باسقى بەت / عالىمنىڭ حاتى / قازاق قوعامى جانە رۋحاني دامۋ ماسەلەلەرى

قازاق قوعامى جانە رۋحاني دامۋ ماسەلەلەرى

تاۋەلسىزدىك جىلدارى  بابالارىمىزدىڭ ەلدىڭ تۇتاستىعىن ساقتاۋ جانە ۇلت ازاتتىعى جولىنداعى ازاماتتىق ىستەرىن زەرتتەۋ باعىتىندا ۇلان-عايىر جۇمىستار اتقارىلدى، رۋحاني تاريحىمىزدى  دا تياناقتاۋ قولعا الىنا باستاعانىن ايتۋ ءلازىم. يسلامدى قابىلداپ قانا قويماي، ونى بايىتا تۇسكەن بابالارىمىزدىڭ رۋحاني مۇراسىن زەردەلەۋ، ۇلت مۇددەسى تۇرعىسىنان ناسيحاتتاۋ، ارينە، يگىلىكتى ءىس.بۇل ءبىزدىڭ وتكەننەن ساباق الىپ، كەلەشەگىمىزدى باعامداپ، بەكەمدەۋىمىز ءۇشىن قاجەت ەكەنى داۋسىز.

ورتا ازيانىڭ VIII عاسىردان باستاپ مۇسىلمان ەلىنە اينالا باستاعانى بەلگىلى. بۇگىنگى تاڭدا الەمدەگى مۇسىلمانداردىڭ 90 پايىزدايى يسلامنىڭ سۋننيتتىك باعىتىن ۇستانۋشىلار. سۋننيتتەر سەنىم تىرەكتەرى جاعىنان ءداستۇرلى ءتورت قۇقىق مەكتەبىنىڭ  ء(مازھابىنىڭ) بىرىنە تيەسىلى. مۇسىلماندار ومىرىندەگى بارلىق ءدىني ءىس-امال ءمازھابتار عۇلامالارى انىقتاعان ۇكىمدەرگە ساي اتقارىلىپ  كەلەدى.بۇگىنگى كۇنى الەم مۇسىلماندارىنىڭ ء(ۇندىستان، پاكستان، اۋعانستان، تۇركيا، رەسەي، كاۆكاز، ورتا ازيا) جارتىسىنان استامى حانافي ءمازھابىن ۇستاناتىنى ناقتىلىق. وزگە ءدىني مەكتەپتەرگە قاراعاندا ءوز جاماعاتىنا كوپ جەڭىلدىك بەرۋىمەن، دەموكراتيالىعىمەن ەرەكشەلەنەتىن ءابۋ حانيفا ءمازھابىن قازاق حالقى ءداستۇرلى ۇستانۋشىلار قاتارىندا. ەركىندىك سۇيگىش حالقىمىزدىڭ دۇنيەتانىمى، ءبىتىم-بولمىسى، دىلىنە حانافي ءمازھابىنىڭ ۇستانىمدارى جاقىن ەكەنىن ۋاقىت كورسەتىپ وتىر. 2011 جىلى قازان ايىندا قابىلدانعان «ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى»قر زاڭىندا قازاقستان مۇسىلماندارىنىڭ وسى مازھابپەن امال جاسايتىنى ناقتى كورسەتىلۋى وسىنىڭ ءبىر دالەلى ىسپەتتى.

VIII-XII عاسىرلاردا عىلىمنىڭ دامۋى تۇرعىسىنان الدا بولعان مۇسىلماندار مادەنيەتىنىڭ ەۋروپاداعى رەنەسسانسقا قوسقان ۇلەسى ولشەۋسىز.مۇسىلماندار يسلامي ىلىمدەرىمەن ء(تاپسىر، قيراعات، فيقھ، قالام، حاديس) قاتار مەديتسينا، ماتەماتيكا، استرونوميا، حيميا، فيلوسوفيا، تاريح، گەوگرافيا ت.ب. جاراتىلىستانۋ پاندەرىن دامىتقانى وركەنيەت الدەقاشان مويىنداعان شىندىق.

يسلام ءدىنىنىڭ تاراۋى ارقىلى ورتا ازيا مەن قازاقستاندا  عىلىم مەن ءبىلىم كەڭىنەن دامىپ،اتالعان اۋماكتان الەمگە تانىمال عالىمدار كوپتەپ شىققانى ءمالىم. ءابۋ ءناسىر ءال-فارابي (870-950) – عىلىمنىڭ بارلىق سالاسى، ءابۋ رايحان ءال بيرۋني (973-1046) – گەوگرافيا، ءابۋ ءالي يبن سينا (980-1037) – مەديتسينا، ۇلىقبەك (1394-1449) – استرونوميا، عابباس ءال-جاۋھاري (IXع.) – استرونوميا، ماتەماتيكا، ءجۇسىپ بالاساعۇني(1020- ؟؟) – فيلوسوفيا، ماتەماتيكا، مەديتسينا، استرونوميا، استرولوگيا، ونەرتانۋ، ادەبيەتتانۋ، ءتىل ءبىلىمى، ءابۋ يبراحيم يسحاق ءال-فارابي (951-?؟) مەن يسمايل ءال-جاۋھاري ءال-فارابي (940 – 1008 ) اراب ءتىل ءبىلىمى، مۇحاممەد حايدار دۋلاتي (1499-1561) تاريح، فيلولوگيا عىلىمدارىنا وزىندىك ۇلەس قوستى.

ءالي حۋسام ءاد-دين اس-سىعاناقي (1314 جىلى قايتىس بولعان), شاراف اد-دين ءال-جەندي (1301ج.ق.ب.), ءابدۋ كاريم ءال-كەردەري(1253 ج.ق.ب.), احمەت ءال-يسپيدجابي (1087 ج.ق.ب.), ءابۋ-ل-قاسىم ءال-فارابي (1130 – 1210), احمەت يۇگىنەكي (XII – XIIIعع.), مۇحامەد ءال-كەردەري (1202-1244), مۇحامەد ءال-جەندي (XIIIع.), حۇسام اد-دين ءال-بارشىنلىعي (XIIIع.), جامال اد-دين سايد تۇركىستاني (XIII – XIVعع.), قاۋام اد-دين ءال-فارابي (XIII – XIVعع.), شامس تارازي (XIIII – XIVعع.), سيرادج اد-دين بارشىنكەنتي (1270 ج.ت.), ماۋلا مۇحامەد ءال-فارابي (1320 ج.ت.), سايف ساراي (1321 – 1396), بادر اد-دين ءال-فارابي (XIV – XVعع.), حافيز اد-دين مۇحامەد ءال-كەردەري (؟؟ – 1424), موللا احمەت ءال-جەندي (XVع.), شەيح احمەت تۇركىستاني (XV – XVIعع.), قادىرعالي جالايىري قوسىمۇلى (1555-1607), سايد احمات جالالاددين قوساني(1461-1542), ماقتۇم سەيىت بابا(1590-1663), قوججان قوجا(1595-1676), مادىقوجا(XVIIع.), ايتەكە بي بايبەكۇلى(1644-1700), ءمۇسىرالى سوپى-ءازيز – اجىقوجا جادىكۇلى(XVII – XVIIIعع.), سەيتبەمبەت اۋليە(XVIII – XIXعع.),اقمىرزا يشان(1881-1930) ت.ب.سىر بويىنىڭ عۇلامالارى يسلامنىڭ  عىلىمي-اعارتۋشىلىق باعىتىن  ورىستەتۋگە بارىنشا اتسالىسقان تۇلعالار.

ورتا ازياعا يسلامنىڭ تاراۋىندا تۇركى الەمىنە تانىمال قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ (993-1167) ورنى بولەك. ياساۋي ۇلتتىق يدەولوگيا دارەجەسىنە كوتەرىلگەن ءبىرتۇتاس ءىلىمدى جاساعان داڭقتى تۇلعا. ول تۇركى حالىقتارىنىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان رۋحاني قۇندىلىقتارىن قورىتىپ، يسلام ءدىنىنىڭ قاعيدالارىمەن ۇيلەستىرىپ، ءبىرتۇتاس ىلىمگە اينالدىردى. ءىلىمنىڭ بارلىق قاعيدالارىن حانافي ءمازھابىنىڭ ۇستانىمدارى اياسىندا دامىتتى. قازاق حالقىنىڭ ءدىني-يسلامي تۇسىنىكتەرى دە ونىڭ ءىلىمىنىڭ اياسىندا قالىپتاستى. ياساۋي ىلىمىندە كورىنىس تاپقان قاستەرلى قاعيدالار قازىرگى قازاقستان قوعامى ءۇشىن دە رۋحاني باعدارعا اينالدىرۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردى كۇشەيتۋ ۋاقىت تالابى.

ياساۋيا تانىمدىق مەكتەبىنىڭ بارلىق وكىلدەرى تۋىندىلارىنان ولاردىڭ ءدىني جانە دۇنيەتانىمدىق ماسەلەلەردە ابدەن قالىپتاسقان، جۇيەلەنگەن، ورنىققان ءبىرتۇتاس كوزقاراستارعا يە ەكەنى كورىنەدى.  بۇل كوزقاراستاردى ەكى توپقا بىرىكتىرۋگە بولادى: ءبىرىنشىسى – ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن وتانشىلدىق قاعيدالاردى قورعاۋ، ەكىنشىسى – يسلام شاريعاتىنا قۇرمەتپەن قاراي وتىرىپ، ءارى قاراي دامىتۋ (ا.ابدىراسىلقىزى، 2012ج.).

يسلام الەمىنە ءحىح عاسىر زور قايعى-قاسىرەت اكەلدى. الاۋىزدىق جايلاپ، بىرلىگى كەتكەن مۇسىلمان جاماعاتى بوداندىق قامىتىن  كيدى. باتىستىڭ باسىمدىعى ارتقان تۇستا مۇسىلمان عالىمدارى وسى كۇردەلى ماسەلەنىڭ بايىبىنا بارۋعا ۇمتىلىپ، وركەنيەت كوشىنەن ارتتا قالۋشىلىقتىڭ سەبەپتەرىن ىزدەي باستادى. عۇلامالاردىڭ پىكىرى: ارتتا قالۋعا سەبەپشى بولعان يسلام ەمەس، سول ءدىننىڭ قاعيداتتارىن جاڭىلىس تاپسىرلەگەن مۇسىلماندار دەگەنگە سايادى. ارتتا قالۋدىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى: الاۋىزدىق جانە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە نەگىزىنەن يسلامي ىلىمدەردىڭ وقىتىلۋى.

رەسەي بيلىگى حالقىمىزعا ءدىني ىقپالىن ارتتىرۋ ماقساتىندا قازان، ۋفا قالالارىنداعى مەدرەسەلەردە دايارلانعان تاتار-نوعاي مولدالارىن قازاق دالاسىنا قاپتاتتى. سونداعى جەلەۋى مەكتەپ-مەدرەسەلەردە جاراتىلىستانۋ پاندەرىن كەڭىنەن وقىتۋ ارقىلى قازاقتاردىڭ ءدىني ساۋاتىن ارتتىرۋ. وسىناۋ سۇرقيا ساياسات ءوز جەمىسىن بەرمەي قويعان جوق. ءدىني قايراتكەرلەرىمىزدىڭ رەسەي وتارلاۋشىلارىنا قارسى تۇرۋدا اۋىزبىرشىلىك كورسەتە الماعانىنا وتكەن تاريحىمىز كۋا.

جاتجۇرتتىقتاردىڭ جۇيەلى ارەكەتىنىڭ ارقاسىندا ۇلتتىق بىرلىك ىدىراپ، مەملەكەتشىلدىك ءداستۇر قۇلدىراپ، رۋحاني ءومىر توقىراۋعا ۇشىرادى. كەيبىر عالىمدار قازاقتاردىڭ بودان بولۋ سەبەبىن مەملەكەتتىلىكتىڭ ۇستىنى بولعان ياساۋيا تاريقاتىنىڭ ىقپالى ازايا باستاعاندىعىنان ىزدەيدى.

سىرتقى دۇشپاندارعا قارسى ازاتتىق سوعىسىن جۇرگىزۋ مۇسىلمان الەمىندە تاريقاتتار ارقىلى مۇمكىن بولدى دەگەن پىكىرلەر دە جوق ەمەس. مىسالى رەسەيدىڭ وتارلاۋىنا قارسى ياساۋيا، ناھشبانديا، قالماقتارعا قارسى ناھشبانديا تاريقاتتارى ۇزدىكسىز كۇرەسكەنى ايتىلادى.  «تاريقات» – اقيقاتقا جەتۋ جولىنداعى دىندەگى ارناۋلى جول، تۇسىنىك. ال شاريعات – ءدىن، ۇلكەن جول. ءياساۋيدىڭ تاريقاتى اياسىنان ناھشبانديا جانە بەكتاشيا تاريقاتتارى شىقتى(بۇعان كەلىسپەيتىندەر دە بار).

ناقىشبانديا تاريقاتى – حV عاسىردا ياساۋيا  مەكتەبى نەگىزىندە قالىپتاسقان سوپىلىق باۋىرلاستىق. بۇل باۋىرلاستىقتىڭ قۋاتتى بىرنەشە ءۇرىم-بۇتاقتارى ورتا ازيا، ەدىل بويى، سولتۇستىك كاۆكاز، انادوليا، ءۇندىستان جانە ت.ب. ولكەلەرگە تارالعان.

ناقىشباند باھاۋيدين بين بۋرحان اد-دين مۇحامماد ءال-بۇحاري (1318-1389). بۇل اۋليەنىڭ بەينەسى قازاقتا ەپوستا، نانىم-سەنىمدە ءجيى كەزدەسەدى. باھاۋيدين – يسلام ءدىنىنىڭ سوپىلىق باعىتىنىڭ ەل اراسىنا قانات جايۋىنا عۇمىرىن ارناعان، سونىڭ ىشىندە ناقىشبانديا تاريقاتىنىڭ   نەگىزىن قالاعان اۋليەنىڭ ءبىرى. ول ناقىشباند – حودجا-ي بۋزۋرۋك جانە شاحي-ي ناقىشباند دەگەن مارتەبەلى ەسىمدەرمەن كەڭ تانىمال بولعان تۇلعا، ءحىV عاسىرداعى ورتاازيالىق  سوپىلىق اعىمنىڭ ءىرى وكىلى.  1544 جىلى ونىڭ زيراتىنىڭ باسىنا شيباني ابد ءال-ءازيز-حان سالدىرعان كەسەنە جۇرت ءتاۋاپ ەتەتىن قاسيەتتى ورىنعا اينالدى. ونىڭ اكەسى ەلگە بەلگىلى قولونەرشى تاقۋا ادام بولعان، سول سەبەپتەن دە ەسىمىن ناقىشباند قويعان.

سىر وڭىرىنەن XV – XX عع. شىققان اعارتۋشىلار مەن ۇستازدار نەگىزىنەن مەككە، مەدينە، باعدات، شام، ىستانبۇل، كاير، كابۋل، گەرات، حيۋا، حورەزم، ۇرگەنىش، سامارقاند، بۇحارا جانە ت.ب. مادەنيەت ورتالىقتارىندا وقىعان. بۇل ورتالىقتاردا نەگىزىنەن ناھشبانديا ءىلىمىن تاراتۋشى مەكتەپتەر بولعان. قازاق اۋليەلەرى بۇحارانى «بۇحاراي ءشارىپ» (بۇحار-ي-شەريف) دەپ ارداقتاپ، ۇنەمى ونداعى پىرلەردەن قولداۋ تاۋىپ، ءدىني ءبىلىمىن دامىتىپ كەلگەنى كەيبىر دەرەكتەردە  بايقالادى. ءوڭىر حالقىن بىلىمدەندىرۋدە بۇحاراداعى «كوكىلتاش» مەدرەسەسىنىڭ ورنى ەرەكشە بولدى. مەدرەسە تۇلەكتەرىنىڭ قاتارىندا رۋحاني داۋمىمىزعا ەڭبەگى سىڭگەن اعارتۋشى ۇستازدار كوپتەپ سانالادى.

ايقوجا يشان تەمىرۇلى (1773-1857) تاشكەنتتە، بۇحارادا، اۋعانستاندا ءدىني ءبىلىم العان. ايقوجا يشان جاڭاقورعان وڭىرىندەگى قاراسوپىدا مەكتەپ-مەدرەسە اشىپ، اعارتۋشىلىق قىزمەت جۇرگىزىپ ءارى يمان­دىلىق تاربيەسىن بەرۋمەن اينالىسقان. اقتاس­تاعى ايقوجا يشان مەشىتى سىر وڭىرىندەگى ءىرى تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ ءبىرى.

مارال يشان قۇرمانۇلى (1780-1841) مارال يشان بۇرىنعى قازالى، تورعاي جانە قوستاناي ۋەزدەرىنە ايرىقشا ءمالىم بولعان يسلام اعارتۋشىلىعى ءداستۇرىنىڭ كورنەكتى تۇلعاسى، قوعام قايراتكەرى. بۇحاراداعى ءدىني وقۋ ورىندارىندا وقىپ، شىعىس عىلىمى مەن ءىلىمىن يگەرگەن. سىر بويىنا كەلگەن سوڭ حالىقتىڭ ساۋاتىن اشىپ، مادەنيەتىن كوتەرۋگە كوپ ەڭبەك ەتەدى. سىرداريانىڭ ءبىر سالاسى قاراوزەكتىڭ بويىنا جاعالاي 7 مەشىت-مەدرەسە («قارا بوگەت»، «بايبول»، «يشان اۋىلى»، «قىرعى مەشىت»، «قولاڭتوبە»، «قىشمەشىت»، «وسپان يشان»، «قامىر توبە» مەشىتتەرى) سالدىرعان. بۇلاردا بالا وقىپ، ءتالىم العان. رەسەي يمپەرياسى وتارشىلدىق ساياساتىنا جانە حيۋا حاندىعى باسقىنشىلىعىنا قارسى ىمىراسىز كۇرەس جۇرگىزگەن.

قۇلبولدى يشان (شامامەن 1785-1860). سىرداريا اۋدانى جەتىكول مەن ايدارلى اۋىلدارىنىڭ اراسىندا دۇنيەگە كەلگەن. بار سانالى عۇمىرىن مۇسىلمانشىلىقتى ناسيحاتتاپ، شاكىرت تاربيەلەۋگە ارناعان. جاس كەزىندە حانقوجانىڭ مەدرەسەسىندە ءدىني ساۋاتتانادى. بۇحارادا، اۋعانستاندا جوعارى ءبىلىم الادى. ەلگە  ورالعان سوڭ ىسمايىل ءازدۇر مەشىتىندە يمام بولىپ، بالا وقىتادى.

ورازاي يشان بۇعىبايۇلى. ول 1809 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. اۋىل مولداسىنان حات تانيدى. ورازاي يشان تورعاي وڭىرىندە حالىقتى دىنگە ۋاعىزداۋ، ساۋاتىن اشۋ باعىتىندا كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن. سىرداريانىڭ ارعى بەتىندە (سۇلۋتوبە تۇسىندا) «زىڭكەتەر» دەگەن جەردە مەشىت ۇستاپ، بالا وقىتقان.

سايىپنازار احۋن (1811-1873). اۋىل مولداسىنان ءدارىس الىپ، بۇحارا، مىسىر قالالارىندا ءىرى ءدىني وقۋ ورىندارىندا وقىعان. سىر ەلىندەگى كوپتەگەن مەشىتتەردىڭ سالىنۋىنا باسشىلىق جاساعان. 1859-1860 جج. «يىركول» اتتى وڭىردە مەشىت سالدىرىپ، قاسىنان 300 ادامدىق مەدرەسە اشقان.

قالقاي يشان – قالمۇحامەد مارالۇلى (1815-1870 جج.). اكەسى مارال يشاننان ءدىني تاعىلىم الىپ، كەيىن بۇحارا مەن باعدات قالالارىنداعى ءدىني مەدرەسەلەردى تامامداعان. قالقاي يشان مەشىت، مەدرەسە سالىپ جاستارعا ءبىلىم بەرۋمەن قاتار، ەلدى ەگىنشىلىككە ۇيرەتكەن.

مولداشەر احۋن جامۇراتۇلى (1825-1904) – ءدىني قايراتكەر، ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ كۇرەسكەرى. بۇحاراداعى كوكىلتاش مەدرەسەسىن ۇزدىك تامامداعان سوڭ تاعى ەكى جىل جوعارى ءبىلىم الىپ، احۋن قادىرشاتىنر العان. ونىڭ قازالى، قارماقشى وڭىرلەرىندە ارابشا، پارسىشا ساۋات اشاتىن مەكتەپتەرى بولعان. رەسەيدىڭ وتارشىلدىق ساياساتىنا اشىق قارسى بولعان ول ءبىراز اۋىلداردى باستاپ 1868 جىلى بۇحارانىڭ تامدى وڭىرىنە قونىس اۋدارعان. سول وڭىردە سادىق كەنەسارىۇلى باستاعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە رۋحاني جانە ماتەريالدىق قولداۋ كورسەتكەن.

مىرزاباي احۋن ازاماتۇلى (1833-1916) جالاعاش اۋدانى مادەنيەت اۋىلدىق وكرۋگىندە دۇنيەگە كەلگەن. اۋىلىندا ساۋات اشقاننان كەيىن بۇحاراداعى «كوكىلتاش» مەدرەسەسىن 1854 جىلى بىتىرگەن. ۇستازدىق قىزمەتىنىڭ العاشقى جىلدارى وزبەكستانداعى بيرۋني قالاسى ماڭىنداعى تاقتاكوپىر اۋىلىندا بالا وقىتادى. ەلگە ورالعاسىن مەشىت-مەكتەپ اشىپ، اعارتۋشىلىق قىزمەتىن جالعاستىرادى.

ءالىباي احۋن قوسقۇلاقۇلى (1835-1928). سارىقۇم دەگەن جەردە دۇنيەگە كەلگەن. اۋەلى اۋىل مولدالارىنان، كەيىننەن وراز احۋننان ءدارىس العان. حورەزم قالاسىنان ءدىني مەدرەسەنى ءبىتىرىپ كەلگەسىن سارىقۇمدا حالىقتىڭ كۇشىمەن مەشىت سالعان. بۇل مەشىتتە كوپتەگەن جاستار ءبىلىم العان. كەيىننەن ەلدىڭ بەلگىلى ادامدارى قاراتوبە دەگەن جەردەن ءالىباي احۋنعا ارناپ جاڭا مەشىت سالعىزادى (بۇل مەشىت قازىرگى اقتوبە وبلىسىنىڭ اۋماعىندا).

وراز-مۇحامەدجان احۋن بەكەتايۇلى (1836-1894). سىر بويىنداعى العاشقى  اعارتۋشىلاردىڭ ءبىرى، حالىقتى يماندىلىققا شاقىرعان رۋحاني ۇستاز، ءدىني قايراتكەر. اۋەلى اۋىل مولداسىندا ساۋات اشىپ، كەيىن بۇحاراداعى كوكىلتاش مەدرەسەسىندە وقىعان. وسى مەدرەسەدە كوشىرمەشى، اۋدارماشى بولا ءجۇرىپ «تورەكەي» اتتى ەكى تومدىق كىتاپ جازعان. 1860-1861 جج. ءوز اۋىلىندا مولدا، كەيىننەن «سارىقۇم» مەشىتىندە يمام بولىپ، بالا وقىتقان.

التايبەك احۋن (1841-1913). سىر وڭىرىندەگى كەڭتۇپ بولىسى مەن كوتكەنشەك بولىسى ماڭىندا قازىرگى «قوجىق» قىستاۋى دەپ اتالاتىن جەردە تۋىپ-وسكەن. اۋەلدە اۋىل مولدالارىنان كەيىن بۇحاراداعى مەدرەسەدە وقىعان. التايبەك احۋننان تاراعان قۇلاحمەت، نۇراحمەت، سۇلتان قوجىقوۆتار قازاق ونەرىنىڭ شوق جۇلدىزدارى سانالادى.

بايمەن احۋن (1846-1916). XIX عاسىردىڭ 90 جىلدارىنان باستاپ، سىر ەلىنە بەلگىلى كىرەباي قاجى مەشىتىنىڭ يمامى بولعان. بايمەن ترويتسك قالاسىنداعى «راسۋليا» مەدرەسەسىن ءتامامدايدى. كەيىن ۋفا قالاسىندا وقۋىن جالعاستىرىپ، «احۋن» اتاعىن الادى. ءوزى وقىعان مەدرەسەدە بالالارعا ءدارىس وقيدى. وتىز جىلدان سوڭ تۋعان جەرىنە كەلىپ، مەشىتكە يمام بولادى.

تاپال احۋن – نۇرمۇحاممەد قادىرۇلى (1848-1921) ول ءبىلىمدى حورەزمدە العان. اۋىلىنا ەكى مەشىت سالدىرعان. مەشىتتەگى شاكىرتتەرىنە ورىس ءتىلىن قوسا وقىتقان. سىر بويىنداعى يسلام اعارتۋشىلارىنىڭ ىشىندەگى ءىرى تۇلعالاردىڭ ءبىرى.

تىلەۋقۇل يشان (شامامەن 1854-1930). تىلەۋقۇل قازالى اۋدانى، كاۋكەي اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ول بۇحارا قالاسىنداعى مەدرەسەلەردىڭ بىرىندە وقىعان. تەرەڭ بىلىمىنە ساي يشان اتانىپ، تۋعان ولكەسىنە 1880 جىلدارى ورالعان. سىردىڭ تومەنگى اعىسى بويىندا مەشىت اشىپ، ەلدى يماندىلىققا، رۋحانيلىققا تاربيەلەۋ ءارى بالالارعا ءبىلىم بەرۋ جۇمىستارىن جولعا قويعان.

باباي يشان ءجۇنىسۇلى (1857-1937).  باباي ساۋاتىن اۋىل مولدالارىنان اشىپ، كەيىن بۇحاراداعى مەدرەسەنى ءتامامدايدى. بالالارعا ءبىلىم جانە تاربيە بەرۋمەن قاتار ەل اراسىندا بيلىك، تورەلىك ايتقان. باباي يشاننىڭ مەشىتى سىرداريا اۋدانىنداعى «بولتاي» دەگەن جەردە.

قالجان احۋن بولەكبايۇلى (1862-1916).   اۋىل مەكتەبىندە ءدارىس العان ول كەيىننەن حيۋا، بۇحارا قالالارىنىڭ ءدىني وقۋ ورىندارىنان فيلوسوفيا، استرونوميا ءىلىمىن جانە اراب، پارسى تىلدەرىن مەڭگەرىپ شىعادى. 1889 جىلى كوكىلتاش مەدرەسەسىنىڭ زاڭ ءبولىمىن ويداعىداي ءبىتىرىپ «احۋن» اتانادى. 1892 جىلى قالجان احۋن سىر بويىنداعى قازىرگى تەرەڭوزەك قىستاعىنا جاقىن جەردەن مەشىت سالدىرىپ، ونىڭ العاشقى يمامى بولادى.تىلسىم كۇشتىڭ يەسى.

الداشباي احۋن ەرنازارۇلى (1858-1936). قازاق دالاسىنا اتى ءمالىم بولعان اعارتۋشى ۇستازداردىڭ ءبىرى. ول قازىرگى قىزىلوردا وبلىسى قارماقشى اۋدانى تۇرماعامبەت اقىن اۋىلى ماڭايىنداعى «اقباس تابانى» دەگەن جەردە دۇنيەگە كەلگەن. الداشباي 1864-1876 جج. ايگىلى ۇستاز وراز احۋننىڭ مەدرەسەسىندە وقيدى. ۇستازىنىڭ اقىل-كەڭەسىمەن 1876-1886 جج. بۇحارا قالاسىنداعى «كوكىلتاش» مەدرەسەسىندە ءبىلىم الادى. ەلگە ورالعان الداشبايعا حالىق مەشىت-مەدرەسە سالىپ بەرەدى. 1890-1924 جىلدار ارالىعىندا وسى ءبىلىم-ءىلىم ورداسىنان مىڭنان اسا سىر ءوڭىرى جاستارى وقىپ، ساۋاتتانعان.

سادىق احۋن قودارۇلى (1860-1937). ول قازىرگى سىرداريا اۋدانىنا قاراستى اقجارما اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. سادىق تاپال احۋننان جەتى جىل ءدارىس الادى. سونان سوڭ ول وراز احۋننىڭ مەشىت-مەدرەسەسىندە 2 جىل وقيدى. سىر ەلىنىڭ بەلگىلى باتىرى قالداننىڭ اۋىلىندا 1884 جىلعا دەيىن مەشىت ۇستاپ، شاكىرت تاربيەلەيدى. كەيىن بۇحاراداعى «كوكىلتاش» مەدرەسەسىندە 4 جىل وقىپ «احۋن» اتاعىن العان. بۇعان قوسا مەدرەسە جانىنداعى ارنايى مەكتەپتە ەمدەۋ ءىسىن يگەرگەن. سادىق احۋن 1888 جىلدان باستاپ تۋعان جەرىندەگى مەشىتتە يمام بولادى. 1900 جىلى قارماقشى اۋدانىنداعى «يىركول» ماڭىنان مەشىت سالدىرىپ، سوندا ۇستازدىق ەتەدى.

احمەت يشان ورازايۇلى (1861-1927). سىرداريا اۋدانى  «زىڭكەتەر» ەلدى مەكەنىندە دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى ورازاي يشاننان ساۋاتىن اشىپ، كەيىن بۇحاراداعى ءدىني مەدرەسەدە وقىعان. سارىسۋ، تەلىكول بويىندا  مەشىت پەن مەكتەپ ۇستاعان. بىلىمدارلىعى مەن اقىل-پاراساتى، ادىلدىگىمەن اقمولا، تورعاي، جەزقازعان وڭىرلەرىنە اتى ءمالىم بولعان. ءوز ءۇيىنىڭ جانىنان ورىسشا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ اشقان. ا.بايتۇرسىنوۆ، م.دۋلاتوۆقا «قازاق» گازەتىن شىعارۋعا قاراجات جاعىنان قولداۋ كورسەتكەن. قازاقستاندىق پەداگوگيكا عىلىمىنىڭ، اعارتۋشىلىق سالانىڭ دامۋىنا                                                                                                                        ۇلكەن ۇلەس قوسقان.

شايماعانبەت احۋن – ءدىني قايراتكەر، عۇلاما. 1870 جىلى جالاعاش اۋدانى، جاڭاتالاپ اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ساۋاتىن اۋىل مولداسىنان اشىپ، كەيىن قازالىداعى قوجانازار احۋننىڭ مەدرەسەسىندە وقيدى. 1890 جىلى بۇحاراداعى «كوكىلتاش» مەدرەسەسىن ۇزدىك ءبىتىرىپ شىعادى. ەلگە كەلگەن سوڭ مەشىت ۇستاپ، بالا وقىتادى.

ماقسۇت يشان (1873-1938). قازىرگى سىرداريا اۋدانىنىڭ الامەسەك ەلدى مەكەنىندە دۇنيەگە كەلگەن. ون ەكى جاسىنا دەيىن اۋىل مولداسىندا ساۋاتىن اشىپ، كەيىن بۇحارا مەدرەسەسىن بىتىرەدى. 1893 جىلى «سابالاق» بولىسىنداعى «قاتىنكول» جاعاسىنداعى مەشىتكە يمام بولىپ سايلانعان.

جاننازار يشان (1878-1974) – ارال، قازالى، شالقار، اقتوبە وڭىرلەرىنە بەلگىلى ءىرى رۋحاني تۇلعا. ول 1904-1942 جج. ارال اۋدانىنا قاراستى قامباش بەكەتىندەگى مەشىتكە يمام، 1943-1960 جج. اقتوبە قالاسىنداعى ورتالىق مەشىتتە باس يمام بولعان. وسى قىزمەتتەرىندە ءجۇرىپ اعارتۋشىلىق قىزمەتپەن كەڭىنەن اينالىسقان.

شەرمان ماقسىم بايجانۇلى (1879-1937). بۇحاراداعى بىرنەشە ءدىني وقۋ ورىندارىن تامامداعان. ارال اۋدانىنداعى قوسارال ەلدى-مەكەنىندە مەشىت سالدىرىپ، بالا وقىتقان. حالىقتى شارۋاشىلىق تۇرلەرىن جۇرگىزۋگە، كاسىپكە باۋلىعان. جوق-جۇقالارعا قايىرىمدىلىق جاساپ، پانا بولعان. كەڭەستىك قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى.

اقمىرزا يشان ءتوسۇلى (1881-1930) – قارماقشى اۋدانىندا (قۋاڭداريا) دۇنيەگە كەلگەن.  اۋىل مولداسىنان ساۋات اشقان ول بۇحاراداعى «كوكىلتاش» مەدرەسەسىندە ءبىلىمىن جالعاستىرعان. اقمىرزا بۇحارا، ىستانبۇل، كابۋل، گەرات، ۋفا، قازان قالالارىندا 18 جىل وقىپ، تۇرىك، اراب، پارسى، اعىلشىن، ورىس تىلدەرىن جەتىك مەڭگەرەدى. ءوزىنىڭ سارقىلماس رۋحاني قازىناسى مەن تەرەڭ ءبىلىمىن حالىقتى اعارتۋ ىسىنە ارناعان. سونىمەن قاتار ول يسلام ءدىنىن ءىرى زەرتتەۋشى. يمام ءابۋ حانيفا ءمازھابى بويىنشا ءدىني تاقىرىپتاردى قامتيتىن كوپتەگەن قۇندى كىتاپ ەڭبەكتەردىڭ اۆتورى. بىزگە جەتكەن يمان، يسلام، ىقلاس دەگەن بولىمدەردەن تۇراتىن «تۇركى يمان» جانە «حاديس»  اتتى ەڭبەكتەرى مەشىت-مەدرەسەلەردە وقىتىلۋدا. اقمىرزا «كەڭتۇپ» دەگەن ەلدى مەكەندە(1910-1915 جج.), كەيىن كوتىبار جانە شورتان تىلەسوۆتەردىڭ  قۋاڭداريا بويىندا سالدىرعان مەشىتىندە بالالاردى ۇل-قىز دەپ بولمەي وقىتقان. يشان توڭىرەگىنە اسىراۋشىسىنان ايرىلعان جوق-جۇقالاردى، پاناسىز قالعان جەتىم-جەسىرلەردى توپتاستىرىپ، مەشىتكە تۇسكەن قارجىنى سولارعا ءبولىپ بەرىپ وتىرعان. قۋاڭداريانىڭ بويىنداعى سۋارمالى جەرلەرگە ءداندى جانە باقشا داقىلدارىن ەككىزىپ، حالىقتى كاسىپكە باۋلىعان. كەڭەستىك اسىرا سىلتەۋ مەن زورلىق-زومبىلىققا قارسى حالىق كوتەرىلىسىنىڭ باسشىسى بولدى. قىزىل اسكەرلەردىڭ قولىنان 1930 جىلعى 14 ناۋرىزدا قازا تاپتى.

ءسارۋار يشان يبادۋللاۇلى. ول 1882 جىلى جاڭاقورعان اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. بۇحارا مەدرەسەسىن بىتىرگەن سوڭ تۋعان جەرىندە مەشىت اشىپ، بالا وقىتقان. عۇلاما ءارى اعارتۋشى ءسارۋار يشان حالىق اراسىندا يماندىلىق پەن پاراساتتىلىقتى ناسيحاتتاعان.

ۇسەيىن ماقسىم (1885-1964). ول كەزىندە مەشىت، مەدرەسە اشىپ، بالا وقىتقان. ۇسەيىن ماقسىمنىڭ جۇرگىزگەن اعارتۋشىلىق، تاربيە جۇمىستارى  بۇكىل سىر بويىنا بەلگىلى.

التىنقوجا يشان بيقوجاۇلى (1886-1943). 1905 جىلى وزبەكستاننىڭ ۇرگەنىش قالاسىنداعى ءدىني وقۋعا تۇسكەن. 14 جىلداي وقىپ، يشان دارەجەسىن العان. قارماقشىنىڭ قىزىلتام ەلدى مەكەنىندە 1919 جىلى مەشىت اشىپ، بالالاردى وقىتقان.

قارامولدا – مۇحامەدجان (1888-1937). شىركەيلى وڭىرىندە تۋعان. ساۋاتىن ءوز اكەسىنەن اشقان مۇحامەدجان 8 جاسىندا بۇحاراداعى «كوكىلتاش» مەدرەسەسىنە قابىلدانعان. وقۋىن ءبىتىرىپ، سوپىلىق اتاق العان. تۋعان جەرى «قابىلكولدە» مەشىت ۇستاعان. 1910 جىلدان باستاپ جاڭاقورعانداعى ايقوجا يشاننىڭ مەشىتىندە ءدارىس وقىعان. ونىڭ ەكىنشى ۇلى قالتاي مۇحامەدجانوۆ قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى.

سۇلەيمەن يشان ەسەيۇلى (1888-1969). بۇحاراداعى «كوكىلتاش» مەدرەسەسىندە ءدارىس العان. اراب، پارسى، تاجىك، ورىس تىلدەرىن جەتە مەڭگەرگەن. مەشىت ۇستاپ، حالىققا مۇسىلماندىقتى، يماندىلىقتى، ساۋاتتىلىقتى ۋاعىزداعان. 1949-1965 جج. قىزىلوردا قالاسىنداعى ايتباي مەشىتىنىڭ يمامى بولعان.

قوجانازار يشان (XIXع. ورتاسى –  XXع. باسى). اۋىل مەشىتىنەن  ءبىلىم العاننان كەيىن بۇحاراداعى ءدىني جوعارعى وقۋ ورنىندا 7 جىل وقيدى. قازالى وڭىرىندە 1897 جىلى مەشىت سالدىرتادى (قازىرگى ايتەكە بي كەنتىندەگى  قوجانازار يشان مەشىتى). وسى مەشىتتە قىستاق ماڭايىنداعى كوپتەگەن اۋىلداردىڭ بالالارى وقىعان.

جاپپار ماقسىم سەيداحمەتقاجىۇلى (1890-1973) – جاڭاقورعان اۋدانىنا قاراستى قاراسوپى ەلدى مەكەنىندە دۇنيەگە كەلگەن. ول  اۋىلدىق مەشىتتەن ءدارىس الىپ، وزبەكستان مەدرەسەلەرىنىڭ بىرىندە ءبىلىمىن  جەتىلدىرگەن. 1941 جىلى ۇلى وتان سوعىسى باستالعاندا جاپار ماعزىمدى سول كەزدەگى ەل باسشىلارى اۋدان يمامى ەتىپ تاعايىنداپ، ارنايى قۇجات بەرگەن. ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن جاناقورعان اۋدانىنىڭ حالقىن يماندىلىققا تاربيەلەۋ ىسىنە وزىندىك ۇلەسىن قوسقان.

ماحمۇت يشان نىعامەتۇلى (1894-1982). بۇحارا مەدرەسەسىن بىتىرگەن. عۇلاما جاڭاقورعانداعى جاڭاارىق اۋىلىندا مەشىت اشىپ، شاكىرت تاربيەلەگەن. حالىق اراسىندا يماندىلىقتى ناسيحاتتاعان.

باقىر ماقسىم شايحۇلى (1895-1977). ول جاڭاقورعان اۋدانىنا قاراستى قاراسوپى دەگەن جەردە دۇنيەگە كەلگەن.  اۋىل مەشىتىندە ءدارىس العان باقىردى 1907 جىلى قاراتاۋ بوكتەرىندەگى ىنتىماق اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى وزدەرىنە يمام ەتىپ العان. باقىر ماعزىمنىڭ اعارتۋشىلىق قىزمەتى ەل جادىندا.

باساپا يشان الدابەرگەنۇلى. 1946 جىلى دۇنيە سالعان. باساپا داۋلەتنازار احۋننىڭ ءدىني مەكتەبىن ءبىتىرىپ، بۇحارا قالاسىنداعى بۇحاراما-ءشارىف جوعارى وقۋ ورنىندا وقيدى. «يشان» اتاعىن 1922 جىلى العان ول جالاعاش اۋدانى «اقارىق» اۋىلىندا «ازات» مەشىتىن ۇستاعان.

ءاززام يشان بالتاقوجاۇلى. ول 1899 جىلى جاڭاقورعان اۋدانىنا قاراستى قاندوز اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ءاززام اۋىلداعى مەشىتتە ساۋاتىن اشقان. 14 جاسىندا بۇحاراداعى «كوكىلتاش» (قازىرگى مير اراب) مەدرەسەسىنە قابىلدانادى. وقۋىن ءبىتىرىپ ەلگە كەلگەن سوڭ ايقوجا مەشىتىنىڭ  يمامى رەتىندە بالالاردى وقىتىپ، حالىق اراسىندا يماندىلىقتى ناسيحاتتاعان.

جاھاندانۋ زامانىندا الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە ءوز قاعىنان جەرىپ، وزگەنىڭ قاڭسىعىن تاڭسىق كورۋ، جوعارى مادەنيەتتىلىكتىڭ، كورەگەندىكتىڭ بەلگىسى سياقتى قابىلدانۋدا. حالقىمىزدى وسى كەزگە دەيىن تاريح ساحناسىندا ۇستاپ كەلگەن رۋحاني، مادەني قۇندىلىقتارىن زەرتتەپ-زەردەلەي ءتۇسۋ سانا تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزەتىن، رۋحىمىزدى بيىكتەتەتىن باستى فاكتور بولۋى كەرەك. ۇلتتىڭ تىرشىلىك ەتۋ ءمانىن، تاريحي ميسسياسىن ناقتىلاي ءتۇسۋ، بابالار الدىنداعى پارىزدى ورىنداۋ، مادەنيەت، ءتىل، ءدىل، ءداستۇر جالعاستىعىن قامتاماسىز ەتۋ، رۋحاني جاراستىقتى دامىتۋ جولدارىن قاراستىرۋ سىندى ستراتەگيالىق ماقساتتارىمىزدىڭ تۇجىرىمدى نەگىزىن قالاۋ ۇلتىمىز بەن مەملەكەتىمىزدى ماڭگىلىك ەتۋ ىسىنە جاۋاپ بەرمەك.

قالي وماروۆ،

قر تاريح جانە قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ مۇشەسى،

قر جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

پايدالانىلعان ادەبيەتتەر:

  1. كەنجەتاەۆ د. ياساۋي جولى – ءدىنىمىز بەن ءدىلىمىزدىڭ تەمىرقازىعى . // ەگەمەن قازاقستان. – 2012. – 28 قىركۇيەك.
  2. قىدىرالى د. رۋحاني رەنەسسەانس جولى.// ەگەمەن قازاقستان . – 2012.- 21 قىركۇيەك.
  3. جانداربەك ز. ياساۋي جولى جانە قازاق قوعامى. -الماتى: ەل-شەجىرە، 2006.- 46 ب.
  4. مىرزاليەۆا ە.ك. قازاقستانداعى مۇسىلمان اعارتۋشىلىعىنىڭ ماسەلەلەرى ء(حىح ع. ەكىنشى جارتىسى – حح ع. باسى سىرداريا وبلىسىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا). تار.ع.ك. عىلىمي دارەجەسىن الۋ ءۇشىن دايىنداعان ديسسەرتاتسيانىڭ اۆتورەفەراتى. – الماتى، 2001. -30 بەت.
  5. وماروۆ ق.ءا. ۇلىلار ۇلاعاتى ۇزىلمەيدى.//جالىن.-2010.-№4.-36-40بب.

 

 

سونداي-اق، وقىڭىز

يسلامداعى ۇستازدىڭ ورنى

(نەمەسە ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ «يسابەك يشان» جوقتاۋ جىرى تۋرالى) ءاربىر ادام ەسى كىرە باستاعاننان دۇنيەنى تانىپ-بىلۋگە، …

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان