Basqı bet / Sır-swhbat / Äulet turalı äñgime

Äulet turalı äñgime

Qalqaman. Ol Ayımğazı şañırağınıñ eñ kenjesi. Alla tañdayına jırdıñ balın tamızıp, kieli sözdiñ köş kerueninde keyde su tögilmes jorğaday taypaltıp, keyde sırğa tolı zerli jırdan jiğan jügin audırmay, keyde jasınday jarqıldap, halıqtıñ közayımına aynalğan Qalqaman öleñderin oqığan jan äulet sırına qanığadı.

…«Auıldağı üy! Baq, ırısım,

Baqıtım da – öziñde edi»…

Arqat tauınıñ etigine qonğan şağın auıl da Arqat dep ataladı. Osı auıldıñ twsında Abaydıñ dosı Erboldıñ atı boldırğan eken, Şoqan Uälihanov ta kezinde osı jerge toqtağan eken degen äñgimelermen qatar Abaydıñ özi men onıñ aqın şäkirtteriniñ öleñderine bwl öñirdiñ adamdarı qaşannan susındap ösken. Tegin swrasañız, äkesi Ayımğazı Mwhtar Äuezovpen nemere tuıs bolıp keledi, atası Berdiqojamen Aytqoja birge tuısadı. Aytqojanıñ Sarı atalıp ketui jeñgelerine baylanıstı. Öñiniñ sarılığına qarap, jeñgeleriniñ «Sarı» dep at qoyuı onıñ ömirine serik bolıp, aqırında  attergeudiñ ayağı twtastay äulettiñ tegine aynalğan.

Osındağı Ayımğazı şañırağında keyde jıl sayın, keyde jıl aralatıp şarana iñgäläp, düniege men keldim dep şağın üydiñ işin şattıqqa toltıratın. Tobıqtınıñ Oljay atasınan tarağan Oralğayşa Hamzaqızı tekti äuletke – Aytqojanıñ  şañırağına kelin bolıp tüsui äulettiñ bağı bolıp şıqtı.

…«Kileñ wldar qatar-qatar,

 Kilem üsti jatuşı edik»…

Oralğayşa kelin qalay jäne jıl sayın şekesi torsıqtay wldardı düniege äkeledi. 11 qwrsaq köterse sonıñ 3-ui ğana qız. Twñğış qızı men ülken wlınan soñ tuğan Erbolı än dese işken asın jerge qoyatın boldı. Oğan sirä anasınıñ än qwmarlığı, üy şaruasında jürip te, auıldıñ oyın-toyında än salatını da äser etse kerek. Dombırasın qolınan tastamay, auılda, audanda koncert bolsa än şırqap, eldiñ qoşametine bölenip jatqanı.

«Tirek boldıñ tuğannan bos irgeme,

Öziñ barda toqtasın köşim nege?»

Erbol. QR Mədeniet isiniñ üzdigi, wlttıq öner universitetiniñ docenti aldınan önerli şäkirtter örgen Erbol Sarin osı äulet balasınıñ ülkeni. «Aldıñğı arba qalay jürse soñğı arba solay jüredi» deytin maqaldı tiriltuşi– Erbol. Özinen keyingilerdiñ tegis oqıp, adam boluına ülesin qosqan Erbol. Jänibek ağası Kärmenovtiñ tälimin alıp, sol kezdegi Celinogradqa (kişkentay Qalqamannıñ sol kezdegi oyınşa Leningradqa)  konservatoriyanı ayaqtap joldamamen kelgen ol filarmoniyada ärtis boldı. Arqa än mektebiniñ  jauharların jarqıratıp, Äsetşe äueletip, Jänibekşe bipazdap, Imanjüsipşe nayzağayday şanşıldı. Ol kezdegi Celinogradta dästürli än mektebiniñ qadirine azdağan şoğır ğana jetken, köpşilik betin özgeşe änderge bwrğan zamanda Erbol aytqan änder az qazaqtıñ namısın qamşılaytın.

«Mıñ toğız jüz toqsan tört. Mausım ayı,

 Aqmolağa auıldan keldiñ ertip»

Qalqamannıñ bwl aytıp otırğanı äpkesi Gülmira ğoy. Iya, iya, QR Eñbek siñirgen qayratkeri, änşi Gülmira Sarina. Qalqamandı auıldan alıp kelip, qala ömirine üyretken, anası Oralğayşa qaytqanda iığına basın süyep, qwşaqtap twrıp jılağanında köziniñ jasın sürtken, süyeu bolğan äpkesi. Şirkin, ändi aytsa Gülmira aytsınşı deytin nağız änşi, qwday öner darıtqan osı äulettegi tağı bir ayaulı jan. Kompozitor Iliya Jaqanovşa aytsaq: «…Ärbir salar änin ükidey ülpildetip, mäpelep, oylı jürekpen wsınatın» änşi.

Gülmiranıñ sahnadağı kiim kiisi, ändi tañdap, talğap aytuı, sözine män bere,  özi de jüreginen ötkizip, tıñdauşısınıñ da jüregine jetkize biletini köpşilikti özine tänti etedi.

«Twla boydan tekti añqıtıp, – Bolarmısıñ mwnşa qırsıq, Äkeñe aytam! – dep qorqıtıp, Jüredi Anam jwmsaq wrsıp».

Osı maqalanı jazu barısında Sarinder äuletiniñ bir quanışında berekeli otbasınıñ ören-jaranın tegis körudiñ säti tüsti. «Mıltıqtıñ basıluına, qwlannıñ qasınuı» degendey äulet tegis Astanada bas qosıp Erbol, Bauırjan, Dariğa, Erlan, Rollan, Gülmira, Erol, Nwrbol, Qalqamandı, osı şañıraqpen qadirles-sıylas jandardı kördim.

Wşqan wyaları turalı asqan jılılıqpen eske aluşı bir üydiñ balaları büginde tügel erjetken, ata-äje atanğan. Üşinşi buınnıñ öziniñ qızı boyjetip, qızdarı erjetip qalğan.

–11-12 balanı asırau oñay ma, äkemiz ünemi jwmısta, al anamızdıñ bastı jwmısı bala bağu, üy kütu, tamaq pisiru, äkemizdiñ jäyin oylau bolatın. Äkeñ keledi, äkeñe aytamın degen sözderimen-aq bizge ülken tärbiesin  bar meyirin tökti. Qazir özimiz de ata-anamız, qalada twramız, ıdıstı, kirdi mäşina juadı, äri tasıp, beri tasıp tögip jatqan ne su, ne otın joq, tap taza bäri dayar üyde 3 bala baqsaq esimiz şığadı. Al bizder birimizden soñ birimiz tuıp jattıq emes pe, ülkenimiz mektep bitirmey jatıp, eñ kişkentay Qalqaman tudı. Birimizdiñ kiimimizdi birimiz kiip, Qalqamannıñ öleñinde:

«Oyın quğan öñkey bala,

Oyanuşı ek tüske qaray.

Jalañ ayaq jaz ötedi,

(Eseydik-au bizder eptep.)

Jaña kiim qajet edi,

– Ne kiemiz? Küzde – mektep.

Aq köylekti (ağamdiki),

Ketsedağı sarğış tartıp,

Kiim qılıp mağan bütin,

Beruşi edi säl qısqartıp», dep jazılğanday  kişimiz ülkenniñ kiimin kidik. Onıñ bir jaqsı jeri oquğa, äskerge ketken ağañnıñ kiimin kigende rahat, bwyımda ağañnıñ  iisiniñ tabı qaladı, iiskep, sağınışıñdı basasıñ, keyde anaña barıp: –Apa, mında ağamnıñ iisi bar, iiskeşi,– dep alıp barasıñ ğoy. Anañ qosılıp iiskep, ağañnıñ bir jaqsı qasietin aytıp, seniñ de solay boluıñ kerektigin aytadı.

Al äkege degen sezim ol bir bölekşe, auızben aytqannan göri jürekpen tüysinu qajet. Äkeniñ dauıs kötermek tügil tüyilgen qabağın köru keremet jaza, Qanşa jaqsı körseñ, sonşalıqtı aybınınan imenesiñ. Söyte twra auıl-aymaqqa qanday meyirli. Aldına aqıldasuğa kelgen ağayınğa eş alalığı joq, keñ aydın, aqıldıñ dariyası. Özinen ülken ağalarınıñ özi Ayımğazı ne deydi dep otırar edi, deydi.

«… Sağan jetu qiın bolsa qanşalıq, Saqtap twru qiınıraq odan da! Alla bergen azattıqtıñ är säti–Amanat qoy. Mağan. Sağan, Oğan da!…»

–Täuelsizdiktiñ bizdiñ şañıraqqa bergeni köp deydi Sarinder. Erbol ağamız bastap, bügingi Astanağa Celinograd bop twrğan kezde kelgen edik Ol təuelsizdik alğan jıldarmen twspa-tws edi. Təuelsizdik alğan jılı Gülmira alğaş qızmetke ornalasıp, ülken sahnamen qauıştı. Astananıñ alğaş boy kötergenin öz közimizben kördik. Qolmen ğimarat twrğızbasaq ta, Astananıñ ər köşinde ən salıp, jır oqıp, önerlerimen səulet twrğızdı. Təuelsizdik bizdiñ otbasımızğa, onıñ işinde önerde jürgen bauırlarımızğa berdi. Birimiz jeke şañıraq kötersek, birimiz osı təuelsiz memlekettiñ qamqorlığınıñ arqasında üyli boldıq, pəter aldıq. Erbol – QR Mədeniet isiniñ üzdigi, Gülmira – «QR Eñbek siñirgen qayratkeri», Qalqaman – QR jazuşılar odağınıñ müşesi, «Darın» memlekettik jastar sıylığınıñ laureatı, Twñğış Prezident qorı sıylığınıñ iegeri atandı. Təuelsizdik əuletimizdiñ bügingi wrpağınıñ erkin ösuine, qalağan bilimin alıp, öz jolın tabuına jol aştı,– deydi.

Al soñğı uaqıtta Gülmiramen şığarmaşılıq odaq qwrıp jürgen aqın qız Jwldızay Isqaq: «Men osı otbasınıñ auızbirligine, ülkendi sıylar ülgisine qızığa qaraymın. Bir ğana mısal aytayın. Ötkende «Dara jol» bağdarlamasına Gülmiranı şaqırdı. Sonda Gülmira men Qalqaman: «Eger habar Erbol ağamızdan bastalmasa, bizdiñ baratın retimiz joq», dep bas tarttı. Bwl äulet köpke ülgi, önege deydi şıraylana jımiıp. Jwldızay dwrıs aytadı.

«…Bes parız bwyrıq bolıp jetse Alladan,

Müminder san sauaptan keş qalmağan.

Sondıqtan qwlşılıq qıp az ğwmırda,

Sät sayın bir Allanı eske al, balam…»

Öner–tañdap qonatın baq. Ekiniñ biri zerger, änşi, küyşi, suretşi, kompozitor, aqın iya jazuşı bolsa kim bilgen, äyteuir Jaratqan ie qalaulı pendelerine ğana erekşe enşi bwyırtıptı. Sol qwdaydan kelgen enşilerine adaldıqtarın tanıta jürip pendeniñ Alla aldındağı parızın wmıtpağan qos bauır–Gülmira men Qalaqaman biri änin, biri sözin şığarıp halıqqa keremet än sıylağan.

«Qwldıñ da qwldan nesi artıq?

Näpsisin tügel tıysa artıq.

Zikir ğıp Haqtı işinen,

Imanın kämil jıysa artıq.

Razı bop qılğan isinen,

Rabbıñnıñ özi süyse artıq.

Jännattan bir jay kütip eñ,

Kirersiñ sonda küy şalqıp.

Anañnıñ appaq sütinen,

Jwmaqtıñ jwpar iisi añqıp», qalay bey-jay tıñday alasıñ? Pendelik mwrattıñ eñ biigi– imannıñ kämildigi desek Sarı äuletiniñ ülken-kişisi osı bir mwratqa wmtıludı özderiniñ eñ bir asıl parızı sanaytınday. Bwl Haqtıñ jolına, babanıñ jolıına, atanıñ jolına adaldıq emes dep aytıñızşı?!

Tuıstarmen birge

Anar TÖLEUHANQIZI,

jurnalist

 

Sonday-aq, oqıñız

Abılaydıñ aq üyindegi ayan

«Elin süygen erler» partiyasınıñ soñğı törağası   Kämel Jünistegimen swhbat   Belgili jazuşı, qoğam qayratkeri Kämel …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan