Basqı bet / Kitaphana / «Raşahat ayn äl-Hayat – Tirşilik köziniñ sır tamşıları» eñbegi qazaqşa jarıq kördi

«Raşahat ayn äl-Hayat – Tirşilik köziniñ sır tamşıları» eñbegi qazaqşa jarıq kördi

Juırda «Raşahat ayn äl-Hayat – Tirşilik köziniñ sır tamşıları» eñbegi qazaq tilinde jarıq kördi. Bwl kezinde ata-babalarımız wstanğan tärki dünie taqua – sopılıq jolı turalı jazıp qaldırğan Äli ibn Huseyn Sopınıñ kölemdi eñbegi. Ol qazaq dalasına attarı keñge jayılğan köptegen äulieler men dini oqımıstı babalardıñ ömiri men qızmetteri turalı sonı tıñ derekterdi wsınadı. 

Eñbektiñ jazıluına qarap sonau orta ğasırlarğa tän söz saptaulardı äri sol arqılı kezinde bizdiñ babalardıñ bilim deñgeyleri men dini wstanımdarın sonday-aq adaldıq pen taqualıqtıñ sırın bağamdauğa boladı. Oqiğalar jelisi oqırmandar üşin küñgirt orta ğasırlıq mäjilis alqalarına jeteleydi. Onda tazalıqtıñ jolın (därejesin) dwrıs wğınu, dindar kim, ol qanşalıq därejede tanıla aladı, şäkirt pen wstazdıñ araqatınastarı jäne olardıñ arasında key jağdaylarda qoldanıstağı söz oramdarı turalı da keñinen qarastıruğa äbden boladı. Biraq bizdiñ öremiz jetpeytin, tüsinui qiın söz tirkesteri de mol ekeni körinedi.

Eñbekte zamanında qoldanıs tapqan eldimeken ataularına baylanıstı tarihi mälimetter jaylı derekter de köptep kezdesedi. Aytalıq, tarihi twlğalardıñ attarı berilgende alğaş «şaşi» dese, keyinen «taşqandi» degen sözderdi qoldanadı. Sonda qalanıñ atı qaşan «Şaş», al qay kezden «Taşkent» boldı degen oy qılañ beredi. Bwl arada da eptegen tarihi oqiğalardıñ silemi jatqanday. Sonday-aq, keyde bizder äli künge deyin ekilenip Qoja Ahmed Iasauidi «yasaui» degen dwrıs pa nemese «iasaui» ma degen tolqularğa da mwnda naqtı jauap bar siyaqtı körinedi. Eñbekte «yasi» atauın hareketimen anıqtap berip, «Türkistanda bir mäşhür şahar» dep körsetiletin twstar kezdesedi. Odan osı künge deyin YAksart pen Isfidjaptı bir dep tüsinip kelgendigimiz jaylı pikirdiñ teris ekendigin añğarğanday bolamız. Öytkeni Äli ibn Huseyn Sopı «Ishaq qoja Ismayl atanıñ wlı, öz zamanınıñ twnığı häm aytulı keremet iesi edi. Ol Isfidjapta twradı. Isfidjap Sayram men Taşkent arasındağı bir qonıs» dep jazadı. Bwl sol kezdegi mekendi öz atauımen közi körgen tiri kuäniñ däyektemesi. Bwl aytıp twrğan jer qazirgi Twrbat eldimekeni. Kitap onıñ bir kezdegi Isfidjap atauınan bwrınğı atı «Huzian» bolğanın da aytıp ötedi.

Eñbek tärtipti retpen, layıqtı söylemdermen toptastırılğan. Eñbektiñ avtorı Mäulana Äli ibn Huseyn ötken wrpaqtıñ mwrasın jinaqtauşı, izgilerdiñ qayırlı isterin toptastıruşı, jaqsılardıñ därejesin elge tanıtuşı retinde tanımal bolğandıqtan oğan äs-Safi esimi berilgen. Sondıqtan ol osı esimimen tanımal bolğan. As-Safi  zikir men qojalar tariqatın jalğastırğan hazireti Qoja Ğwbaydulla Taşkendidiñ dualı auzınan şıqqan aqiqat pen tanımdarın qasietti sanap, onı qadir twtqan. Mine sol sebepti qoja hazirettiñ sipattarın jäne ondağı oqiğalardı tolıq aytıp jetkizgen. Bastı maqsat hazirettiñ jağdayların, maqamdarın is-äreketterin, keremetterin tüsindirip jazu. Eñbekte qoja Ğwbaydulla key jerlerde joğarı märtebeli, haziret dep keledi. Sonday-aq keybir joldarda joğarı märtebeli haziretterdiñ tanım-tağlımdarı, qızıqtı äñgimeleri keltiriledi. Mine osınday dünielerdi ayırıp twru üşin avtor oğan «Raşha» – bir üzik sır dep taqırıp qoydıq dep keltiredi.

Kitaptıñ alğaşqı betterinde mınaday swranıs joldarı bar: «Bwl joldağı şäkirtterden ötinip swralatın närse atı atalğan wlılardıñ jağdayları, tanımdıq sırları jaylı oqılğan kezde bwl kitaptı jinap rettegen kisini eske alıp, dwğa etuin swranamın. Al körkem minezdi bauırlardan swranarım – bwl kitaptı jinauşı haq ieleriniñ qasietteri men körkem minezderine eşbir artıq närse qospay jazğanı mälim».

Ärine, avtor osı swranıstıñ negizinde bar oqiğa men äñgimelerdi estigeni boyınşa, barınşa artıq söz qospay, oqiğa jelisimen, ret-retimen tamaşa keltirgen. Biraq wsınılıp otırğan kitap tärjmalanğan (audarma bolğan) soñ onda audarmanıñ ülesi bar ekeni anıq körinedi. Alayda osınday swranıstardıñ nätijesinde audarmaşılardıñ bwl wlılardıñ ğibrattarı men maqsattarın tüp nwsqadağıday jetkizuge tırısqanı körinip-aq twr. Olay deytinimiz, audarmaşılar özderin jamandıqqa itermelemey, oqiğa jelisin sabaqtastırıp, körkem jetkizuge ärekettengen. Bwl da orındı.

Eñbekte sopılıq ilimniñ jolına bel baylağan qoja haziretiniñ babaları men tuğan-tuıstarı jaylı, sonday-aq öz zamanında äulieligi men keremetteri añız-apsanağa negizdelgen Mauerenahr men Orta Aziya jäne Qazaqstannıñ oñtüstik öñirileri men sır boyınan şıqqan ğwlamalar Qoja Jüsip Hamadani, Qoja Ğwbaydulla Bekri, Qoja Hasan Andaqi, Qoja Ahmet Iasaui, Qoja Abdulhalıq Ğıjduani siyaqtı babalar jolın wstanıp, taqualıqtıñ qırı men sırın paş etken ğwlamalar turalı tereñ oy tolğap, derekterge süyene kele mol mälimetter wsınadı.

Oğan köptegen tanımal jäne äli de tolıq tanıla qoymağan, biraq bilimderi tereñ, arabşa, parsışa sauatı bar, şariğat iliminen tolıq susındağan, äulieligi men keremetteri halıq auzında qalğan birneşe ğwlamalardıñ esimderi de beriledi. Olar jaylı mağlwmattar men tıñ derekter keltiriledi. Bwl öz kezeginde ädebiet tarihında ejelgi däuir kezeñindegi datqalardı alğa tartsa kerek. Öytkeni olardıñ derlik barlığı jazu-sızuğa sauattı bolğan bolsa, ekinşi ärqaysısı poeziya janrına belgili därejede öz ülesterin qosqandığın köruge boladı.

Bwlay deytinimiz eñbekte berilgen oqiğa jelisiniñ birşaması öleñ türinde beriledi. Oğan mısal retinde Däruiş Ahmet Samarqandidiñ mınaday öleñ joldarın keltiruge boladı:

Ğaşıqpın zamanında orın taba almağan.
Anka qwspın, belgisiz jaratılğan.
Ärnärseden kün sekildi jarqıldağan
Sondıqtan bar närsemdi taba almağan.

Kitap negizinen raşha (bir üzik), bäyit (eki qatar öleñ), kaşifa (tüsinik) jäne rubaidan (tört qatar öleñ) twradı. Sol sebepti bwl üzik öleñ ölşemderi eñbektiñ atın «bir üzik sır» dep atauğa türtki bolğan.

Tağı bir ayta ketetin jayt, avtor osı eñbekti wsınu barısında wlılardıñ sauattılığımen qosa taqualıqtıñ jolında jetken sezimtaldığı men köregendik qasietterin de tamaşa däripteydi.

Mine, osınday tartu taralğısı mol, köne tarihtan sır şertetin kitaptıñ avtorı Mäulana Äli ibn Huseyn. Ol ötken wrpaqtıñ mwrasın jüyeli türde jinaqtap, olardıñ igi isterin toptastırıp, köpşilikke wsınıp otır. Kitap negizinen qoja haziretiniñ jäne özge de wlılardıñ şejirelerinen alınğan. Onıñ bilimdiligi men oy topşılauı nätijesinde bolsa kerek kitap şejire tarih retinde qoja hazirettiñ wstazdarı men babaların öz därejelerine qaray, olar jaylı jazılğan eñbekterden dälelder arqılı körkem sözben jazılğan. Oqiğalar jelisi retimen, qoja hazirettiñ sipattarı men keremetteri jäne aqıretke saparı jaylı da tolıq aytılğan. Tildik twrğıda avtor eñbekti arabşa, parsışa jäne köne şağatay tilinde jazıp qaldırğan. Sondıqtan eñbekti tärjima jasauda köne türki tiliniñ de erekşeligi eskerilgenin köruge boladı. Dese de, audarmanıñ tili jatıq, jalpı qarapayım oqırmanğa tüsinikti tilde wsınılıp otır dep sanaymız.

Tüyindey kelgende, wsınılğan eñbek tarihşılarğa, tilşiler men ädebietşilerge jäne öz betinşe islamtanu, dintanu, dinder tarihın zertteuşiler men izdenuşilerge bereri mol qwndı eñbek. Sondıqtan mwnday eñbekterdiñ jarıqqa şığuı bügingi tañda taqualıqta äli künge deyin şeşimin tappağan mäselerde septigin tigizedi dep bilemiz. Kitaptı dwrıs bağalaytın oqırmannıñ jüregine osınday keleli eñbekter tiisti ornın tabadı dep senemiz.

Barşamızğa bir Alla jar bolğay!

 

Kitapqa qatıstı mälimetterdi Nwrlan Berdenwlımen habarlasıp biluge boladı. Tel.: 87013450720

Sonday-aq, oqıñız

Ötken äziz äulieler

Şaydarbek qajı Äşimwlınıñ qwrastırıp, şığarğan bwl kitabına elimizdiñ negizinen Qaratau baurayı men Sır öñiriniñ arğı-bergi …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan