باسقى بەت / سىر-سۇحبات / ىشەر اسىمىزدىڭ ءمانى دە، ءدامى دە وزگەردى
مارات سارسەنباەۆ

ىشەر اسىمىزدىڭ ءمانى دە، ءدامى دە وزگەردى

مارات سارسەنباەۆ، «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالال يندۋسترياسى» قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى:

ەلىمىزدە حالال ءوندىرىسى قاناتىن كەڭگە جايىپ كەلەدى. دەسەك تە، شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان شەتىن ماسەلەلەر ءالى دە جوق ەمەس. بۇل تۋرالى اڭگىمە بارىسىندا  «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالال يندۋسترياسى» قاۋىمداستى عىنىڭ توراعاسى مارات  سارسەنباەۆ مالىمدەدى.  

 تاۋىق تۋماعان جۇمىرتقانى جەپ ءجۇرمىز

–  حالال تاعامنىڭ ورنى قاشاندا بولەك. الايدا،  گەندىك موديفيكاتسياعا ۇشىراعان كەيبىر شەكارا اسىپ كەلگەن ونىمدەردىڭ قۇرامىندا دوڭىز مايىنىڭ تۇيىرشىكتەرى بار دەسەدى…

-عىلىمنىڭ دامىعانى سونشا، اقش-تا  كادىمگى كۇرىشتىڭ تۇقىمىنا ادامنىڭ باۋىرىنان الىنعان دنق-نى قوسادى.  سول سياقتى كارتوپ پەن بايشەشەكتى بۋدانداستىرىپ، ناتيجەسىندە زياندى جاندىكتەر جولامايتىن ءتۇرىن الۋدا. كەزىندە ەلىمىزدە مىسىقتىڭ دنق-سى قوسىلعان بيدايدىڭ تاركىلەنگەنى بەلگىلى. حالىق كوپ تۇتىناتىن جۇگەرى، اراحيس، بيداي، قىزاناق، سەكىلدى ونىمدەردىڭ دە قۇرامىندا وسىنداي جاعدايلار  كەزدەسەدى. قازىرگى ۋاقىتتا قۇس وسىرۋشىلەردىڭ ءوزى تاۋىقتىڭ باس-سيراعىن، ءجۇن-جۇرقاسىن  ۇنتاقتاپ، وعان  حيميالىق زات قوسىپ، ءتىرى تاۋىقتارعا جەم قىلىپ بەرۋدە. ارينە، مۇنىڭ ءبارى حارام. حالال يندۋستريادا مۇنداي ونىمدەردى تۇتىنۋعا تيىم سالىنادى.

-بۇل ىشەر اسىمىزدىڭ ءمانى وزگەرگەنىن بىلدىرە مە؟

ارينە. قازىر تاماعىمىزدىڭ ءمانى دە، ءدامى دە وزگەردى.  سول ءۇشىن شىرىلدايمىز. دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرگەندىكتەن قىمتاپ وتىراتىن شەكارا جوق. ونىڭ ۇستىنە كاسىپكەرلەر قاي جەردە ارزان تاۋار بولسا، سونى اكەلىپ ساتۋعا مۇددەلى.  جۋىردا ءبىر كوز كورگەن تانىسىم: «ماكە، باسقا-باسقا حالال جۇمىرتقانى تۇسىنە الماي-اق قويدىم. قازىرگى ۋاقىتتا اراب ەلدەرى حالال جۇمىرتقانى عانا تالاپ ەتەدى ەكەن. سوندا اتەش پەن تاۋىق الدىن الا «ءبىسىمىلاسىن» ايتىپ، نەكە قياتىن بولعانى ما؟!» دەپ مىسقالداپ سۇرادى. قىلجاقتايتىن رەتى جوق. بۇگىندە جۇمىرتقانىڭ كوبىن تاۋىق تۋمايتىن بولعان. ونىڭ ءبارى حيميا، سينتەتيكا، پارافين، گيپس. مۇنى  قىتايدىڭ جاساعانىنا ءبىراز ۋاقىت بولدى. ونىڭ سارى ۋىزىندا  دوڭىزدان الىناتىن «جەلاتين» بار. سوندىقتان، جۇرتتىڭ حالال جۇمىرتقا ىزدەيتىنى زاڭدىلىق.

وسى رەتتە ەلوردانىڭ وزىندە حالال سۋ ساتاتىن فيرمالار كوبەيدى. ونىڭ ءجاي سۋدان ايىرماشىلىعى نەدە؟

-بۇگىنگى تاڭدا كىم قۇدىقتىڭ نەمەسە بۇلاقتىڭ تازا سۋىن ىشۋدە؟  ۇلكەن مەگاپوليستە تۇرامىز.  جۋىنامىز، شايىنامىز، دارەت سىندىرامىز.  مۇنىڭ ءبارىن نەبىر حيميالىق، بيولوگيالىق، باكتەريالوگيالىق ۇلكەن سۇزگىدەن وتكىزگەننەن كەيىن، اينالىپ ءوزىمىز پايدالانامىز.  وسى سۇزگىنىڭ ەڭ سوڭعى ساتىسى – بەلسەندىرىلگەن كومىردەن وتەدى.  ونىڭ مۇنايدان، سۇيەكتەن، كوكوستان  الىناتىن ءتۇرى بار.  ەگەر سۇيەكتەن جاسالعان بولسا، ول دوڭىزدىڭ سۇيەگى ابدەن بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان مالايزيا ىشەر سۋدىڭ 99 پايىزىن حالال تۇرىنە كوشىردى. بىزدەگى حالال سۋ ساتاتىنداردىڭ كوبى مالايزيالىق، ياعني كوكوستان الىنعان ءتۇرىن قولدانادى.

جۋىردا عانا وتاندىق باق-تا ەلىمىزگە كەلىپ جاتقان ەتتىڭ دە قۇرامىندا دوڭىزدىڭ قانى بارى ايتىلدى…

-قازىر قىتاي دەگەن حالىقتىڭ ويلاپ تاپپايتىنى جوق.  ولار «سيىر پاستاسى» دەگەندى شىعاردى.   25 كەلى دوڭىزدىڭ ەتىنە 5 ليتر پاستا  قوسسا، ءدامى، ءتۇسى، ءيىسى، قۇرامى كادىمگى سيىردىڭ ەتىنە اينالا كەلەدى. ونى تەك يممۋنوحروماتوگرافيالىق جولمەن عانا انىقتاۋعا بولادى. ال جاپونيا بۇدان دا اسىپ ءتۇستى. جاپون عالىمى ميتسۋيۋكي يكەدا كارىز قالدىقتارىن قايتا وڭدەۋ ارقىلى «ەت» ويلاپ تاپتى. ول ادامداردىڭ ءناجىسىن قايتا وڭدەۋگە قابىلەتتى باكتەريا جاساپ شىعاردى. وعان ءتۇرلى كۇشەيتكىش قوسپالار قوسۋ ارقىلى  ەتكە اينالدىردى. قازىرگى ۋاقىتتا «شيتبۋرگەر» اتالىپ كەتكەن ەتتىڭ اينالىمدا جۇرگەنىنە 5-6 جىل بولىپ قالدى. ەتتىڭ حالال نەمەسە حارامدىعىنا قاراماساق، ءوز ءناجىسىمىزدى جەپ كەتۋدىڭ قاۋىپى بار. عىلىم دامىعان سايىن، ادام ساناسىنا كەلمەيتىن دۇنيەلەر ويلاپ تابىلۋدا.  سوندىقتان ەت ماسەلەسىنە جەڭىل-جەلپى قاراماۋىمىز كەرەك.

 الەمدە مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار اينالىسادى

الەمدە حالال يندۋسترياسىنىڭ احۋالى قانداي؟

الەمنىڭ كەيبىر ەلەدەرى حالال يندۋسترياسىن ۇكىمەتتىك دەڭگەيدە قولعا الۋدا. ماسەلەن، مالايزيا ۇكىمەتى «دجاكيم» اتتى اگەنتتىك قۇردى. يندونەزيادا دا «حالال»  اگەنتتىگى جۇمىس ىستەيدى. ەۋراپانىڭ بىرقاتار مەملەكەتتەرىندە حالال كوميتەتى بار. كوپتەگەن مۇسىلمان ەلدەرىندە بۇل ماسەلەمەن مەملەكەتتىك قۇرىلىم اينالىسادى. رەسەيدىڭ وزىندە حالال سەرتيفيكات بەرەتىن وتىزدان استام ورتالىق بار.

بۇگىندە اراب ەلدەرىندە، تاياۋ شىعىستا، پارسى الدەمىندە، وڭتۇستىك شىعىس ازيادا حالال سەرتيفيكات تالاپ ەتىلەدى.  بىزدىڭ ەلىمىزدە دە ءىرى كومپانيالار   سىرتقى ساۋداعا شىعۋ ءۇشىن حالال سەرتيفيكاتىنسىز مۇمكىن ەمەس ەكەنىنە كوز جەتكىزدى، كوزقاراس وزگەردى. سوندىقتان بىزبەن كەلىسىمشارت جاساسۋعا مۇددەلى. نەگە بىزبەن؟ ويتكەنى ءبىز الەمدەگى حالال ەتالونى سانالاتىن مالايزيانىڭ «دجاكيم» ورتالىعىندا اككەديتتەۋدەن وتتىك.  وعان الەم بويىنشا 60-تان استام ۇيىم وتسە، تمد بويىنشا  جالعىز ۇيىم – ءبىزدىڭ قاۋىمداستىق.

-ءبىر سوزىڭىزدە رەسەيدىڭ وزىندە حالال سەرتيفيكاتىن بەرەتىن وتىزدان استام ۇيىم بار دەدىڭىز. بىراق، رەسەيدە حالال بەلگىسى بار سىرانىڭ  ساتىلىمعا شىققانىن ءوز كوزىمىزبەن كوردىك.  بۇل حالالدىڭ دەڭگەيىن تۇسىرمەي مە؟

كەزىندە رەسەيدىڭ  بىر مۋفتياتى «بالتيكا» ماركالى سىراعا حالال سەرتيفيكاتىن بەرىپ قويدى. حالىقارالىق ستاندارت بويىنشا تىيىم سالىنعان نارەسەنى قالاي بەرۋگە بولادى؟  ولار ءوزىم بىلەمگە سالىنعان.  ماسەلەن، 1524 ينگريدەنت بولسا، ونىڭ  حالالى مەن حارامى بولادى.  ونى مەدرەسەدە  وقىتپايدى. تىكەلەي تەحنولوگتاردىڭ جۇمىسى.  ال تەحنولوگ ءدىندى وقىمايدى، بىراق ءبىلۋى ءتيىس.  كوردىڭىز بە،  مۇندا قوس قاناتتى ادامدار عانا جۇمىس ىستەۋ كەرەك. بۇل تەرەڭ ماسەلە. حالالعا دەگەن سەنىمدى قۇرتاتىن – وسىلار.  بۇل جەردە يسلامعا قارسى قۇيتىرقى ساياسات  جۇرگىزىلىپ جاتىر. ءوزىنىڭ دەنساۋلىعىن ويلاعان ادام حالال جەۋ كەرەك.

 ارناۋلى زاڭ قابىلدايتىن كەز كەلدى

-قازىرگى ۋاقىتتا حالال بانكينگ، حالال قوناقۇي، حالال ساقتاندىرۋ، حالال قارجىلاندىرۋ سەكىلدى ءتۇرلى سالالار كەڭىنەن قانات جايدى. سوناۋ 2006 جىلدارى حالال تەرمينىن تۇسىندىرۋمەن اينالىسقانىڭىزدى بىلەمىز. ەندى وتاندىق ونىمدەردى سىرتقا ساۋداعا شىعارۋدىڭ جولىن كورسەتىپ كەلەسىز. قانداي قيىندىقتاردان ءوتتىڭىز؟

دۇرىس ايتاسىز، العاشقى كەزدەرى حالال دەگەن تەرميندى ءتۇسىندىرۋ، ناسيحاتتاۋ  جۇمىستارىمەن اينالىستىق. مالدى دۇرىس  سويۋدان باستاپ قاراپايىم تىلدە تۇسىندىردىك.  ماسەلەن، ەت وندىرەتىن كەيبىر كاسىپورىنداردا مالدى ەلەكتر توگىمەن، پىشاقپەن ۇرىپ ءولتىرۋ ءتاسىلى قولدانىلادى. ال مۇنداي جولمەن ولتىرىلگەن مالدىڭ بويىندا قان ۇيىپ قالىپ، ينفەكتسيانىڭ تەز تارالۋىنا جول اشادى. قورىققان ساتتە مالدىڭ بۇيرەك تۇسىنداعى بەزدەرى شوشىنادى.  بۇل ەتتى جەگەن ادامنىڭ اعزاسىندا قاتەرلى ىسىك اۋرۋىنىڭ قوزدىرعىشى پايدا بولادى. باۋىزدالماعان مالدىڭ ەتىنەن جاسالعان تاعامدار حارام بولىپ سانالادى.

وسىلايشا، ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىنان كەيىن ەكونوميكالىق ۇلەسىن ايقىنداۋعا كىرىستىك. ۇيرەتتىك. ەندى حالىقارالىق دەڭگەيدە جۇمىس ىستەيتىن كەز كەلدى.

-ەلىمىزدە قانشا كاسىپورىن حالال سەرتيفيكاتىن يەلەندى؟

-وسى ۋاقىتقا دەيىن 600 كاسىپورىن حالال بەلگىسىن يەلەندى. تمد بويىنشا جالعىز كوشباسشى بولعاندىقتان شەتەلدىك ونىمدەردىڭ دە سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋدامىز. ماسەلەن، وزبەكستاننىڭ ءىرى كونديتەرلىك فابريكاسى، بەلورۋسسيانىڭ 70-كە جۋىق كاسىپورىنى، سونىمەن قاتار ۋكراينا، تاجىكستان، يران ەلدەرىنەن دە ءوتىنىم كەلىپ ءتۇستى.

ءبىزدىڭ ەلىمىزدە حالال سەرتيفيكاتىن مۋفتيات جانىنان اشىلعان ارنايى ءبولىم دە بەرەدى. بىراق ول سەرتيفيكات ەل ىشىندە جارامدى بولعانىمەن، سىرتقى نارىققا جارامسىز.

-جۋىردا عانا پەتروپاۆلدان شىعاتىن «ماكسيمالنىي رازماح» ءونىمىنىڭ بىرىندە «حالال» تاڭباسى قويىلعان دوڭىز ەتىنەن جاسالعان شاشلىق دۇكەن سورەلەرىنەن تابىلدى؟ ونى سىزدەر بەردىڭىزدەر مە؟

ارينە، ونى ءبىز بەرمەدىك. بۇل زاڭنىڭ وسالدىعىنان بولىپ وتىر. بىزدە «حالال بەلگىسىن قويۋ» تۋرالى زاڭ قاجەت. الگى كومپانياعا حابارلاسقانىمىزدا، باسشىلارى كەشىرىم سۇراپ، الىپ تاستايتىندىقتارىن ايتتى. اينالىپ كەلگەندە، كىنا تيپوگرافيادان كەتكەن قاتەلىك دەپ قۇتىلدى. مىنە، سوتقا سۇيرەي المايمىز. ارناۋلى زاڭ بولماعاننان كەيىن، قۇزىرلى ورگاندار قاۋقارسىز. رەسمي تۇردە 600 كومپانيا حالالعا وتسە، ءبىر الماتىنىڭ وزىندە رەسمي ەمەس 2300 كومپانيا بارى ايتىلۋدا. ولاردى تەكسەرىپ، حالالعا وتكىزگەن كىم؟ ارينە، ەشكىم. ءوز بەتتەرىنشە ساۋداسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن بەلگىنى قويا سالادى. حالىقتى اداستىراتىندار دا – وسىلار. مەنىڭ ويىمشا، ەلىمىزدە ارناۋلى اگەنتتىك قۇرىلىپ، زاڭ قابىلدايتىن بولساق، الەمدىك جۇيەدە ەركىن جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك كەڭەيەتىن ەدى.   ويتكەنى، ەلىمىزدە حالال ونىمدەرىنە دەگەن سۇرانىس ۇلكەن. ەلىمىزدىڭ ىشكى سۇرانىسىن تولىق قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن حالال ماسەلەسىنە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە نازار بولىنگەنى ءجون.

گۇلميرا ايماعانبەت 

سونداي-اق، وقىڭىز

ابىلايدىڭ اق ۇيىندەگى ايان

«ەلىن سۇيگەن ەرلەر» پارتياسىنىڭ سوڭعى توراعاسى   كامەل جۇنىستەگىمەن سۇحبات   بەلگىلى جازۋشى، قوعام قايراتكەرى كامەل …

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان