyin Qırıqbes atalıp ketken. Nwrmwhammetten Soltan (şın esimi Mwhamedsoltan), Mwhamedäşim, Barbar, Äkbar, al Qojahmetten Jandarbek pen Aydarbek atalarımız tuğan. Joğarıda atalğan atalarımızdıñ wrpaqtarı bizder. Soltan äkem äueli Toqqwlığa, keyin Basqamısqa twraqtaydı, – dep eske aladı Soltan qojanıñ balası Rapıq ağa.

Isabek işannıñ          wrpağı Rapıq ağa qazir Ekibastwz qalasında twrıp jatır. Eñseli jer üyde twratın ağanıñ qasietti şañırağınan közben körip, qolmen wstauğa bolmaytın izgilik nwrı, jamandıq ataulıdan qorğaştaytınday äldebir imandılıqtıñ lebi esedi.

Nwrqay damolla Janqozıqajıwlınan din sabağın üyrenip, onıñ aldın körgen Soltan, Äşim, Äpsağit qojalardıñ qasietteri elge mälim. Basqamısta twratın Soltan atanıñ ordasına qwlaq estip, köz körgen jerden nauqası maza bermegen, jüykesi sır bergen, işine kirne tigen ğarip jandar ağılıp jatadı eken. Perzent swrap keletinder keyin balalı bolıp jatatın körinedi. Esinen adasıp auırğandardı ayaq-qoldarın baylap äkelgende Soltan ata sırtqa şığıp, qarsı alıp, dwğa oqıp, üşkirgende älgi adam lezde tınıştalıp, sabır tauıp, üyge engen. Tipti qol-ayağı tartılıpqalğan adamdardı üyge köterip kirgizgen soñ ata oqığan dwğanıñ arqasında öz ayağımen jürip ketken. Swltan qoja siyamen arabşa jazılğan işirtkini su qosıp, işkizedi, til-közden, päle-jaladan, şoşıp auırmaudan saqtandıratın twmar jazıp, oqıp berip otırğan. Arazdasqan ağayınğa toqtau salıp, tatulastıruğa da män bergen.

Soltan qojanıñ kelini Baqtılı Aydarhanqızınıñ aytuınşa, Isabek işan atası siyaqtı emşilik äri köripkeldik , aldın ala boljağıştıq qasiet darığan Soltan qojanıñ üyinde ädette şay-däm tañ alakeuimnen berile bastaydı eken. Emine daua izdeytinder öz aldına, aqıl-keñes,  jön swrap, batasın aluğa da jwrt ağılıp kelip jatqan. Üyge qanday sırqat adam kele jatqanın aldın-ala bilgen Soltan qoja: «Al, kelin, balalar, üyge kisi keledi, dayın otırıñdar», – dep eskertedi eken.

Birde Baqtılı apanıñ emşige baruğa oqtalıp jürgenin estigen Jandarbek ata: «Rapıq otırğanda sağan qanday emşi kerek?» – deydi. Keyin Jandarbek ata qaytıs bolğan soñ Baqtılı apa Jambıl auılındağı Ümit apağa barıp qaytuğa bekinedi. Kenet köz aldına qoja atalar kelip otıra qalğanday boladı. Soğan qaramastan Ümit apağa baradı. Sonda ol kisi: «Hazirettiñ kelini ekensiñ ğoy. Sağan em qonbaydı», – degen eken.

Ädette auıl aqsaqaldarı, körşi-qolañdar Soltan qojanıñ üyine kelgendermen birge qonaqta bolıp, nauqastardıñ sırqatınan ayıqqanına atanıñ da köñili marqayıp, balalardı şaqırıp alıp, özi üyretken dini öleñderin, bäyitti aytqızıp otırğan. Soltan qoja inisi Barbardı bas qılıp, auıl balalarına jwma künderi dini sabaq bergen. Balalardı aldına şart jügindirip otırğızıp,qwran sürelerin, ayattardı jattatqızğan. Kelesi jwmada sol bäyitterdi jatqa aytqızıp otırğan.

– Auıl aqsaqaldarı bizdiñ üyde jiılıp, dini kitaptardı biri dauıstap oqıp, qalğandarı tıñdap otıratın. Ol kezde jarıq erte öşip qaladı. Sonda da olar şamnıñ jarığımen tünniñ bir uağına deyin otıratın. Ol kezde dinge tıyım küşti boldı. Densaulığı kemdeu Barbar inime äkey osı dini oqulardı üyren dep köp aqıl beretin. Keyin Barbar üylenip,  «Ekibastwz» sovhozındağı Äşim qoja atamnıñ qolında twrdı. Sodan 1980 jıldarğa deyin sol auılda molla atanıp, atanıñ qasietteri oğan da darıdı. Biraq amal neşik, ol tım erte otızdıñ işinde qaytıs boldı. Artında 4 qız balası qaldı. Qazir Allağa şükir, islam dinimiz quat aldı. Ülkenderi tügili, jas balalardıñ özderi din jolına tüsip, meşitterde jwma namazına jığılıp, dini oquğa tüsip jatqandarı da az emes, – deydi Rapıq ağa şükirşilik etip.

Iä, şınımen de dini kitaptardı eskişe oqi biletin Zeynollla Imankiwlı bas bolıp, är jwma sayın keñes ökimetiniñ nazarına şalınbas üşin Basqamıstıñ Ermekbay, Ämirhan, Sälmen, Rahımbay, Äbilda, Äbiljan, Seyilhan, Nwrlıhayım, Şäymerden siyaqtı aqsaqaldarı qos bolıp, şımıldıqtıñ artında otırıp, şamnıñ jarığımen qwrandı oqıp, uağız, qissa, bäyitti de jattağan. Qwsni, Äubäkir, Ibädildä moldalar bas qosqanda bir-birine Qwran-Kärim ayattarınan saual qoyısıp, ayattardan üzindi oqıp, bilimderin tolıqtırıp otırğan.

– Men Soltan atamnıñ qolına 1960 jılı kelin bolıp tüstim. Atamızdıñ betine tike qaramaytınbız. Ol jazıq mañdaylı, qazirgi arabtarday mwrnı qoñqiğan, orta boylı, zor deneli, ärqaşan da külimsirep, jüzinen nwr qwyılıp twratın kişipeyil, adamgerşiligi mol, qarapayım adam edi. Bizdiñ üyde Mäşhür atanıñ oqalı taqiya kiip tüsken sureti boldı. Atam: «ändetip aytatın bäyitti jazğan Mäşhür ata. Suretin tığıp jüriñder» , –  dep otıratın. Öytkeni ol kezde zañ basqa edi ğoy. Üyge kelgen kisiler bizdi de dindi uağızdaydı dep tekserip qoyatın. Basqamıs pen Qaraqoğanıñ ortasında Isabek işannıñ qarındası bolıp keletin Bätima apam jatqan «Apay ziratı» boldı. Atam erte kezde Nwrqay molladan sabaq alğan kisi, – deydi Baqtılı apa. Sol şatırlı tamdı kezinde Böribay, Bwlanbay degen baylar salğızğan eken. Keyin ol bwzılıp, qwrılıs materialdarı ayaqastı bolmasın dep jwrtşılıq Basqamısqa wstahana saladı. On sausağınan öneri tamğan Ermekbay sol jerde wstalıq etipti. Keyin Ermekbaydıñ basşılıq etuimen köpşilik Isabek işannıñ ziratın qaytadan jañalaydı. Sol kezde Ermekbay qwdaydan bir perzent tilepti. Nieti qabıl bolıp, sonda tuğan bala osı Şerbek (Şeten) eken.

Qojalar islam dinin nasihattap qana qoymay, jas jwbaylardıñ nekesin qiıp, er balalardı sündetke otırğızğan. Auıldıñ aqılşısı da, qorğanşısı da Soltan qojağa ülken tügili kişkene balalardıñ özi aqıl swray kelip otırğan. Soltan qoja azan şaqırıp qoyğan esimder qazir jetip artıladı. Ojay (Orazbay) qwradsınıñ üş balasınıñ atın da ata qoyğan eken. Bastapqıda qwdağiları jeti jıl bala kötermeydi. Birde ata sol üyge barıp, bir ayağın bosağanıñ ar jağına, bir ayağın ber jağına qoyıp: «Sen wl tuasıñ, atın Meşhat-Şärip qoy, odan keyin tağı eki wl düniege keledi» , – depti. Rasında da, qwday berip, twñğışınıñ esimin Meşhat-Şärip qoyadı. Odan keyingi tuğan wldıñ atın Işarat dep qoyıñdar depti ata. Arada biraz jıl ötkende olar «Spartak» sovhozınıñ üşinşi bölimşesine qonıs audaradı. Bir küni Soltan qoja Orazbaydıñ ağası Sağadatqa: «İniñ men keliniñiniñ jağdayları qalay eken. Amandığın bilip, barıp kel», – deydi. Qojanıñ birdeñeni bilip aytıp otırğanın sezgen ol qıstıñ borandı küninde sälem-sauqatın salıp ala barsa, kelini jas bosanıp jatır eken. Säbidiñ atın Merhat qoyadı. Al ülkenderi Meşhat keyin özderine küyeu bala boladı. Meşhat arabşadan audarğanda qasietti asıl tas degen wğımdı bildiredi eken. Sol Meşhat közi tirisinde atına zatı say bolıp, meyirimdi qalpımen jan-jağına şuağın şaşıp ötipti.

Soltan qoja kezinde kolhozdıñ jılqısın bağadı. Birde közge türtkisiz boranda ıqtağan jılqılardı tauıp äkelse, üyde äyeli Jämäş şeşe bosanıp jatır eken. Üydegiler: «jılqı bar ma?» , – dep swraydı ğoy. Sonda ata: «Bar, bar», – deydi. Sonda tuğan balanıñ esimin osılayşa Barbar qoyıptı. «Jau jağadan alğanda, böri etekten aladı» degendeyin, qıstıñ bir küninde, bir jağınan boran, ekinşi jağınan tüz tağısı jılqılarğa qırğiday tiedi. Kök te appaq, jer de appaq, tayaq tastam jerdiñ özin köru mwñ bolğanda, Soltan ata qolında qwrığı, atpen şauıp jürip, «Bir Alla, äruaq» dep, ayattı oqığanda şaşırap jürgen jılqılardıñ bäri bir jerge jiılıp, üyirilip, aman qaladı. Sonda atanıñ balaları: «Japadan jalğız öziñiz jılqılardı bir jerge qalay üyirip, jinadıñız?», – degende ol kisi: «aruağım bar, Qızır babam qasımda», – deydi eken. Tağı birde Soltan ata jayıp jürgen 18 jılqı sorğa batıp ketedi. Jılqılardı qwrdımğa kettige balağan bastıq aptığıp qaytıp kelse, jılqılar sordan şığıp twr. Söytse Soltan ata şapanın jerge tösep, namazın oqıp, bir qwdayğa sıyınğan. Sodan jılqılar sordan şığıptı. Älgi körinisiti körgender sonda qayran qalıptı. Osındayda eske «Adamnan swrağannıñ bir büyiri, Alladan swrağannıñ eki büyiri şığadı» degen söz tüsedi.

Keñes zamanında el işinde meşit bolmağan. Auıldıñ ülkenderi Soltan atanıñ üyine jinalıp tarauıq, ayt namazın oqidı. Sol kezdiñ özinde ülkender tügili, jas bala da, qız-kelinşek te auız bekitip, oraza wstağan. Kişkentay balalardıñ özi ayt küni qwran oqıp, üy-üydi aralap ayttağanda, biri qwran sözderin wmıtıp qalsa, ekinşisi jalğastırıp äketip otırğan.

Soltan qojağa arnayı at basın şalatındar köp bolğan soñ, pitir sadaqa da tüsedi. Sonda ata elden tüsken qarajattı Pavlodardağı Bijan meşitine berip otıratın.

Auzınan Allası, qolınan Qwranı tüspegen ata auzın orazadan eki ay bwrın bekitken. Sonda jwrt orazanı bir ay wstasa, ol üş ay auız bekitip otırğan. Birde sumañdağan örttiñ qızıl tili jan-jağın jalmap auılğa  jaqındaydı. Abdırağan jwrt dürligip, señ soqqan balıqtay küy keşedi. Sonda Soltan qoja örttiñ aldına şığıp, dwğa oqidı. İle ört öz-özinen sönipti. Endi birde janıp jatqan üyge barıp, dwğasın oqığanda, ört sönip, älgi üydiñ bala-şağası, dünie-mülki aman qalıptı. Soltan qoja tipti malşılar «malımızğa köz tidi» dese de, qoralarına barıp dwğasın oqığan soñ, mal tölderi aman qalıp, ösip-öngen. Ğarip-müsäpirlerge kömegin ayamaytın ata är kez: «Jetim qaqısın jemeñder. Qoldarıñnan kelse, kömektesuge tırısıñdar. Bir jetimdi quantsañ, Allanıñ şarapatı tiedi», – dep otıradı eken.

Soltan qoja şañırağına kelgender ırımdap dastarhannan nan alıp, «balalarımızğa qojekeñniñ şapağatı tisin», – dep ırımdağan. Jaz aylarında soyğan maldıñ etinen täbärik dämetetinin sezetin ol körşilerine taratıp bergizgen. Tipti ata auıl üylerin aralağanda janında qojaekeñnen täbärik alğısı keletinder birge erip jüredi eken. Ata özine berilgen sadaqanı qasında erip jürgen kisilerge, körşi-qolañnıñ balalarına taratıp berip otırğan.

Soltan qojanıñ adamnıñ iştey ne oylap otırğanın da bilgen kezderi jii kezdesedi. Birde atağa kele jatqan bir äyel «qojağa mına aqşanı bersem de boladı, al mınanı bermey-aq qoyayın» degen oy jeteginde boladı. Onıñ oyın döp basqan Soltan qoja: «Mağan birinşi oylağanıñdı ber, keyingige qoyğanıñ öziñde qalsın», – deydi. Sonda älgi äyel: «Qojeke, solay oylağanım ras edi, keşiriñiz», – dep kümiljipti. Jalpı qasietti atanıñ batasın alıp, tası örge domalağandar jetip artıladı. Ädette ol kisi kimniñ isiniñ alğa basatının däl aytıp, batasın berip otırğan.

Kezinde ateistik bağıttı wstanğan zamannıñ keybir jandayşaptarı Soltan qojanıñ da izine köp tüsedi. Sodan da bolar, qoja wrpaqtarı bertinge deyin «qoja twqımımız» dep aytudan jasqanıp kelgen. «Osı tayağım Jandärjanda boladı» , – dep aytıp otıratın Soltan qoja jası kelip, qarttıq meñdegen şaqta tayağın, «teri siñgen qwtım» dep köylegin de nemere inisi Jandarbek atağa tabıstaydı. Bertin Jandarbek ata auırıp jatqanda zirattıñ iesiz qalıp bara jatqanına keyigen eken. Qarausız jatqan beyitke ärkim qalay bolsa, solay kireri anıq. Bwrındarı ol jerge barğandar ayaqtarındağı kebisterin şeşip kiretin. Atam ziratına tek qojalar bastap aparıp otırğan eken. Qazir de jön biletinder qasietti mekenge qojalardıñ wrpaqtarımen baradı. Al Jandarbek atanıñ qasietine toqtalu öz aldına jeke äñgime.

El täuelsizdiginiñ arqasında jer-jerde jwrttı imandılıqqa wyıtar meşitter aşıla bastadı. Al Aqköl-Jayılma töñiregindegi eldi-mekenderde aşılğan meşitterge Isabek işan wrpaqtarınıñ esimderi berildi. Mäselen, Aqköl meşiti Isabek işannıñ, Öleñti auılındağı meşit Soltan qojanıñ, al Aqtoğay audanınıñ bas meşiti Jandarbek qojanıñ atında. Osı atalğan meşitterde qasietti qojalardıñ keyingi wrpaqtarı din jolımen qızmet etude. Aqtoğay meşitine Jandarbek atanıñ kenje balası Ahmetolla imam, Aqkölde Ğabbar atanıñ balası Käkim imam, Öleñtidegi meşitte qoja atalardıñ jieni Bektemir imam, Şiderti auılındağı meşitte Sälim qoja atanıñ balası Solpaş imam basşılıq etude.

Soltan atanıñ ağası Qasım otızınşı jıldardağı «ündemeste» Ombı jaqqa ketuge mäjbür bolğan. Qasımnan Faridaş degen qız qalıptı. Al Jaqan ağası qajılıqqa barıp qaytqan. Biraq odan wrpaq qalmağan. İşki jaqqa birge barğan kenje inisi Äşim qoja keyin elge qaytıp oralıptı. Äşim atadan qızı Mäskeude tuadı. Qazir odan tarağan jienderi bar. Rapıq ağada 4 wl bar. Äli künge deyin Soltan qoja atanıñ qasietin jadında saqtağan jandar äueli bir Alladan medet tilep, sosın atalardıñ basına barıp, tünep qaytadı. Ömirinde qolına aqşa tüsse, jetim-jesirge taratıp beretin, dünie-mülikke qızıqpağan Soltan qoja şariğattı berik wstanıp ötken jan.

Rapıq ağa men Baqıtılı apa Isabek işan men Soltan qoja atalardıñ tayaqtarın, qwranın közderiniñ qaraşığınday qasterlep wstauda. Qasietti qojalardıñ közindey bolıp saqtalğan sol tayaqtar qwndı da qasietti jädiger derlik.

 

Roza MWSABAY

 

 

Sonday-aq, oqıñız

Smağwl qoja

Maqtwmseyt babanıñ wrpağı Seytasan qajınıñ üşinşi balası – Smağwl qoja. Smağwlqoja 1895 jılı düniege kelip, …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan