باسقى بەت / كىتاپحانا / «راشاحات اين ءال-حايات – تىرشىلىك كوزىنىڭ سىر تامشىلارى» ەڭبەگى قازاقشا جارىق كوردى

«راشاحات اين ءال-حايات – تىرشىلىك كوزىنىڭ سىر تامشىلارى» ەڭبەگى قازاقشا جارىق كوردى

جۋىردا «راشاحات اين ءال-حايات – تىرشىلىك كوزىنىڭ سىر تامشىلارى» ەڭبەگى قازاق تىلىندە جارىق كوردى. بۇل كەزىندە اتا-بابالارىمىز ۇستانعان تاركى دۇنيە تاقۋا – سوپىلىق جولى تۋرالى جازىپ قالدىرعان ءالي يبن حۋسەين سوپىنىڭ كولەمدى ەڭبەگى. ول قازاق دالاسىنا اتتارى كەڭگە جايىلعان كوپتەگەن اۋليەلەر مەن ءدىني وقىمىستى بابالاردىڭ ءومىرى مەن قىزمەتتەرى تۋرالى سونى تىڭ دەرەكتەردى ۇسىنادى. 

ەڭبەكتىڭ جازىلۋىنا قاراپ سوناۋ ورتا عاسىرلارعا ءتان ءسوز ساپتاۋلاردى ءارى سول ارقىلى كەزىندە ءبىزدىڭ بابالاردىڭ ءبىلىم دەڭگەيلەرى مەن ءدىني ۇستانىمدارىن سونداي-اق ادالدىق پەن تاقۋالىقتىڭ سىرىن باعامداۋعا بولادى. وقيعالار جەلىسى وقىرماندار ءۇشىن كۇڭگىرت ورتا عاسىرلىق ءماجىلىس القالارىنا جەتەلەيدى. وندا تازالىقتىڭ جولىن (دارەجەسىن) دۇرىس ۇعىنۋ، ءدىندار كىم، ول قانشالىق دارەجەدە تانىلا الادى، شاكىرت پەن ۇستازدىڭ اراقاتىناستارى جانە ولاردىڭ اراسىندا كەي جاعدايلاردا قولدانىستاعى ءسوز ورامدارى تۋرالى دا كەڭىنەن قاراستىرۋعا ابدەن بولادى. بىراق ءبىزدىڭ ورەمىز جەتپەيتىن، ءتۇسىنۋى قيىن ءسوز تىركەستەرى دە مول ەكەنى كورىنەدى.

ەڭبەكتە زامانىندا قولدانىس تاپقان ەلدىمەكەن اتاۋلارىنا بايلانىستى تاريحي مالىمەتتەر جايلى دەرەكتەر دە كوپتەپ كەزدەسەدى. ايتالىق، تاريحي تۇلعالاردىڭ اتتارى بەرىلگەندە العاش «شاشي» دەسە، كەيىنەن «تاشقاندي» دەگەن سوزدەردى قولدانادى. سوندا قالانىڭ اتى قاشان «شاش»، ال قاي كەزدەن «تاشكەنت» بولدى دەگەن وي قىلاڭ بەرەدى. بۇل ارادا دا ەپتەگەن تاريحي وقيعالاردىڭ سىلەمى جاتقانداي. سونداي-اق، كەيدە بىزدەر ءالى كۇنگە دەيىن ەكىلەنىپ قوجا احمەد ءياساۋيدى «ياساۋي» دەگەن دۇرىس پا نەمەسە «ياساۋي» ما دەگەن تولقۋلارعا دا مۇندا ناقتى جاۋاپ بار سياقتى كورىنەدى. ەڭبەكتە «ياسي» اتاۋىن حارەكەتىمەن انىقتاپ بەرىپ، «تۇركىستاندا ءبىر ءماشھۇر شاھار» دەپ كورسەتىلەتىن تۇستار كەزدەسەدى. ودان وسى كۇنگە دەيىن ياكسارت پەن يسفيدجاپتى ءبىر دەپ ءتۇسىنىپ كەلگەندىگىمىز جايلى پىكىردىڭ تەرىس ەكەندىگىن اڭعارعانداي بولامىز. ويتكەنى ءالي يبن حۋسەين سوپى «ىسحاق قوجا ىسمايل اتانىڭ ۇلى، ءوز زامانىنىڭ تۇنىعى ءھام ايتۋلى كەرەمەت يەسى ەدى. ول يسفيدجاپتا تۇرادى. يسفيدجاپ سايرام مەن تاشكەنت اراسىنداعى ءبىر قونىس» دەپ جازادى. بۇل سول كەزدەگى مەكەندى ءوز اتاۋىمەن كوزى كورگەن ءتىرى كۋانىڭ دايەكتەمەسى. بۇل ايتىپ تۇرعان جەر قازىرگى تۇربات ەلدىمەكەنى. كىتاپ ونىڭ ءبىر كەزدەگى يسفيدجاپ اتاۋىنان بۇرىنعى اتى «حۋزيان» بولعانىن دا ايتىپ وتەدى.

ەڭبەك ءتارتىپتى رەتپەن، لايىقتى سويلەمدەرمەن توپتاستىرىلعان. ەڭبەكتىڭ اۆتورى ءماۋلانا ءالي يبن حۋسەين وتكەن ۇرپاقتىڭ مۇراسىن جيناقتاۋشى، ىزگىلەردىڭ قايىرلى ىستەرىن توپتاستىرۋشى، جاقسىلاردىڭ دارەجەسىن ەلگە تانىتۋشى رەتىندە تانىمال بولعاندىقتان وعان ءاس-سافي ەسىمى بەرىلگەن. سوندىقتان ول وسى ەسىمىمەن تانىمال بولعان. اس-سافي  زىكىر مەن قوجالار تاريقاتىن جالعاستىرعان حازىرەتى قوجا عۇبايدۋللا تاشكەنديدىڭ دۋالى اۋزىنان شىققان اقيقات پەن تانىمدارىن قاسيەتتى ساناپ، ونى قادىر تۇتقان. مىنە سول سەبەپتى قوجا حازىرەتتىڭ سيپاتتارىن جانە ونداعى وقيعالاردى تولىق ايتىپ جەتكىزگەن. باستى ماقسات حازىرەتتىڭ جاعدايلارىن، ماقامدارىن ءىس-ارەكەتتەرىن، كەرەمەتتەرىن ءتۇسىندىرىپ جازۋ. ەڭبەكتە قوجا عۇبايدۋللا كەي جەرلەردە جوعارى مارتەبەلى، حازىرەت دەپ كەلەدى. سونداي-اق كەيبىر جولداردا جوعارى مارتەبەلى حازىرەتتەردىڭ تانىم-تاعلىمدارى، قىزىقتى اڭگىمەلەرى كەلتىرىلەدى. مىنە وسىنداي دۇنيەلەردى ايىرىپ تۇرۋ ءۇشىن اۆتور وعان «راشحا» – ءبىر ۇزىك سىر دەپ تاقىرىپ قويدىق دەپ كەلتىرەدى.

كىتاپتىڭ العاشقى بەتتەرىندە مىناداي سۇرانىس جولدارى بار: «بۇل جولداعى شاكىرتتەردەن ءوتىنىپ سۇرالاتىن نارسە اتى اتالعان ۇلىلاردىڭ جاعدايلارى، تانىمدىق سىرلارى جايلى وقىلعان كەزدە بۇل كىتاپتى جيناپ رەتتەگەن كىسىنى ەسكە الىپ، دۇعا ەتۋىن سۇرانامىن. ال كوركەم مىنەزدى باۋىرلاردان سۇرانارىم – بۇل كىتاپتى جيناۋشى حاق يەلەرىنىڭ قاسيەتتەرى مەن كوركەم مىنەزدەرىنە ەشبىر ارتىق نارسە قوسپاي جازعانى ءمالىم».

ارينە، اۆتور وسى سۇرانىستىڭ نەگىزىندە بار وقيعا مەن اڭگىمەلەردى ەستىگەنى بويىنشا، بارىنشا ارتىق ءسوز قوسپاي، وقيعا جەلىسىمەن، رەت-رەتىمەن تاماشا كەلتىرگەن. بىراق ۇسىنىلىپ وتىرعان كىتاپ تارجمالانعان (اۋدارما بولعان) سوڭ وندا اۋدارمانىڭ ۇلەسى بار ەكەنى انىق كورىنەدى. الايدا وسىنداي سۇرانىستاردىڭ ناتيجەسىندە اۋدارماشىلاردىڭ بۇل ۇلىلاردىڭ عيبراتتارى مەن ماقساتتارىن ءتۇپ نۇسقاداعىداي جەتكىزۋگە تىرىسقانى كورىنىپ-اق تۇر. ولاي دەيتىنىمىز، اۋدارماشىلار وزدەرىن جاماندىققا يتەرمەلەمەي، وقيعا جەلىسىن ساباقتاستىرىپ، كوركەم جەتكىزۋگە ارەكەتتەنگەن. بۇل دا ورىندى.

ەڭبەكتە سوپىلىق ءىلىمنىڭ جولىنا بەل بايلاعان قوجا حازىرەتىنىڭ بابالارى مەن تۋعان-تۋىستارى جايلى، سونداي-اق ءوز زامانىندا اۋليەلىگى مەن كەرەمەتتەرى اڭىز-اپساناعا نەگىزدەلگەن ماۋەرەناھر مەن ورتا ازيا جانە قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك وڭىرىلەرى مەن سىر بويىنان شىققان عۇلامالار قوجا ءجۇسىپ حاماداني، قوجا عۇبايدۋللا بەكري، قوجا حاسان انداقي، قوجا احمەت ياساۋي، قوجا ابدۋلحالىق عىجدۋاني سياقتى بابالار جولىن ۇستانىپ، تاقۋالىقتىڭ قىرى مەن سىرىن پاش ەتكەن عۇلامالار تۋرالى تەرەڭ وي تولعاپ، دەرەكتەرگە سۇيەنە كەلە مول مالىمەتتەر ۇسىنادى.

وعان كوپتەگەن تانىمال جانە ءالى دە تولىق تانىلا قويماعان، بىراق بىلىمدەرى تەرەڭ، ارابشا، پارسىشا ساۋاتى بار، شاريعات ىلىمىنەن تولىق سۋسىنداعان، اۋليەلىگى مەن كەرەمەتتەرى حالىق اۋزىندا قالعان بىرنەشە عۇلامالاردىڭ ەسىمدەرى دە بەرىلەدى. ولار جايلى ماعلۇماتتار مەن تىڭ دەرەكتەر كەلتىرىلەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ادەبيەت تاريحىندا ەجەلگى ءداۋىر كەزەڭىندەگى داتقالاردى العا تارتسا كەرەك. ويتكەنى ولاردىڭ دەرلىك بارلىعى جازۋ-سىزۋعا ساۋاتتى بولعان بولسا، ەكىنشى ارقايسىسى پوەزيا جانرىنا بەلگىلى دارەجەدە ءوز ۇلەستەرىن قوسقاندىعىن كورۋگە بولادى.

بۇلاي دەيتىنىمىز ەڭبەكتە بەرىلگەن وقيعا جەلىسىنىڭ ءبىرشاماسى ولەڭ تۇرىندە بەرىلەدى. وعان مىسال رەتىندە ءدارۋىش احمەت سامارقانديدىڭ مىناداي ولەڭ جولدارىن كەلتىرۋگە بولادى:

عاشىقپىن زامانىندا ورىن تابا الماعان.
انكا قۇسپىن، بەلگىسىز جاراتىلعان.
ارنارسەدەن كۇن سەكىلدى جارقىلداعان
سوندىقتان بار نارسەمدى تابا الماعان.

كىتاپ نەگىزىنەن راشحا (ءبىر ۇزىك), ءبايىت (ەكى قاتار ولەڭ), كاشيفا (تۇسىنىك) جانە رۋبايدان (ءتورت قاتار ولەڭ) تۇرادى. سول سەبەپتى بۇل ۇزىك ولەڭ ولشەمدەرى ەڭبەكتىڭ اتىن «ءبىر ۇزىك سىر» دەپ اتاۋعا تۇرتكى بولعان.

تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت، اۆتور وسى ەڭبەكتى ۇسىنۋ بارىسىندا ۇلىلاردىڭ ساۋاتتىلىعىمەن قوسا تاقۋالىقتىڭ جولىندا جەتكەن سەزىمتالدىعى مەن كورەگەندىك قاسيەتتەرىن دە تاماشا دارىپتەيدى.

مىنە، وسىنداي تارتۋ تارالعىسى مول، كونە تاريحتان سىر شەرتەتىن كىتاپتىڭ اۆتورى ءماۋلانا ءالي يبن حۋسەين. ول وتكەن ۇرپاقتىڭ مۇراسىن جۇيەلى تۇردە جيناقتاپ، ولاردىڭ يگى ىستەرىن توپتاستىرىپ، كوپشىلىككە ۇسىنىپ وتىر. كىتاپ نەگىزىنەن قوجا حازىرەتىنىڭ جانە وزگە دە ۇلىلاردىڭ شەجىرەلەرىنەن الىنعان. ونىڭ بىلىمدىلىگى مەن وي توپشىلاۋى ناتيجەسىندە بولسا كەرەك كىتاپ شەجىرە تاريح رەتىندە قوجا حازىرەتتىڭ ۇستازدارى مەن بابالارىن ءوز دارەجەلەرىنە قاراي، ولار جايلى جازىلعان ەڭبەكتەردەن دالەلدەر ارقىلى كوركەم سوزبەن جازىلعان. وقيعالار جەلىسى رەتىمەن، قوجا حازىرەتتىڭ سيپاتتارى مەن كەرەمەتتەرى جانە اقىرەتكە ساپارى جايلى دا تولىق ايتىلعان. تىلدىك تۇرعىدا اۆتور ەڭبەكتى ارابشا، پارسىشا جانە كونە شاعاتاي تىلىندە جازىپ قالدىرعان. سوندىقتان ەڭبەكتى ءتارجىما جاساۋدا كونە تۇركى ءتىلىنىڭ دە ەرەكشەلىگى ەسكەرىلگەنىن كورۋگە بولادى. دەسە دە، اۋدارمانىڭ ءتىلى جاتىق، جالپى قاراپايىم وقىرمانعا تۇسىنىكتى تىلدە ۇسىنىلىپ وتىر دەپ سانايمىز.

تۇيىندەي كەلگەندە، ۇسىنىلعان ەڭبەك تاريحشىلارعا، تىلشىلەر مەن ادەبيەتشىلەرگە جانە ءوز بەتىنشە يسلامتانۋ، ءدىنتانۋ، دىندەر تاريحىن زەرتتەۋشىلەر مەن ىزدەنۋشىلەرگە بەرەرى مول قۇندى ەڭبەك. سوندىقتان مۇنداي ەڭبەكتەردىڭ جارىققا شىعۋى بۇگىنگى تاڭدا تاقۋالىقتا ءالى كۇنگە دەيىن شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەردە سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ بىلەمىز. كىتاپتى دۇرىس باعالايتىن وقىرماننىڭ جۇرەگىنە وسىنداي كەلەلى ەڭبەكتەر ءتيىستى ورنىن تابادى دەپ سەنەمىز.

بارشامىزعا ءبىر اللا جار بولعاي!

 

كىتاپقا قاتىستى مالىمەتتەردى نۇرلان بەردەنۇلىمەن حابارلاسىپ بىلۋگە بولادى. تەل.: 87013450720

سونداي-اق، وقىڭىز

وتكەن ءازيز اۋليەلەر

شايداربەك قاجى ءاشىمۇلىنىڭ قۇراستىرىپ، شىعارعان بۇل كىتابىنا ەلىمىزدىڭ نەگىزىنەن قاراتاۋ باۋرايى مەن سىر ءوڭىرىنىڭ ارعى-بەرگى …

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان