Basqı bet / Ğalımnıñ hatı / Sır öñirindegi ağartuşılıq dästür

Sır öñirindegi ağartuşılıq dästür

Memleketimizdi qalıptastıru, irgesin bekitu, halıqtıñ ruhani mädenietin, dünietanımın jetildiru, sauattandıru, äleumettik jağdayın köteru jwmıstarımen aynalısqan, otarşılar ıqpalına qarsı küresken, imandılıq pen bilimdilikti nasihattağan, qwndı şığarmalar jazıp, ğajayıp tuındılardı düniege keltirgen ğwlama-ağartuşılar men qayratkerlerdiñ wltımızdı wyıstırudağı röli orasan bolğanı büginde moyındalğan şındıq.

Halqımızdıñ san ğasırlar boyı wlı Şığıs örkenietiniñ ayasında damığanı belgili. Wltımızdıñ perzentteri bilim men iliminiñ ozıq ülgilerine islam mädeni ortalıqtarındağı orta jäne joğarı oqu orındarında susındadı. Osı oqımıstı-ğwlamalardıñ bükil el aumağında meşit, medrese, mektep aşu arqılı sauattandıru, imandılıqqa tärbieleu, käsipke baulu jäne t.b. ağartuşılıq qızmet jürgizui olardıñ kezinde memlekettik biliktiñ mızğımas tiregi bolğanınıñ jarqın körinisi.

Resey otarşılarınıñ halqımızdı wlttıq kelbetten, tilden, dinnen, jerden ayıruğa bağıttalğan strategiyalıq sayasatına 200 jılğa juıq jüyeli qarsılıq körsetken de ağartuşılıq wstanımdağı qayratkerlerimiz. İşinara  jüzege asırılğan osı strategiyanı tolıq orındauğa imperiyanıñ layıqtı izbasarı Keñestik jüye körnekti ağartuşılarımızdı, olardıñ dästürin tübegeyli joyğanda ğana qol jetkizetinin tüsinse kerek. Tarihi twrğıdan öte qısqa uaqıt işinde medrese-meşitter oyrandaldı; islam qağidalarınıñ ornına kommunistik ideologiya engizildi; mädeni, tarihi, ruhani mwralarımızdan ayıru maqsatında alfavitti auıstırdı; bükil qazaqtı sauatsız, al älemdik örkeniettiñ şamşırağı Şığıs mädenietin «eski», Resey bilimin «jaña» degen wğımdardı sanamızğa siñirdi; jerdi basqaru erkinen ayırıp, qoğamımızğa jat taptıq közqarastı küştep tañu arqılı halqımızdıñ üşten birin bosqınğa aynaldırdı, jerimizge dili jat, salt-dästüri basqa kelimsekterdi qaptattı. Osınday näubet – zobalañğa aşıq qarsılıq körsetken alaş ziyalıları işan, ahun, molda jäne t.b. wlt ağartuşıların äleumettik top retinde joyğanı da jasırın emes.

Bilektiñ küşi, nayzanıñ wşı, jürektiñ ruhımen qazaqtıñ jerin qorğağan arıstar men asıldarımızdıñ janqiyarlıq erligin, eren eñbegin, wlağattı isterin wlıqtau jwmıstarı Qazaqstan täuelsizdigi jariyalanğan alğaşqı jıldarınan qarqın aldı. Otarşıldıq kezeñde qordalanıp qalğan aqtañdaqtardan arılıp, jañaşa tarazılanğan töl mwralarımızdı keler wrpaqqa amanattau – wlt müddesine jauap beretin wlı is ekeni aqiqat.

Sır öñiri – bükil alaşqa mälim düldül aqın, şayırlar, batır, biler mekeni ğana emes ahundar men işandar, molda men maqsım atanğan oqımıstı, ğwlamalardıñ eli. Sayasat, öner, bilim, ğı­lım salasında biik deñgeyden köringen Sır boyı perzentteriniñ Orta Aziya ğana emes bükil Şığıs mädenietinde alar ornı berik. Olardıñ qatarında qazaqtıñ öz aldına derbes el retinde qwrıluına, mädenietin damıtuğa  ülken eñbek siñirgen memleket jäne qoğam qayratkerleri, ağartuşı küreskerler bar.

Qazaq dalasında ağartuşılıq isti işandar men ahundar jäne t.b. wlt ziyalıları, oqımıstı ğwlamalar öristetti. Olar el ömirindegi ıqpaldı  äleumettik top retinde Resey imperiyasınıñ otarşıldıq sayasatına özderi jürgizgen dini tälim-tärbie, oqu-ağartu isteri arqılı kedergi jasağan şın mänindegi küreskerlerge aynaldı.

Sır elinen XV-XX ğğ. şıqqan ağartuşılar men wstazdar filosofiya, grammatika, lingvistika, şığıs tarihı men ädebieti, astronomiya jäne t.b. jaratılıstanu salaları boyınşa käsibi bilikti bolğan. Bwlar negizinen Mekke, Medine, Bağdat, Şam, Istanbwl, Kair, Kabul, Gerat, Hiua, Horezm, Ürgeniş, Samarqand jäne t.b. mädeniet ortalıqtarında oqığan [1, 2, 3, 4, 5, 6, 7]. Öñirdi bilimdendirip, ağartuda Bwharadağı «Kökiltaş» medresesiniñ ornı erekşe boldı. Medrese tülekteriniñ qatarında Sır öñirinde özderiniñ derbes meşit-medresesin aşqan ağartuşı-wstazdar köptep sanaladı.

Öñirimizden şıqqan qayratker, oqımıstı, wstazdardıñ jäne t.b. ziyalı qauımnıñ ağartuşılıq qızmetin tömendegişe toptastıruğa boladı:

– elimizdiñ irgesin bekituge, älemdik örkenietke qosıluına, wlttıq mädenietti damıtuğa ıqpal etu;

– meşit salıp eldi imandılıqqa, ruhanilıqqa tärbieleu;

– medrese-mektep aşıp halıqqa bilim beru jwmısın wyımdastıru;

– Şığıs oyşıldarınıñ mwraların zerdeleu, tarih, til-ädebiet, öner, filosofiya, medicina, farmacevtika, astronomiya jäne t.b. ğılım salaları boyınşa izdenu;

– halıqtı auru-sırqaudan emdeu, salauattı ömir saltın nasihattau;

– eldi käsipke baulu jäne otırıqşı ömirge maşıqtandıru;

– halıqtıñ äleumettik jağdayı tömen äljuaz toptarına qamqor-pana bolu, qayırımdılıq körsetu;

– Resey imperiyasınıñ otarşıldıq ıqpalına qarsı halıq arasında mwsılmandıq-ağartuşılıq nasihattau jwmıstarın jürgizu nemese aşıq qarsı twru;

– arab-parsı, türki-şağatay tilderindegi jazba ädebi, fol'klorlıq mwralardıñ klassikalıq ülgilerin qaytalay jırlağan qoljazbalardı taratu, kitap etip jariyalau;

– Keñes ükimeti kezindegi ideologiyalıq qıspaqqa qaramastan otanşıldıq, izgilik, dini-mwsılmandıq tärbie beru bağıtındağı jwmıstardı jalğastıru.

Halqımızğa ruhani tärbie beru, sauıqtıru äri jas wrpaqtı sauattandıru salasında riyasız qızmet atqarğan ağartuşılardıñ eñbegi bayıptı zertteulerdi äli de qajet etedi.

PAYDALANILĞAN ÄDEBIETTER:

  1. «Sır eli» Qızılorda oblısı: Enciklopediya. – Almatı: Qazaq enciklopediyası, 2005. – 544 b.
  2. Mırzalieva E.K. Qazaqstandağı mwsılman ağartuşılığınıñ mäseleleri (HİH ğ. ekinşi jartısı – HH ğ. bası Sırdariya oblısınıñ mälimetteri boyınşa). Tar.ğ.k. ğılımi därejesin alu üşin dayındağan dissertaciyanıñ avtoreferatı. – Almatı, 2001. -30 b.
  3. Sırdariya (Tereñözek) audanı: Şejire. –Almatı: Arıs, 2009. -280 b.
  4. Dayrabay T. Sırdıñ sırlı sırı. –Almatı: Arıs, 2005. -496 b.
  5. Tebegenov T. Maral işan – Islam ağartuşılığınıñ körnekti twlğası. //Mädeni mwra. – Astana: Agrobaspa, 2009. – № 4 (25). – 54-60 bb.
  6. Omarov Q.Ä. Tarihtan alğan tağılım. // Qazaq tarihı. -2009. -№ 2. -74-77 bb.
  7. Joldaswlı T. Oraz ahun. // Üş qiyan. -2009. -10 säuir.

 

Sonday-aq, oqıñız

Islamdağı wstazdıñ ornı

(nemese Mäşhür Jüsiptiñ «Isabek işan» joqtau jırı turalı) Ärbir adam esi kire bastağannan dünieni tanıp-biluge, …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan