حالىقتى يماندىلىققا باۋلىعان

ەرتەرەكتە كوشپەلى قازاق حالقى «الەمدى ءبىر جاراتۋشى بار» دەپ كوك تاڭىرىنە سەنىپ كەلگەن. ءتاڭىر دەگەن ءسوزدىڭ ماعىناسى جاراتۋشى دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزگە قوجالار كەلىپ يسلام ءدىنىن تاراتقاندا قازاقتاردىڭ ءبىرى اللانىڭ بارلىعىن تەز قابىلداۋى وزدەرى سەنگەن تاڭىرگە ورايلاس كەلۋىنەن دەۋگە بولادى. ويتكەنى، اللا دا الەمدەگىنىڭ بارلىعىن جاراتۋشى عوي.

ال يسلام ءدىنىن ەل-ەلگە بارىپ تاراتۋشىلار نەگە ارابتار دەگەنگە كەلەتىن بولساق، اللا تاعالانىڭ جەردەگى مۇسىلماندارعا جىبەرگەن كۇران كىتابى اراب تىلىندە ءتۇستى. سوندىقتان اربتار اللانىڭ سۇيىكتى قۇلدارى، اللاعا وزگە حالىقتاردان ءبىر تابان جاقىن، دىنگە شىن بەرىلگەن حاق مۇسىلماندار دەپ ەسەپتەلگەن. ولاي بولسا، ولار يسلام ءدىنىن بۇكىل الەم حالىقتارىنا تاراتۋ وزدەرىنىڭ مىندەتى ساناعان. مىنە، وسى ماقساتپەن ەل-ەلدى ارالاپ، ادامداردى قۇلشىلىق ەتۋگە، وقۋ وقىپ، ءبىلىم الۋعا، قايىرىمدىلىققا شاقىرعان ارابتار كوپ بولعان. ولاردى قوجالار دەپ اتاعان. قوجا دەگەن ءسوز ۇستاز دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى.

يسلام دەرەكتەرىنە قاراساق، قوجالاردىڭ ارعى اتاسى حازىرەت اليدەن باستالادى ەكەن. حازىرەت ءاليدىڭ بالاسى قۇسايىننان وربىگەن قوجالاردى «سايد قوجالار» دەپ اتايدى. ولاردىڭ ءبىراز توبى مەككە مەن ءمادينانى، ءبىر توبى ورتا ازيا مەن قازاقستان جەرىن مەكەندەگەن.

يسلام تۋىن كوتەرىپ، ءدىندى ۋاعىزداۋعا كەلگەندە قيىندىقتان،  ارىپ-اشقان تىرشىلىكتەن تايىنباعان سايد قوجادان اققۋ يشان، باعدات يشان، مۇرات يشان، ودان سمايىل، سماعۇل، مۇحامەدنياز، يسابەك يشان تارايدى. مۇحامەدنياز بەن يسابەك يشان اقكول-جايىلما وڭىرىنە كەلگەن. وسى وڭىردە ۇرپاق جايعان.

ونىڭ بالاسى نۇرمۇحامبەتتەن شۇحمەت قاجى، جاقىپ قاجى، ابساعيت، مقحامەدقاسىم، سۇلتان، ساعيت، ءاشىم اتالار تاراعان. سولاردىڭ ىشىندە قوجاحمەتتىڭ ۇرپاعى جانداربەك قوجانىڭ ەسىمى وبلىستا قۇرمەتپەن اتالادى.

سونداي-اق كەڭەس داۋىرىندە ەلدى مەكەندەردەگى بۇكىل مەشىتتەردى، عيباداتحانالاردى جاپقان كەزدىڭ وزىندە، «ءدىن اپيىن» دەپ يماندىلىققا اياق باستىرماعان ۋاقىتتاردا دا نامزىن وقىپ، عيباداتىن جاساپ، مولدا بولعان، حالىقتىڭ قۇرمەتىنە بولەنگەن، ەسىمدەرى ەل اۋزىندا قالعان شۇكىر مولدا، شاحمان مولدا، راحمەتوللا يمام سياقتى ادامدار از بولماعان. سولار تۋرالى تانىمدىق ماتەريالداردى «ءدىني تۇلعالار» ايدارىمەن جاريالاپ وتىرۋدى ءجون كوردىك. مۇنى وبلىسىمىزدىڭ اۋماعىنا اتى ايگىلى قوجالار تۋرالى ءماشھۇر ءجۇسىپ ورتالىق مەشىتىنىڭ باس يمامى جۇماباي قاجىنىڭ ماقالاسىمەن باستاپ وتىرمىز.

قوجالار سوناۋ ءۇىىى عاسىرلاردان باستاپ، قازاقتىڭ اراسىنا يسلام ءدىنىن تاراتىپ، حالىقتى يماندىلىققا باۋلىعان. ولاردىڭ قازاقتاردىڭ اراسىنا كىرىپ، ءسىڭىسىپ كەتكەنىنە دە كوپتەگەن عاسىرلار ءوتتى. سوندا قوجالار كىمدەر دەگەن سۇراقتىڭ تۋارى زاڭدى.

قوجالار – ەلدىڭ رۋحاني ومىرىندە مۇسىلماندىق مادەنيەتتىڭ ەڭ جوعارعى قىزمەتشىسى، قازاق حالقى اراسىندا يسلام ءدىنىن ۋاعىزداپ، ناسيحاتتاپ تاراتۋشى، مۇحاممەد پايعامباردىڭ العاشقى حاليفاتتارىنىڭ ۇرپاعى.

حاليفات – ارابتىڭ ەرتەدەگى فەودالدىق ۇلگىدەگى مەملەكەتى. ونىڭ باسىنا اللا ەلشىسىنىڭ ءىزباسارلارى، مۇراگەرلەرى، ورىنباسارلارى وتىرعان. ولاردىڭ اراسىندا يسلامنىڭ ەڭ كوپ تاراعان ءسۇننيت باعىتىنداعىلار ەرەكشە قۇرمەت تۇتاتىن العاشقى ءتورت حاليف: ءابۋ باكىر سىدىق، ومار، وسمان جانە ءالي بار.

ءۇىىى عاسىردا يسلام ءدىنى ورتا ازيا مەن قازاقستانعا ەنە باستاعان كەزدە ءابۋ باكىر، ومار جانە ازىرەتى اليدەن وربىگەن ۇرپاقتار وسى كەزەڭدەگى وڭتۇستىك قازاقستان اۋماعىنا كەلىپ، ءدىندى ناسيحاتتاپ، جەرگىلىكتى حالىقپەن جاقىن ارالاسادى. مىنە، سودان بەرى مۇحاممەد پايعامباردىڭ ەڭ جاقىن، ەڭ سەنىمدى وسى ءۇش ۇلىق كىسىدەن تاراعان ۇرپاقتارى – قوجالار قازاق رۋلارىنىڭ ءبىرى بولىپ، قازاقستان جەرىندە ءوسىپ-ءونىپ، مەكەن ەتىپ كەلەدى.

قوجالاردىڭ يسلام ءدىنىن قازاقتاردىڭ ساناسىنا سىڭىرۋدە ءرولى جوعارى بولدى. ولاردىڭ كەلۋىمەن قازاقتار بىرتە-بىرتە يماندىلىق جولىنا ءتۇستى، يسلام ءدىنىن قابىلدادى. ءۇىىى-ح عاسىرلاردا اراب ساحابالارىنىڭ، باپتارىنىڭ، يسلام ءدىنىن كەڭ تۇردە ەلگە ءسىڭىرۋىنىڭ جانە ۋاعىزداۋىنىڭ ناتيجەسىندە ورتا ازيا مەن قازاقستان حالىقتارى يماندىلىعى مەن پاراساتتىلىعى مول مۇسىلمان قاتارىنا قوسىلدى.

ورتا ازيا مەن قازاقستان جەرىندە جەرگىلىكتى حالىققا مۇسىلماندىقتى تاراتىپ، اراپشا ساۋاتتاندىرۋشىلار – ساحابا، تابە، باپتار جانە بابالار بولدى. پايعامباردىڭ كوزىن كورگەندەردى تابە (جولىن ودان ءارى جالعاستىرۋشىلار), تابەنى كورگەندەردى تاببەمي، تاببەميدى كورگەندەردى باب دەيدى. بابتىڭ كوزىن كورگەندەردى اتا دەيدى.

ءبىزدىڭ وبلىس وڭىرىندە دە حالقىمىزدىڭ اراسىنا ليسلام ءدىنىن تاراتىپ، اتا، يشان اتانعان ايگىلى ءووجالار بول،ان. سولاردىڭ ىشىندە مۇرات يشان، يسابەك يشان، جانداربەك اتانىڭ ەسىمدەرى قۇرمەتپەن اتالادى.

وسىنداي ءدىني عۇلاما دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن ادامداردىڭ ءبىرى اقكول-جايىلمانى مەكەن ەتكەن يسابەك يشان. ول تۋرالى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆ ءوزىنىڭ ۇستازىنا ارناعان جوقتاۋ بايىتىندە:

«اتاسى مۇرات قوجا اۋليە وتكەن،

بۇتاقتاي بىردەن بىرگە كەلىپ جەتكەن.

ارعى تەگىن سۇراسا – نازار يشان،

تازارىپ شىققان گاۋھار اسىل تەكتەن.

 

ءبىر جۇرناق زاتتان شىققان اسىل ەدى،

قارا تۇگىل قوجادان اسىپ ەدى.

اركىمنىڭ ءوز زامانى دەگەندەيىن،

تاقسىردىڭ شاراپاتى باسىم ەدى، – دەي كەلىپ، «يسابەكتەي يشان جوق بۇل ارقادا» دەپ باعالاعان ەكەن.

ال وبلىسىمىزعا العاش كەلگەن مۇرات قوجا، ياعني يسابەك يشاننىڭ اتاسى بابالارى ەلىندە ەر جەتىپ، مەدرەسەنى بىتىرەر كەزدە ءتۇس كورەدى. تۇسىندە اق ساقالدى قاريا ايان بەرەدى. ول «الىس ساپار شەگەرسىڭ، باباڭ كورمەگەندى كورەرسىڭ، قۇلا ءتۇزدى جەرسىنىپ، سوندا قونىس تەبەرسىڭ. ول جەردىڭ اتى – سارىارقا» دەگەن ەكەن. قاريا: «تۇسىمە تەككە كىرمەگەن بولار، اللانىڭ جازعانى وسى بولار» دەپ مۇرات قوجا تابانى ءتيىپ كورمەگەن ءوڭىردى بەتكە الىپ، ساپارعا اتتانادى. جول-جونەكەي بۇحاراداعى ۇستازىنا جولىعىپ اقىلداسادى. ۇستازىنىڭ سىلتەگەن باعىتى – باياناۋىل ءوڭىرى بولاتىن. بۇل حالقىنا جەرۇيىق ىزدەگەن اسان قايعىنىڭ «اۋاسى جانعا، جەلەگى مالعا داۋا ەكەن» دەپ جەلماياسىنىڭ باس ءجىبىن تارتىپ شوكتىرگەن جەرلەرىنىڭ ءبىرى ەدى. اللانىڭ بارلىعىن، پايعامباردىڭ حاقتىعىن ۋاعىزداپ جۇرگەن قوجا ۇرپاعى ۇستازى اتالعان ەلدى مەكەننىڭ قانداي ەكەنىن بىلگەن ەكەن.

تاۋلى ولكە باياننىڭ ءدام-تۇزىن تاتقان كۇننەن باستاپ مۇرات قوجانىڭ قاسيەتى تانىلىپ، ەل ىشىندە بەدەلى ەرەكشە ارتا باستايدى.ۇيلەنىپ، بالالى-شاعالى بولادى. الايدا بابالار جەرىنەن ۇلكەن مىندەت ارقالاپ كەلگەن مۇرات قوجا ۇرپاعىنىڭ تۇراقتى ورنى اقكول-جايىلماەكەنىن سەزىنەدى. مۇرات قوجا دۇنيەدەن وتەر شاعىندا بالالارى يسابەك پەن مۇحامەدنيازدى شاقىرىپ الىپ: «مەنى تۋعان جەرىمە جەتكىزىڭدەر. جارىق دۇنيەمەن قوشتاسار كۇنىم جاقىن. بابالارىم جاتقان اقاسيەتتى توپىراعىن جايمىلايىن» دەيدى. ەكى بالاسى مۇرات يشاندى ەلىنە جەتكىزەدى. تۋعان جەرىنە كەلگەن يشان اراعا ءبىر اي سالىپ، و دۇنيەلىك بولعان ەكەن. اكەلەرىن تازا ارۋلاپ، بالالارى تۋعان جەرى تەبەگەن-تەنتەك جەرىنە قويادى.

بايان جەرىنە امان-ەسەن ورالعان يسابەك يشان ەرەكشە ءبىر ءتۇس كورەدى. تۇسىندە «اقكول-جايىلماعا بار» دەگەن ءۇن بىرنەشە رەت قايتالانادى. وسىدان كەيىن ول اقكول-جايىلماعا قونىس اۋدارادى.

ال ەندى اقكولدىڭ اۋليە اتانۋى يسابەك يشاننىڭ ەسىمىمەن تىكەلەي بايلانىستى. يسابەك يشان 1972 جىلى وزبەكستانداعى بۇقارا قالاسىندا تۋعان. ءدىني ءبىلىمدى وسى قالادا العان. ءبىزدىڭ وڭىرگە ءحىح عاسىردىڭ باسىندا، شامامەن 1810 جىلى كەلگەن. ول اقكول-جايىلمادا مەدرەسە اشىپ، مەشىت سالعان. يسابەك يشاننىڭ شاپاعاتىمەن باياناۋىلا وڭىرىندە تۇراتىن ونداعان ادامدار ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ مەككەگە قاجىلىققا بارعان.

اقكول-جايىلمانى يسابەك اۋليە مەكەندەگەن سوڭ اۋليە دەي باستاعان. ال ەندى يسابەككە اۋليە دەگەن اتاقتى حالىق بەرگەن. يسابەك يشان – تالاي ادامدى باسىنا تۇسكەن قاسىرەتىنەن ايىقتىرىپ، سىرقاتتارىن ەمدەگەن ادام. ونىڭ ەل تىرشىلىگى جايىنداعى بولجامدارى دا ءدوپ كەلىپ جاتادى. يماندىلىق جولىنداعى تاعىلىمى كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنە ۇيالايدى. يسابەك اۋليە دەۋى اقكول-جايىلما ەلىنىڭ وعان كورسەتكەن ەرەكشە قۇرمەتى ەدى.

حالىق يسابەكتى يشان، حازىرەت دەپ تە اتايدى. بۇل دا بويىنداعى بار قاسيەتىن حالىق مۇددەسىنە جۇمساعاندىعىن، ەلگە تيگەن شاپاعاتىنىڭ مولدىعىن كورسەتەتىن ايعاق.

يسابەك يشاندى قادىرلەيتىندەر تەك اقكول-جايىلمادا عانا ەمەس، بۇكىل ەرتىس-بايان وڭىرىندە، سارىارقا دالاسىندا كوپ ەدى. يشانمەن ءبىر جۇزدەسىپ، سالەمىن الۋ ءۇشىن بايتاق قازاق جەرىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ات ارىتىپ كەلەتىندەر تولاستامايتىن. تۇرمىس تاۋقىمەتىن، قيىنشىلىقتارىن، دەرتتەرىن ايتىپ كەلەتىندەر دە از بولماعان. ءبارىنىڭ دە مەسەلىن قايتارماي، قولىنان كەلگەنشە قايىرىمدىلىقپەن قومقور بولاتىن.

يسابەك يشاننىڭ وسىنداي ەلگە قامقور، پانا بولعان قاسيەتتەرى، اۋليەلىلىگى كەيىنگى ۇرپاقتارىنا دا تاراعان. تاعىلىمى مەن تاقۋالىعى قاتار ورىلگەن، يسلام ءدىنىنىڭ اق، ادال جولىمەن حالىقتى باۋراعان جانداربەك قوجا يسابەك يشاننىڭ يماندىلىق ساۋلە شاشقان ىزگىلىكتى ءىسىن ودان ءارى جالعاستىرعان شوبەرەسى ەدى. كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ «ءدىن اپيىن» دەگەن قيىن-قىستاۋ كەزەڭىندە دە قاراپايىم شارۋادان باستاپ، ەل باسقارعان ازاماتتارعا دەيىن باسى اۋىرىپ، بالتىرى سىزداسا، قيىنشىلىققا تاپ بولسا، يگى ءىستى باستاسا، شيپا مەن جەڭىلدىك ىزدەپ، باتا تىلەپ جانداربەك اتانىڭ الدىنا كەلىپ، داۋاسىن تاباتىن. تالاي ادامدار قاسيەتتى جانداربەك قوجانىڭ شاپاعاتىن كورىپ، باتاسىن الىپ، تاستارى ورگە ورمەلەدى.

جانداربەك اتا تىرشىلىكتىڭ بەل-بەلەسىن ەلمەن بىرگە كەشتى. حالىقتىڭ الاقانعا سالىپ اسقاقتاتقانىنا قاراماستان قاراپايىم قالپىنان اۋىتىقىعان، استامشىلىق تانىتقان كەزى بولعان جوق.

جاسىندا مەحانيزاتور بولدى. ۇلى وتان سوعىسىندا قولىنا قارۋ الىپ، ەلدىڭ بەيبىتشىلىگى مەن بوستاندىعى ءۇشىن جاۋعا قارسى كۇرەستى. ەلگە ورالعان سوڭ ەڭبەك جولىن قايتا جالعادى. جانداربەك قوجا ەش ادامعا رەنجىپ، اۋىر ءسوز ايتپايتىن. جاڭا تۋعان سابيلەرگە، جاس تولگە سۇقتانا قارامايتىن. ول بويىنداعى كوڭىل-كۇي تولعانىسپەن سىرتقا شىقسا، ەرەكشە كۇشكە اينالاتىنىن سەزىنەتىن. جانداربەك اتا سول قاسيەتىن ارۋاقىتتا جاقسى نيەتپەن ەل يگلىگىنە جۇمسادى. جانداربەك قوجا شاريعات جولىن بەرىك ۇستانىپ، ءوزىن-ءوزى دامىتىپ وتىردى.

اقكول-جايىلمانىڭ اتىن ەلگە تانىتقان اسىل ازاماتتار كوپ. ولار قاي-قايسى بولسىن اتامەكەنىنىڭ قۋاتتى قولداۋىنا يە بولعانىن، جانداربەك اتانىڭ باتاسىنىڭ شاپاعاتىنا بولەنگەنىن ماقتانىشپپەن ايتادى.

ءۇيدىڭ بەرەكەسى ايەلدە عوي. بۇل وورايدا جانداربەك اتانىڭ ەل اراسىندا ۇلكەن قۇرمەتكە، حالىق اراسىندا زور بەدەلگە يە بولۋىندا بايبىشەسى كوبەلەكتىڭ دە ۇلەسى بارىن ايتۋ قاجەت. جانداربەك اتا مەن كوبەلەك اجە ءۇش ۇل، ءبىر قىز تاربيەلەپ ءوسىرىپ، ۇلىن ۇياعا، قىزىن قياعا قوندىردى. بالارىنىڭ ءبارى دە ادەپتىلىك پەن تاربيەلىلىكتىڭ، يماندىلىقتىڭ بيىك تۇعىرىنان تۇسكەن جوق. ۇلدارى قانات ءبىلىم سالاسىندا، ساعيدوللا مەن احمەتوللا ءدىن جولىندا ونەگەلى ەڭبەك ەتۋدە.

مىنە، وبلىسىمىزدا وسىنداي ايگىلى قوجالار ءومىر ءسۇرىپ، اسىل قاسيەتتەرىمەن ەل اۋزىندا ەسىمدەرىن قۇرمەتپەن اتاتتىرىپ كەتتى. بۇل كۇندە ولاردى كەيىنگى ۇرپاق ەستە ساقتاپ، ارداقتاپ وتۋلەرى ءۇشىن جاڭادان سالىنعان مەشىتتەرگە ەسىمدەرى بەرىلدى. ماسەلەن، پاۆلودار اۋدانى كراسنوارمەيكا اۋىلىنداعى جاڭادان بوي كوتەرگەن ءزاۋلىم مەشىت مۇرات يشاننىڭ، اقكول اۋىلىندا سالىنعان مەشىت يسابەك يشاننىڭ، ال اقتوعاي اۋىلىنىڭ ورتالىعىنداعى جاا مەشىت جانداربەك اتانىڭ اتتارىمەن اتالادى.

جانداربەك اتانىڭ ەسىمىمەن اتالاتىن مەشىتتە ونىڭ كەنجە ۇلى احمەتوللا يمام بولىپ قىزمەت ىستەيدى. ول اتاسى يسابەك يشان اكەسى جانداربەك قوجا باستاعان يماندىلىق جولىن جالعاستىرۋدى ارمانداپ، وبلىستىق مەشىت جانىنداعى مەدرەسەگە ءتۇسىپ، ءبىلال قاريدەن ءدارىس الدى. ءبىلىمىن جەتىلدىرۋدەن تالمادى. مەككەگە بارىپ، قاجىلىق پارىزىن دا اتقارىپ كەلدى.

بۇل كۇندە مۇرات يشان، يسابەك يشان، جانداربەك اتانىڭ اق جولىن يگى نيەتپەن احمەتوللا قاجى جالعاستىرۋدا.

جۇماباي قاجى ىقىلاس

 

 

 

 

سونداي-اق، وقىڭىز

سماعۇل قوجا

ماقتۇمسەيت بابانىڭ ۇرپاعى سەيتاسان قاجىنىڭ ءۇشىنشى بالاسى – سماعۇل قوجا. سماعۇلقوجا 1895 جىلى دۇنيەگە كەلىپ، …

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان