Basqı bet / Jarıq nwrdıñ säulesi / İlgeride ötken jaqsılar / Halıqtı imandılıqqa baulığan

Halıqtı imandılıqqa baulığan

Erterekte köşpeli qazaq halqı «älemdi bir jaratuşı bar» dep kök täñirine senip kelgen. Täñir degen sözdiñ mağınası jaratuşı degen wğımdı bildiredi. Bizdiñ elimizge qojalar kelip islam dinin taratqanda qazaqtardıñ biri Allanıñ barlığın tez qabıldauı özderi sengen täñirge oraylas keluinen deuge boladı. Öytkeni, Alla da älemdeginiñ barlığın jaratuşı ğoy.

Al islam dinin el-elge barıp taratuşılar nege arabtar degenge keletin bolsaq, Alla Tağalanıñ jerdegi mwsılmandarğa jibergen kwran kitabı arab tilinde tüsti. Sondıqtan arbtar Allanıñ süyikti qwldarı, Allağa özge halıqtardan bir taban jaqın, dinge şın berilgen haq mwsılmandar dep eseptelgen. Olay bolsa, olar islam dinin bükil älem halıqtarına taratu özderiniñ mindeti sanağan. Mine, osı maqsatpen el-eldi aralap, adamdardı qwlşılıq etuge, oqu oqıp, bilim aluğa, qayırımdılıqqa şaqırğan arabtar köp bolğan. Olardı qojalar dep atağan. Qoja degen söz wstaz degen wğımdı bildiredi.

Islam derekterine qarasaq, qojalardıñ arğı atası Haziret Äliden bastaladı eken. Haziret Älidiñ balası Qwsayınnan örbigen qojalardı «Said qojalar» dep ataydı. Olardıñ biraz tobı Mekke men Mädinanı, bir tobı Orta Aziya men Qazaqstan jerin mekendegen.

Islam tuın köterip, dindi uağızdauğa kelgende qiındıqtan,  arıp-aşqan tirşilikten tayınbağan Said qojadan Aqqu işan, Bağdat işan, Mwrat işan, odan Smayıl, Smağwl, Mwhamedniyaz, Isabek işan taraydı. Mwhamedniyaz ben Isabek işan Aqköl-Jayılma öñirine kelgen. Osı öñirde wrpaq jayğan.

Onıñ balası Nwrmwhambetten Şwhmet qajı, Jaqıp qajı, Äbsağit, Mqhamedqasım, Swltan, Sağit, Äşim atalar tarağan. Solardıñ işinde Qojahmettiñ wrpağı Jandarbek qojanıñ esimi oblısta qwrmetpen ataladı.

Sonday-aq keñes däuirinde eldi mekenderdegi bükil meşitterdi, ğibadathanalardı japqan kezdiñ özinde, «din apiın» dep imandılıqqa ayaq bastırmağan uaqıttarda da namzın oqıp, ğibadatın jasap, molda bolğan, halıqtıñ qwrmetine bölengen, esimderi el auzında qalğan Şükir molda, Şahman molda, Rahmetolla imam siyaqtı adamdar az bolmağan. Solar turalı tanımdıq materialdardı «Dini twlğalar» aydarımen jariyalap otırudı jön kördik. Mwnı oblısımızdıñ aumağına atı äygili qojalar turalı Mäşhür Jüsip ortalıq meşitiniñ bas imamı Jwmabay qajınıñ maqalasımen bastap otırmız.

Qojalar sonau Üİİİ ğasırlardan bastap, qazaqtıñ arasına islam dinin taratıp, halıqtı imandılıqqa baulığan. Olardıñ qazaqtardıñ arasına kirip, siñisip ketkenine de köptegen ğasırlar ötti. Sonda qojalar kimder degen swraqtıñ tuarı zañdı.

Qojalar – eldiñ ruhani ömirinde mwsılmandıq mädeniettiñ eñ joğarğı qızmetşisi, qazaq halqı arasında islam dinin uağızdap, nasihattap taratuşı, Mwhammed Payğambardıñ alğaşqı halifattarınıñ wrpağı.

Halifat – arabtıñ ertedegi feodaldıq ülgidegi memleketi. Onıñ basına Alla elşisiniñ izbasarları, mwragerleri, orınbasarları otırğan. Olardıñ arasında islamnıñ eñ köp tarağan sünnit bağıtındağılar erekşe qwrmet twtatın alğaşqı tört halif: Äbu Bäkir Sıdıq, Omar, Osman jäne Äli bar.

Üİİİ ğasırda islam dini Orta Aziya men Qazaqstanğa ene bastağan kezde Äbu Bäkir, Omar jäne Äzireti Äliden örbigen wrpaqtar osı kezeñdegi Oñtüstik Qazaqstan aumağına kelip, dindi nasihattap, jergilikti halıqpen jaqın aralasadı. Mine, sodan beri Mwhammed Payğambardıñ eñ jaqın, eñ senimdi osı üş wlıq kisiden tarağan wrpaqtarı – qojalar qazaq rularınıñ biri bolıp, Qazaqstan jerinde ösip-önip, meken etip keledi.

Qojalardıñ islam dinin qazaqtardıñ sanasına siñirude röli joğarı boldı. Olardıñ keluimen qazaqtar birte-birte imandılıq jolına tüsti, islam dinin qabıldadı. Üİİİ-H ğasırlarda arab sahabalarınıñ, baptarınıñ, islam dinin keñ türde elge siñiruiniñ jäne uağızdauınıñ nätijesinde Orta Aziya men Qazaqstan halıqtarı imandılığı men parasattılığı mol mwsılman qatarına qosıldı.

Orta Aziya men Qazaqstan jerinde jergilikti halıqqa mwsılmandıqtı taratıp, arapşa sauattandıruşılar – Sahaba, Tabe, Baptar jäne Babalar boldı. Payğambardıñ közin körgenderdi Tabe (jolın odan äri jalğastıruşılar), Tabeni körgenderdi Tabbemi, Tabbemidi körgenderdi Bab deydi. Babtıñ közin körgenderdi Ata deydi.

Bizdiñ oblıs öñirinde de halqımızdıñ arasına lislam dinin taratıp, ata, işan atanğan äygili öojalar bol,an. Solardıñ işinde Mwrat işan, Isabek işan, Jandarbek atanıñ esimderi qwrmetpen ataladı.

Osınday dini ğwlama deñgeyine köterilgen adamdardıñ biri Aqköl-Jayılmanı meken etken Isabek işan. Ol turalı Mäşhür Jüsip Köpeev öziniñ wstazına arnağan joqtau bäyitinde:

«Atası Mwrat qoja äulie ötken,

Bwtaqtay birden birge kelip jetken.

Arğı tegin swrasa – Nazar işan,

Tazarıp şıqqan gauhar asıl tekten.

 

Bir jwrnaq zattan şıqqan asıl edi,

Qara tügil qojadan asıp edi.

Ärkimniñ öz zamanı degendeyin,

Taqsırdıñ şarapatı basım edi, – dey kelip, «Isabektey işan joq bwl Arqada» dep bağalağan eken.

Al oblısımızğa alğaş kelgen Mwrat qoja, yağni Isabek işannıñ atası babaları elinde er jetip, medreseni bitirer kezde tüs köredi. Tüsinde aq saqaldı qariya ayan beredi. Ol «Alıs sapar şegersiñ, babañ körmegendi körersiñ, qwla tüzdi jersinip, sonda qonıs tebersiñ. Ol jerdiñ atı – Sarıarqa» degen eken. Qariya: «tüsime tekke kirmegen bolar, Allanıñ jazğanı osı bolar» dep Mwrat qoja tabanı tiip körmegen öñirdi betke alıp, saparğa attanadı. Jol-jönekey Bwharadağı wstazına jolığıp aqıldasadı. Wstazınıñ siltegen bağıtı – Bayanauıl öñiri bolatın. Bwl halqına jerwyıq izdegen Asan qayğınıñ «Auası janğa, jelegi malğa daua eken» dep jelmayasınıñ bas jibin tartıp şöktirgen jerleriniñ biri edi. Allanıñ barlığın, Payğambardıñ haqtığın uağızdap jürgen qoja wrpağı wstazı atalğan eldi mekenniñ qanday ekenin bilgen eken.

Taulı ölke Bayannıñ däm-twzın tatqan künnen bastap Mwrat qojanıñ qasieti tanılıp, el işinde bedeli erekşe arta bastaydı.Üylenip, balalı-şağalı boladı. Alayda babalar jerinen ülken mindet arqalap kelgen Mwrat qoja wrpağınıñ twraqtı ornı Aqköl-Jayılmaekenin sezinedi. Mwrat qoja dünieden öter şağında balaları Isabek pen Mwhamedniyazdı şaqırıp alıp: «Meni tuğan jerime jetkiziñder. Jarıq düniemen qoştasar künim jaqın. Babalarım jatqan aqasietti topırağın jaymılayın» deydi. Eki balası Mwrat işandı eline jetkizedi. Tuğan jerine kelgen işan arağa bir ay salıp, o dünielik bolğan eken. Äkelerin taza arulap, balaları tuğan jeri Tebegen-Tentek jerine qoyadı.

Bayan jerine aman-esen oralğan Isabek işan erekşe bir tüs köredi. Tüsinde «Aqköl-Jayılmağa bar» degen ün birneşe ret qaytalanadı. Osıdan keyin ol Aqköl-Jayılmağa qonıs audaradı.

Al endi Aqköldiñ äulie atanuı Isabek işannıñ esimimen tikeley baylanıstı. Isabek işan 1972 jılı Özbekstandağı Bwqara qalasında tuğan. Dini bilimdi osı qalada alğan. Bizdiñ öñirge HİH ğasırdıñ basında, şamamen 1810 jılı kelgen. Ol Aqköl-Jayılmada medrese aşıp, meşit salğan. Isabek işannıñ şapağatımen Bayanauıla öñirinde twratın ondağan adamdar HİH ğasırdıñ ekinşi jartısınan bastap Mekkege qajılıqqa barğan.

Aqköl-Jayılmanı Isabek äulie mekendegen soñ äulie dey bastağan. Al endi Isabekke äulie degen ataqtı halıq bergen. Isabek işan – talay adamdı basına tüsken qasiretinen ayıqtırıp, sırqattarın emdegen adam. Onıñ el tirşiligi jayındağı boljamdarı da döp kelip jatadı. Imandılıq jolındağı tağılımı köpşiliktiñ köñiline wyalaydı. Isabek äulie deui Aqköl-Jayılma eliniñ oğan körsetken erekşe qwrmeti edi.

Halıq Isabekti işan, haziret dep te ataydı. Bwl da boyındağı bar qasietin halıq müddesine jwmsağandığın, elge tigen şapağatınıñ moldığın körsetetin ayğaq.

Isabek işandı qadirleytinder tek Aqköl-Jayılmada ğana emes, bükil Ertis-Bayan öñirinde, Sarıarqa dalasında köp edi. Işanmen bir jüzdesip, sälemin alu üşin baytaq qazaq jeriniñ tükpir-tükpirinen at arıtıp keletinder tolastamaytın. Twrmıs tauqımetin, qiınşılıqtarın, dertterin aytıp keletinder de az bolmağan. Bäriniñ de meselin qaytarmay, qolınan kelgenşe qayırımdılıqpen qomqor bolatın.

Isabek işannıñ osınday elge qamqor, pana bolğan qasietteri, äulieliligi keyingi wrpaqtarına da tarağan. Tağılımı men taqualığı qatar örilgen, islam dininiñ aq, adal jolımen halıqtı baurağan Jandarbek qoja Isabek işannıñ imandılıq säule şaşqan izgilikti isin odan äri jalğastırğan şöberesi edi. Keñes ükimetiniñ «din apiın» degen qiın-qıstau kezeñinde de qarapayım şaruadan bastap, el basqarğan azamattarğa deyin bası auırıp, baltırı sızdasa, qiınşılıqqa tap bolsa, igi isti bastasa, şipa men jeñildik izdep, bata tilep Jandarbek atanıñ aldına kelip, dauasın tabatın. Talay adamdar qasietti Jandarbek qojanıñ şapağatın körip, batasın alıp, tastarı örge örmeledi.

Jandarbek ata tirşiliktiñ bel-belesin elmen birge keşti. Halıqtıñ alaqanğa salıp asqaqtatqanına qaramastan qarapayım qalpınan auıtıqığan, astamşılıq tanıtqan kezi bolğan joq.

Jasında mehanizator boldı. Wlı Otan soğısında qolına qaru alıp, eldiñ beybitşiligi men bostandığı üşin jauğa qarsı küresti. Elge oralğan soñ eñbek jolın qayta jalğadı. Jandarbek qoja eş adamğa renjip, auır söz aytpaytın. Jaña tuğan säbilerge, jas tölge swqtana qaramaytın. Ol boyındağı köñil-küy tolğanıspen sırtqa şıqsa, erekşe küşke aynalatının sezinetin. Jandarbek ata sol qasietin äruaqıtta jaqsı nietpen el igligine jwmsadı. Jandarbek qoja şariğat jolın berik wstanıp, özin-özi damıtıp otırdı.

Aqköl-Jayılmanıñ atın elge tanıtqan asıl azamattar köp. Olar qay-qaysı bolsın atamekeniniñ quattı qoldauına ie bolğanın, Jandarbek atanıñ batasınıñ şapağatına bölengenin maqtanışppen aytadı.

Üydiñ berekesi äyelde ğoy. Bwl oorayda Jandarbek atanıñ el arasında ülken qwrmetke, halıq arasında zor bedelge ie boluında bäybişesi Köbelektiñ de ülesi barın aytu qajet. jandarbek ata men Köbelek äje üş wl, bir qız tärbielep ösirip, wlın wyağa, qızın qiyağa qondırdı. Balarınıñ bäri de ädeptilik pen tärbieliliktiñ, imandılıqtıñ biik twğırınan tüsken joq. Wldarı Qanat bilim salasında, Sağidolla men Ahmetolla din jolında önegeli eñbek etude.

Mine, oblısımızda osınday äygili qojalar ömir sürip, asıl qasietterimen el auzında esimderin qwrmetpen atattırıp ketti. Bwl künde olardı keyingi wrpaq este saqtap, ardaqtap ötuleri üşin jañadan salınğan meşitterge esimderi berildi. Mäselen, Pavlodar audanı Krasnoarmeyka auılındağı jañadan boy kötergen zäulim meşit Mwrat işannıñ, Aqköl auılında salınğan meşit Isabek işannıñ, al Aqtoğay auılınıñ ortalığındağı jaa meşit Jandarbek atanıñ attarımen ataladı.

Jandarbek atanıñ esimimen atalatın meşitte onıñ kenje wlı Ahmetolla imam bolıp qızmet isteydi. Ol atası Isabek işan äkesi Jandarbek qoja bastağan imandılıq jolın jalğastırudı armandap, oblıstıq meşit janındağı medresege tüsip, Biläl qariden däris aldı. Bilimin jetildiruden talmadı. Mekkege barıp, qajılıq parızın da atqarıp keldi.

Bwl künde Mwrat işan, Isabek işan, Jandarbek atanıñ aq jolın igi nietpen Ahmetolla qajı jalğastıruda.

Jwmabay qajı IQILAS

 

 

 

 

Sonday-aq, oqıñız

Smağwl qoja

Maqtwmseyt babanıñ wrpağı Seytasan qajınıñ üşinşi balası – Smağwl qoja. Smağwlqoja 1895 jılı düniege kelip, …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan