Basqı bet / Ğalımnıñ hatı / Işandıq mektep jayında

Işandıq mektep jayında

Eger biz işanğa anıqtama bere alsaq, qazaqtıñ wlttıq dini wstanımı ayqındala tüsedi. Tipti bizdiñ wlttıq minezimiz de, aşıq-şaşıq körinetin qalpımız da dini wstanımımızğa tikeley baylanıstı. Onıñ negizi – işandıq mektepten bastau aladı. Sonımen, işan dep kimdi aytamız? Bilgen jön, dindardıñ bäri işan bola almaydı. Bügingi dini tüsinik twrğısında saralasaq, işandıq ötken tarih enşisinde qalğanday äser qaldıradı. Sebebi işandıqqa dayındaytın joğarı oqu ornı joq. Onday oqu ornı bwrın da bolmağan. Jalpı, işandıq oqu arqılı qalıptaspaydı. Ol – beriledi. Işandıqtıñ tağı bir anıqtaması – pirlik. Pirge baylanu bizdiñ tabiğatımızğa tän. Pir jäne mürid. Tarihtı qauzamay-aq köneköz qariyalardıñ sözine qwlaq salsaq, işansız auıl bolmağanına köz jetkizesiñ. Olardıñ qay-qaysısı da «bizdiñ pirimiz Pälenşe», «biz tügenşeniñ müridimiz» dep jatadı. Jalpı, pirlik auıl-aymaqtan bastalıp, üş jüzdiñ basın qosuğa deyingi deñgeyge köterilgen. Onı payğambar äuletine degen qwrmetten de añğaruğa boladı. Oğan dälel – sayın dalada boy kötergen keseneler.

Şınında da, işandıq mektep bizde äli künge deyin jabulı küyinde qalıp keledi. Bwl twrğıda tek belgili ğalım N.Nwrtazinanıñ ğana eñbekterin aytuğa boladı.

Işandıq mektep… Biz onı qalay qabıldap, qalay tüsinip jürmiz? Şıntuaytına kelgende, işandıq mektep – bizdiñ dästürli dinimiz. Ökinişke qaray, biz äli künge deyin dästürli dinimizdiñ özin tolıqtay tüysinip, sezine qoyğan joqpız. Äzirge biz tek şariğat töñiregindegi mäselelermen ğana şektelip kelemiz. Bir süysinerligi, Qazaqstan mwsılmandarı Dini basqarması öz wstanımdarın ä degennen-aq dästürli dinimizge negizdey qalıptastırdı. Bwl twrğıda bwrınğı bas müftiler Rätbek pen Äbsattar qajılardıñ eñbekteri zor bolğandığın ayta ketken jön. Rätbek qajı özine tän aduındı minezben sırtqı küşterdiñ dinimizge ıqpal etuine boy bermese, Äbsattar qajı Dini basqarmanıñ mädeni deñgeyin köterip, imamdar mektebin qalıptastırdı. Bağımızğa qaray qazirgi müftiimiz Erjan qajı Malğajıwlı da sol qalıptasqan wstanımdı äri qaray örbitip keledi. Dini basqarmanıñ «Din men dästür» attı köp tomdıq kitaptardı şığara bastauı sonıñ ayğağı. Alayda Dini basqarmanıñ dästürli dinimizdiñ işki iirimderine üñiletin kezi keldi. Sebebi ol – bizdiñ wlttıq bolmısımız.

Dästürli dinimizdiñ işki iirimderi degenimiz… Şıntuaytına kelgende, ol bizdiñ ömir saltımız. Ökinişke qaray, keyingi kezderi biz onı din, dästür, mädeniet dep bölşekteuge kiristik. Bir qarağanda jeti şelpek pisirui men islam qwndılıqtarı arasında eşqanday baylanıs joq siyaqtı. Sol siyaqtı kelinderdiñ sälem saluı men otqa may qwyuı da keybir «jañaşıl» dindarlarğa wnaması anıq. Al aruaq auızğa alınğan jerde tıpırşıp otıra almay ketetin «dindarlar», tipti kün sanap beleñ alıp baradı. Sonıñ bäri kezinde en dalamızda saltanat qwrğan işandıq mekteptiñ jabılıp qaluına baylanıstı tuındap jatqan keleñsizdikter. Biz bwl künde özimizdiñ dästürli dinimizdiñ män-mağınasına dendep boylay almaytın jağdayğa keldik. Kün sanap beleñ alıp bara jatqan jat ağımdarğa tosqauıl qoyıp, köpşilik qauımğa dästürli dinimizdiñ özindik erekşeligin wğındıra almay jatqandığımız da sondıqtan. Sebebi bizdiñ dästürli dinimizdiñ özindik erekşeligin dindarlarımızdıñ özi jete wğındıra almaydı. Onı wğınu üşin Appaq işan siyaqtı ğwlamalar qalıptastırğan işandıq mekteptiñ, yağni dästürli dinimizdiñ işki iirimderin qayta saralağan jön. Ökinişke qaray, ol «iirim» twñğiığına şomu köp dindardıñ mañdayına jazıla bermegen. Al kezinde bükil qazaq sol bastaudan susındağan edi. Nätijesi – wlan-baytaq dalamızdağı qadam basqan sayın kezdesetin äulie-ämbieler kesenesi. Eger biz işandıq mektepten köz jazıp qalmağanda kesenelerge köz süzbey, äulielerdi är auıldan kezdestirgen bolar edik. Bügingi medreseler, tipti arab elderindegi müyizi qarağayday joğarı dini oqu orındarı äulielik tüsinikti şäkirt boyına darıta almaydı. Soğan oray äuliege degen senim de tarih qoynauına ketti. Sebebi äulie – işandıq mekteptiñ jemisi. Sonda işandıq mektepte bügingi dini oqu orındarı bere almaytınday qanday tälim, qanday jasırın sır bar? Bwl saual jauabın Imam Rabbanidıñ «Maktubınan» (Hatınan) jäne Jalal-ad-din Rumidıñ «Mäsnauiınan» (Egiz şumaqtar) tabuğa boladı. Ras, bwl eki kitap özge el dindarlarına da jat emes. Biraq olar bwl qos kitaptı körkem şığarma retinde ğana qabıldaydı. Bwl kitaptardı saralau üşin kimge de bolsın adamzat balasınıñ aldına wdayı köldeneñ qoyılıp kelgen materiya birinşi me, joq älde sana birinşi me degen saualğa jauap beruine tura keledi.

Ärine, qay dindardıñ da Allağa senetindikten sana birinşi dep birden-aq jauap qaytaratını kümänsiz. Alayda ol solay degenimen älgi kitaptardı bäribir qabılday almaydı. Sebebi materialistik tüsinik öz tanım şeñberi auqımınan arğını köre almaydı. Jer betindegi dinge qatıstı keleñsizdikterdiñ kün sanap örşip bara jatqandığı soğan baylanıstı. Dinge qatıstı materialdıq közqaras – islam qwndılıqtarın tärk etti. Din bar asılınan, gauharınan ayırıldı. Alayda ol joğalıp ketken joq. Bizdiñ maqsatımız – sonı qayta jañğırtu. Adamzat balasına qoyılıp kelgen mäñgilik saualdı dini twrğıda saralasaq, ol – jan birinşi me, joq älde tän birinşi me degenge keledi. Jauap ayqın – jan birinşi. Solay degenmen, biz joğarıda tilge tiek etken eki kitap bizge bäribir qwpiyasın aşpaydı (Aytpaqşı, ol kitaptar qatarına YAsauidiñ «Hikmetin» de jatqızuğa boladı). Sebebi ol kitaptar hal ilimine oray jazılğan. Hal ilimi – bizdiñ jan düniemiz. YAğni biz jan düniemizge qatıstı jayttı tüsine almadıq. Demek, bizdiñ közqarasımız, jandı birinşi deuimiz – ötirik. Biz bärin körinip twrğan närsemen – tänmen, materiyamen ölşeymiz. Bir sözben aytqanda, materialdıq közqarastan ajıray almay kelemiz. Özimizdiñ materialist ekenimizge köz jetkizu üşin mına bir jaytqa nazar audarayıq. Biz kämil mwsılman adam dep kimdi qabıldaymız? Dwrıs. Dindar, islamnıñ bes parızın orındaytın, wdayı meşitke barıp twratın adam. Jaraydı ol adam qwran jattağan qari, oyın-toyğa barmaytın, kümändi tamaq işpeytin, mwsılman adamğa üylespeytin özge jat ädetterden aulaq taqua jan bolsın. Biraq solay bola twra mwnıñ bäri materialdıq ölşem. Biz ol adamdı materialdıq közqaras arqılı tarazılap, bağaladıq. Al jan – ölşemge sıymaydı. Sondıqtan biz onı materialdıq közqaraspen tüsine almaymız. Wğınıqtılıq üşin mına bir jaytqa nazar audarayıq. Qwran Kärimde aytılğanınday Alla adamdı özine wqsatıp jaratqan. Bwl – hal ilimi. Osı wğımdı materialdıq twrğıda tüsinip, taldasañ – käpir bolasıñ. Sol siyaqtı biz materialdıq twrğıda kämil mwsılman dep bağa bergen dindar da sol materialdıq ğibadatımen şektelip hal ilimin qabılday almasa – mwnafıq (ekijüzdi) adamnan eş ayırmaşılığı bolmaydı. Iä, Alla adamdı özine wqsatıp jaratqan. Bwl jerde materialdıq körinis ölşem emes. Sebebi Alla jaratılğan närselerge wqsamaydı. Alla tek Özine wqsaydı. Demek, adam… Iä. Özi. Biz Özi dep keskindi, suretti, formanı, tändi aytıp otırğanımız joq. Tän – materiya. Bizdiñ küretamırımız da materiya. «Alla senderge küretamırlarıñnan da jaqın» degen ayat bar. Demek, biz tän emespiz, Alla da tände emes, janda. Tän, yağni materiya, mına 18 mıñ ğalam Alladan tısqarı twradı. Alladan tısqarı twrğan närse, ol meyli ğibadat bolsın, eşqaşan qabıl bolmaydı. «Öziñdi tanısañ – Allanı tanisıñ». Belgili jayt. Biz Allanıñ janımızda ekenin bildik. Demek, bizge materialdıq körinis bergizip twrğan – jan. Jan, yağni Alla bolmasa biz joq bolıp ketemiz. Joq bolu – bizdiñ tüsinigimizdegi ölim. Ölim – materialistik tüsinik. Ajalğa qarsı twru, qayğıru, qamığu, tüñilu – şıntuaytına kelgende, materialistik wğım-tüsinik şeñberinde qalıp qoyğanımızdı äygileydi. Bizdiñ negizimiz – jan. Al ol mäñgilik. Sol siyaqtı biz biletin, bilmeytin 18 mıñ ğalamnıñ da negizi bar. Sol negizge üñilmey 18 mıñ ğalamdı qanşa şarlasañ da Allanı tappaysıñ. Negizdi tanısañ – Allanı tanisıñ. Ol negizdiñ şınayı atı – aruaq. Biz aruaqtı tek ölgen adamdardıñ ruhı dep qana tüsinemiz. Ol tüsiniktiñ özi jındar älemimen astasıp, tipti basqa bağıtqa bwrılıp ketti. Bolmasa aruaqsız Allanı tanu äste mümkin emes. Eger biz aruaq turalı tüsinigimizdi qayta qalıptastıra alsaq, onda özge bağıttağı dini ağımdarğa da tosqauıl qoyıp, elimizdegi bükil mwsılman qauımın dästürli dinimiz töñireginde toptastıra alğan bolar edik. Bärinen bwrın köpşiliktiñ dinge degen közqarası özgerip, kim de bolsın jan men tän, sana men materiyanıñ arajigin ajırata alatın deygeyge köterilip, şınayı ğibadat mänin wğınar edi. Sonda ğana islam dinine teline aytılatın barlıq keleñsizdikterdiñ dinge mülde qatısı joqtığın tüysinip, ata-babalarımız qalıptastırğan wlı daladağı işandıq mekteptiñ sonşalıqtı wlıqtığın, onıñ deñgeyine özge elderdegi bir de bir oqu ornınıñ şendese almaytındığına köz jetkizgen bolar edik. Bwl – özimizdi asıra däripteu emes, biz aytıp jetkize almay jürgen şındıq. Qaytalap aytayıq, bar gäp – jan men tän, sana men materiyağa qatıstı qalıptasqan tüsinikke baylanıstı. Bizdiñ ata-babalarımız jan, yağni hal ilimin (huziri ilim) meñgerdi de, biz bolsaq materialistik tüsinik deñgeyinde qalıp qoydıq. Qanşa jerden ğwlama, qanşa jerden dindar bolsaq ta. Özimizdi bosqa küstänalağanday bolmas üşin işandıq mektep deñgeyin şamalı saralay öteyik. Qwran Kärimde aruaq turalı «Ruh – Allanıñ ämirinen» degen ayat bar. Ökinişke qaray, bwl ayat mänin aşatın «kilt» işandıq mekteppen birge ğayıp boldı. Al keyingiler ol «kiltti» izdemek tügili aruaqtıñ özin joqqa şığarıp, taza materialistik bağıtqa bwrılıp ketti. Şıntuaytına kelgende, sana birinşi me, joq älde materiya birinşi me degen mäñgilik saualdıñ jauabı «Ruh – Allanıñ ämirinen» degen ayatta twr. Payğambarımızdıñ «Alla äueli meniñ nwrımdı jaratqan» degen hadisi bar. Joğarıdağı ayatta aytılğan ruh – osı nwr. Demek, ämir osı nwrğa beriledi. Bwdan nwrdıñ ämirdi orındauşı ekendigi mälim boladı. Orındauşınıñ şınayı atı – qwl. Barlıq dindarlar moyındaytın mınanday aqida (közqaras) bar. Absolyutti bar närse ol – Alla. Alla äueli Arşını jarattı. Arşıdan Kürsi jaratıldı. Alla – bar. Onı bilemiz. Arşı dep otırğanımız Payğambarımızdıñ hadisinde aytılğanınday     eñ äuelgi jaratılıs – nwr. Nwr – ol ruh.

Ayatta aytılğanınday ruh – Allanıñ ämirinen. Ämirge bağınğan ruh ömirge Kürsidi alıp keldi. Kürsi – materialdı älem. Osı jüyege sengen adamdı biz mwsılman deymiz. Sözimiz däyekti bolu üşin kälima şahadattı qaytalap aytayıq «Alladan basqa täñir joq, Mwhammed onıñ qwlı äri elşisi». Osı kälima şahadatta biz joğarıda aytqan üş tizbekti jüye körinis beredi. Birinşi – Alla. Iä, odan basqa täñir joq. Ekinşi – qwl. Bwl – ämirdi orındauşı ruhani älem. Üşinşi – elşi. Elşi (Kürsi) – materialdı körinis. Jalal-ad-din Rumi öziniñ «Mäsnäuiında» «Mına älemniñ üstinde tağı bir älem bar. Qolıñdı körpeniñ astına tıq. Biz onı Äbu Hurayranıñ qaltası etemiz» deydi. Äbu Hurayranıñ qaltası – Payğambarımızdıñ mwğjizası. Onıñ işi bos bolıp köringenimen, qolıñdı salıp qalağanıñdı ala beresiñ. Jalal-ad-din Rumi Payğambarımızdıñ osı mwğjiza-sünnetin biz de orınday alamız degendi aytadı. Jäne de ol tügesilmes qazınanıñ mına materialdı älemniñ sırtındağı älemge tän ekendigin «Mına älemniñ üstinde tağı bir älem bar» dep wğındırıp twr. Ol älemdi Imam Rabbani öziniñ 290-ınşı maktubında «Kenetten men közge körinbeytin jasırın älemge enip kettim. Joqtıq älemniñ şeti türilip edi, men japadan-jalğız şeksiz, wşı-qiırı joq bir twñğiıq teñizge süñgip kete bardım. Osı teñiz keñistiginde ğalamat ülken ğalamşardıñ, galaktikalardıñ jer betindegi şañnıñ tozañınday tım köp ekendigine köz jetkizdim. Jaratılıstardı qwrap twrğan barşa älemderdiñ, ğalamşarlardıñ, galaktikalardıñ barlığı bir suret qana ekenin kördim» deydi.  Biz bwl mäselelerdi uaqıtı jetken soñ aytıp otırmız. Bağımızğa oray işandar mektebi jetistigin dindarlar emes, qazirgi ğılım däleldep otır. Kvant fizikteri mına älemniñ jay ğana illyuziya, onıñ negizi – antimateriya ekendigin älemge jariya etti. Kvant fizikteri jañalığına qarsı twrar qauqar tanıta almağan ateister men bügingi teris bağıttağı dindarlar jwmğan auızdarın aşa almay: «Men de añ-tañ, apam da añ-tañnıñ» küyin keşip otır. Äytse de, olardıñ öz bağıttarınan bwrıla qoyuı neğaybıl. Sondıqtan bizge dästürli dinimizdiñ negizi – işandıq mektepti qayta jañğırtu qajet.

Qwdiyar BİLÄL,«Aqparat salasınıñ üzdigi»

 

 

Sonday-aq, oqıñız

Islamdağı wstazdıñ ornı

(nemese Mäşhür Jüsiptiñ «Isabek işan» joqtau jırı turalı) Ärbir adam esi kire bastağannan dünieni tanıp-biluge, …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan