باسقى بەت / عالىمنىڭ حاتى / سىر وڭىرىندەگى اعارتۋشىلىق ءداستۇر

سىر وڭىرىندەگى اعارتۋشىلىق ءداستۇر

مەملەكەتىمىزدى قالىپتاستىرۋ، ىرگەسىن بەكىتۋ، حالىقتىڭ رۋحاني مادەنيەتىن، دۇنيەتانىمىن جەتىلدىرۋ، ساۋاتتاندىرۋ، الەۋمەتتىك جاعدايىن كوتەرۋ جۇمىستارىمەن اينالىسقان، وتارشىلار ىقپالىنا قارسى كۇرەسكەن، يماندىلىق پەن بىلىمدىلىكتى ناسيحاتتاعان، قۇندى شىعارمالار جازىپ، عاجايىپ تۋىندىلاردى دۇنيەگە كەلتىرگەن عۇلاما-اعارتۋشىلار مەن قايراتكەرلەردىڭ ۇلتىمىزدى ۇيىستىرۋداعى ءرولى وراسان بولعانى بۇگىندە مويىندالعان شىندىق.

حالقىمىزدىڭ سان عاسىرلار بويى ۇلى شىعىس وركەنيەتىنىڭ اياسىندا دامىعانى بەلگىلى. ۇلتىمىزدىڭ پەرزەنتتەرى ءبىلىم مەن ءىلىمىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىنە يسلام مادەني ورتالىقتارىنداعى ورتا جانە جوعارى وقۋ ورىندارىندا سۋسىندادى. وسى وقىمىستى-عۇلامالاردىڭ بۇكىل ەل اۋماعىندا مەشىت، مەدرەسە، مەكتەپ اشۋ ارقىلى ساۋاتتاندىرۋ، يماندىلىققا تاربيەلەۋ، كاسىپكە باۋلۋ جانە ت.ب. اعارتۋشىلىق قىزمەت جۇرگىزۋى ولاردىڭ كەزىندە مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ مىزعىماس تىرەگى بولعانىنىڭ جارقىن كورىنىسى.

رەسەي وتارشىلارىنىڭ حالقىمىزدى ۇلتتىق كەلبەتتەن، تىلدەن، دىننەن، جەردەن ايىرۋعا باعىتتالعان ستراتەگيالىق ساياساتىنا 200 جىلعا جۋىق جۇيەلى قارسىلىق كورسەتكەن دە اعارتۋشىلىق ۇستانىمداعى قايراتكەرلەرىمىز. ءىشىنارا  جۇزەگە اسىرىلعان وسى ستراتەگيانى تولىق ورىنداۋعا يمپەريانىڭ لايىقتى ءىزباسارى كەڭەستىك جۇيە كورنەكتى اعارتۋشىلارىمىزدى، ولاردىڭ ءداستۇرىن تۇبەگەيلى جويعاندا عانا قول جەتكىزەتىنىن تۇسىنسە كەرەك. تاريحي تۇرعىدان وتە قىسقا ۋاقىت ىشىندە مەدرەسە-مەشىتتەر ويراندالدى; يسلام قاعيدالارىنىڭ ورنىنا كوممۋنيستىك يدەولوگيا ەنگىزىلدى; مادەني، تاريحي، رۋحاني مۇرالارىمىزدان ايىرۋ ماقساتىندا ءالفاۆيتتى اۋىستىردى; بۇكىل قازاقتى ساۋاتسىز، ال الەمدىك وركەنيەتتىڭ شامشىراعى شىعىس مادەنيەتىن «ەسكى»، رەسەي ءبىلىمىن «جاڭا» دەگەن ۇعىمداردى سانامىزعا ءسىڭىردى; جەردى باسقارۋ ەركىنەن ايىرىپ، قوعامىمىزعا جات تاپتىق كوزقاراستى كۇشتەپ تاڭۋ ارقىلى حالقىمىزدىڭ ۇشتەن ءبىرىن بوسقىنعا اينالدىردى، جەرىمىزگە ءدىلى جات، سالت-ءداستۇرى باسقا كەلىمسەكتەردى قاپتاتتى. وسىنداي ناۋبەت – زوبالاڭعا اشىق قارسىلىق كورسەتكەن الاش زيالىلارى يشان، احۋن، مولدا جانە ت.ب. ۇلت اعارتۋشىلارىن الەۋمەتتىك توپ رەتىندە جويعانى دا جاسىرىن ەمەس.

بىلەكتىڭ كۇشى، نايزانىڭ ۇشى، جۇرەكتىڭ رۋحىمەن قازاقتىڭ جەرىن قورعاعان ارىستار مەن اسىلدارىمىزدىڭ جانقيارلىق ەرلىگىن، ەرەن ەڭبەگىن، ۇلاعاتتى ىستەرىن ۇلىقتاۋ جۇمىستارى قازاقستان تاۋەلسىزدىگى جاريالانعان العاشقى جىلدارىنان قارقىن الدى. وتارشىلدىق كەزەڭدە قوردالانىپ قالعان اقتاڭداقتاردان ارىلىپ، جاڭاشا تارازىلانعان ءتول مۇرالارىمىزدى كەلەر ۇرپاققا اماناتتاۋ – ۇلت مۇددەسىنە جاۋاپ بەرەتىن ۇلى ءىس ەكەنى اقيقات.

سىر ءوڭىرى – بۇكىل الاشقا ءمالىم ءدۇلدۇل اقىن، شايىرلار، باتىر، بيلەر مەكەنى عانا ەمەس احۋندار مەن يشاندار، مولدا مەن ماقسىم اتانعان وقىمىستى، عۇلامالاردىڭ ەلى. ساياسات، ونەر، ءبىلىم، عى­لىم سالاسىندا بيىك دەڭگەيدەن كورىنگەن سىر بويى پەرزەنتتەرىنىڭ ورتا ازيا عانا ەمەس بۇكىل شىعىس مادەنيەتىندە الار ورنى بەرىك. ولاردىڭ قاتارىندا قازاقتىڭ ءوز الدىنا دەربەس ەل رەتىندە قۇرىلۋىنا، مادەنيەتىن دامىتۋعا  ۇلكەن ەڭبەك سىڭىرگەن مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى، اعارتۋشى كۇرەسكەرلەر بار.

قازاق دالاسىندا اعارتۋشىلىق ءىستى يشاندار مەن احۋندار جانە ت.ب. ۇلت زيالىلارى، وقىمىستى عۇلامالار ورىستەتتى. ولار ەل ومىرىندەگى ىقپالدى  الەۋمەتتىك توپ رەتىندە رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارشىلدىق ساياساتىنا وزدەرى جۇرگىزگەن ءدىني ءتالىم-تاربيە، وقۋ-اعارتۋ ىستەرى ارقىلى كەدەرگى جاساعان شىن مانىندەگى كۇرەسكەرلەرگە اينالدى.

سىر ەلىنەن XV-XX عع. شىققان اعارتۋشىلار مەن ۇستازدار فيلوسوفيا، گرامماتيكا، لينگۆيستيكا، شىعىس تاريحى مەن ادەبيەتى، استرونوميا جانە ت.ب. جاراتىلىستانۋ سالالارى بويىنشا كاسىبي بىلىكتى بولعان. بۇلار نەگىزىنەن مەككە، مەدينە، باعدات، شام، ىستانبۇل، كاير، كابۋل، گەرات، حيۋا، حورەزم، ۇرگەنىش، سامارقاند جانە ت.ب. مادەنيەت ورتالىقتارىندا وقىعان [1, 2, 3, 4, 5, 6, 7]. ءوڭىردى بىلىمدەندىرىپ، اعارتۋدا بۇحاراداعى «كوكىلتاش» مەدرەسەسىنىڭ ورنى ەرەكشە بولدى. مەدرەسە تۇلەكتەرىنىڭ قاتارىندا سىر وڭىرىندە وزدەرىنىڭ دەربەس مەشىت-مەدرەسەسىن اشقان اعارتۋشى-ۇستازدار كوپتەپ سانالادى.

وڭىرىمىزدەن شىققان قايراتكەر، وقىمىستى، ۇستازداردىڭ جانە ت.ب. زيالى قاۋىمنىڭ اعارتۋشىلىق قىزمەتىن تومەندەگىشە توپتاستىرۋعا بولادى:

– ەلىمىزدىڭ ىرگەسىن بەكىتۋگە، الەمدىك وركەنيەتكە قوسىلۋىنا، ۇلتتىق مادەنيەتتى دامىتۋعا ىقپال ەتۋ;

– مەشىت سالىپ ەلدى يماندىلىققا، رۋحانيلىققا تاربيەلەۋ;

– مەدرەسە-مەكتەپ اشىپ حالىققا ءبىلىم بەرۋ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ;

– شىعىس ويشىلدارىنىڭ مۇرالارىن زەردەلەۋ، تاريح، ءتىل-ادەبيەت، ونەر، فيلوسوفيا، مەديتسينا، فارماتسەۆتيكا، استرونوميا جانە ت.ب. عىلىم سالالارى بويىنشا ىزدەنۋ;

– حالىقتى اۋرۋ-سىرقاۋدان ەمدەۋ، سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ناسيحاتتاۋ;

– ەلدى كاسىپكە باۋلۋ جانە وتىرىقشى ومىرگە ماشىقتاندىرۋ;

– حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن ءالجۋاز توپتارىنا قامقور-پانا بولۋ، قايىرىمدىلىق كورسەتۋ;

– رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارشىلدىق ىقپالىنا قارسى حالىق اراسىندا مۇسىلماندىق-اعارتۋشىلىق ناسيحاتتاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ نەمەسە اشىق قارسى تۇرۋ;

– اراب-پارسى، تۇركى-شاعاتاي تىلدەرىندەگى جازبا ادەبي، فولكلورلىق مۇرالاردىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىلەرىن قايتالاي جىرلاعان قولجازبالاردى تاراتۋ، كىتاپ ەتىپ جاريالاۋ;

– كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندەگى يدەولوگيالىق قىسپاققا قاراماستان وتانشىلدىق، ىزگىلىك، ءدىني-مۇسىلماندىق تاربيە بەرۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردى جالعاستىرۋ.

حالقىمىزعا رۋحاني تاربيە بەرۋ، ساۋىقتىرۋ ءارى جاس ۇرپاقتى ساۋاتتاندىرۋ سالاسىندا رياسىز قىزمەت اتقارعان اعارتۋشىلاردىڭ ەڭبەگى بايىپتى زەرتتەۋلەردى ءالى دە قاجەت ەتەدى.

پايدالانىلعان ادەبيەتتەر:

  1. «سىر ەلى» قىزىلوردا وبلىسى: ەنتسيكلوپەديا. – الماتى: قازاق ەنتسيكلوپەدياسى، 2005. – 544 ب.
  2. مىرزاليەۆا ە.ك. قازاقستانداعى مۇسىلمان اعارتۋشىلىعىنىڭ ماسەلەلەرى ء(حىح ع. ەكىنشى جارتىسى – حح ع. باسى سىرداريا وبلىسىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا). تار.ع.ك. عىلىمي دارەجەسىن الۋ ءۇشىن دايىنداعان ديسسەرتاتسيانىڭ اۆتورەفەراتى. – الماتى، 2001. -30 ب.
  3. سىرداريا (تەرەڭوزەك) اۋدانى: شەجىرە. –الماتى: ارىس، 2009. -280 ب.
  4. دايراباي ت. سىردىڭ سىرلى سىرى. –الماتى: ارىس، 2005. -496 ب.
  5. تەبەگەنوۆ ت. مارال يشان – يسلام اعارتۋشىلىعىنىڭ كورنەكتى تۇلعاسى. //مادەني مۇرا. – استانا: اگروباسپا، 2009. – № 4 (25). – 54-60 بب.
  6. وماروۆ ق.ءا. تاريحتان العان تاعىلىم. // قازاق تاريحى. -2009. -№ 2. -74-77 بب.
  7. جولداسۇلى ت. وراز احۋن. // ءۇش قيان. -2009. -10 ءساۋىر.

 

سونداي-اق، وقىڭىز

يسلامداعى ۇستازدىڭ ورنى

(نەمەسە ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ «يسابەك يشان» جوقتاۋ جىرى تۋرالى) ءاربىر ادام ەسى كىرە باستاعاننان دۇنيەنى تانىپ-بىلۋگە، …

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان