Basqı bet / Sır-swhbat / İşer asımızdıñ mäni de, dämi de özgerdi
Marat Särsenbaev

İşer asımızdıñ mäni de, dämi de özgerdi

Marat SÄRSENBAEV, «Qazaqstan Respublikasınıñ halal industriyası» qauımdastığınıñ törağası:

Elimizde halal öndirisi qanatın keñge jayıp keledi. Desek te, şeşimin tappay kele jatqan şetin mäseleler äli de joq emes. Bwl turalı äñgime barısında  «Qazaqstan Respublikasınıñ halal industriyası» qauımdastı ğınıñ törağası Marat  Särsenbaev mälimdedi.  

 Tauıq tumağan jwmırtqanı jep jürmiz

–  Halal tağamnıñ ornı qaşanda bölek. Alayda,  gendik modifikaciyağa wşırağan keybir şekara asıp kelgen önimderdiñ qwramında doñız mayınıñ tüyirşikteri bar desedi…

-Ğılımnıñ damığanı sonşa, AQŞ-ta  kädimgi küriştiñ twqımına adamnıñ bauırınan alınğan DNQ-nı qosadı.  Sol siyaqtı kartop pen bäyşeşekti budandastırıp, nätijesinde ziyandı jändikter jolamaytın türin aluda. Kezinde elimizde mısıqtıñ DNQ-sı qosılğan bidaydıñ tärkilengeni belgili. Halıq köp twtınatın jügeri, arahis, biday, qızanaq, sekildi önimderdiñ de qwramında osınday jağdaylar  kezdesedi. Qazirgi uaqıtta qws ösiruşilerdiñ özi tauıqtıñ bas-sirağın, jün-jwrqasın  wntaqtap, oğan  himiyalıq zat qosıp, tiri tauıqtarğa jem qılıp berude. Ärine, mwnıñ bäri haram. Halal industriyada mwnday önimderdi twtınuğa tiım salınadı.

-Bwl işer asımızdıñ mäni özgergenin bildire me?

Ärine. Qazir tamağımızdıñ mäni de, dämi de özgerdi.  Sol üşin şırıldaymız. Düniejüzilik sauda wyımına kirgendikten qımtap otıratın şekara joq. Onıñ üstine käsipkerler qay jerde arzan tauar bolsa, sonı äkelip satuğa müddeli.  Juırda bir köz körgen tanısım: «Mäke, basqa-basqa halal jwmırtqanı tüsine almay-aq qoydım. Qazirgi uaqıtta Arab elderi halal jwmırtqanı ğana talap etedi eken. Sonda äteş pen tauıq aldın ala «bisimiläsin» aytıp, neke qiyatın bolğanı ma?!» dep mısqaldap swradı. Qıljaqtaytın reti joq. Büginde jwmırtqanıñ köbin tauıq tumaytın bolğan. Onıñ bäri himiya, sintetika, parafin, gips. Mwnı  Qıtaydıñ jasağanına biraz uaqıt boldı. Onıñ sarı uızında  doñızdan alınatın «jelatin» bar. Sondıqtan, jwrttıñ halal jwmırtqa izdeytini zañdılıq.

Osı rette elordanıñ özinde halal su satatın firmalar köbeydi. Onıñ jäy sudan ayırmaşılığı nede?

-Bügingi tañda kim qwdıqtıñ nemese bwlaqtıñ taza suın işude?  Ülken megapoliste twramız.  Juınamız, şayınamız, däret sındıramız.  Mwnıñ bärin nebir himiyalıq, biologiyalıq, bakteriyalogiyalıq ülken süzgiden ötkizgennen keyin, aynalıp özimiz paydalanamız.  Osı süzginiñ eñ soñğı satısı – belsendirilgen kömirden ötedi.  Onıñ mwnaydan, süyekten, kokostan  alınatın türi bar.  Eger süyekten jasalğan bolsa, ol doñızdıñ süyegi äbden boluı mümkin. Sondıqtan Malayziya işer sudıñ 99 payızın halal türine köşirdi. Bizdegi halal su satatındardıñ köbi malaiziyalıq, yağni kokostan alınğan türin qoldanadı.

Juırda ğana otandıq BAQ-ta elimizge kelip jatqan ettiñ de qwramında doñızdıñ qanı barı aytıldı…

-Qazir Qıtay degen halıqtıñ oylap tappaytını joq.  Olar «siır pastası» degendi şığardı.   25 keli doñızdıñ etine 5 litr pasta  qossa, dämi, tüsi, iisi, qwramı kädimgi siırdıñ etine aynala keledi. Onı tek immunohromatografiyalıq jolmen ğana anıqtauğa boladı. Al Japoniya bwdan da asıp tüsti. Japon ğalımı Micuyuki Ikeda käriz qaldıqtarın qayta öñdeu arqılı «et» oylap taptı. Ol adamdardıñ näjisin qayta öñdeuge qabiletti bakteriya jasap şığardı. Oğan türli küşeytkiş qospalar qosu arqılı  etke aynaldırdı. Qazirgi uaqıtta «şitburger» atalıp ketken ettiñ aynalımda jürgenine 5-6 jıl bolıp qaldı. Ettiñ halal nemese haramdığına qaramasaq, öz näjisimizdi jep ketudiñ qauipi bar. Ğılım damığan sayın, adam sanasına kelmeytin dünieler oylap tabıluda.  Sondıqtan et mäselesine jeñil-jelpi qaramauımız kerek.

 Älemde memlekettik qwrılımdar aynalısadı

Älemde halal industriyasınıñ ahualı qanday?

Älemniñ keybir elederi halal industriyasın ükimettik deñgeyde qolğa aluda. Mäselen, Malaiziya ükimeti «Djakim» attı agenttik qwrdı. Indoneziyada da «Halal»  agenttigi jwmıs isteydi. Eurapanıñ birqatar memleketterinde Halal komiteti bar. Köptegen mwsılman elderinde bwl mäselemen memlekettik qwrılım aynalısadı. Reseydiñ özinde halal sertifikat beretin otızdan astam ortalıq bar.

Büginde Arab elderinde, Tayau şığısta, Parsı äldeminde, Oñtüstik şığıs Aziyada halal sertifikat talap etiledi.  Bizdiñ elimizde de iri kompaniyalar   sırtqı saudağa şığu üşin halal sertifikatınsız mümkin emes ekenine köz jetkizdi, közqaras özgerdi. Sondıqtan bizben kelisimşart jasasuğa müddeli. Nege bizben? Öytkeni biz älemdegi halal etalonı sanalatın Malaiziyanıñ «Djakim» ortalığında akkeditteuden öttik.  Oğan älem boyınşa 60-tan astam wyım ötse, TMD boyınşa  jalğız wyım – bizdiñ qauımdastıq.

-Bir söziñizde Reseydiñ özinde halal sertifikatın beretin otızdan astam wyım bar dediñiz. Biraq, Reseyde halal belgisi bar sıranıñ  satılımğa şıqqanın öz közimizben kördik.  Bwl halaldıñ deñgeyin tüsirmey me?

Kezinde Reseydiñ  bir muftiyatı «Baltika» markalı sırağa halal sertifikatın berip qoydı. Halıqaralıq standart boyınşa tıyım salınğan näreseni qalay beruge boladı?  Olar özim bilemge salınğan.  Mäselen, 1524 ingrident bolsa, onıñ  halalı men haramı boladı.  Onı medresede  oqıtpaydı. Tikeley tehnologtardıñ jwmısı.  Al tehnolog dindi oqımaydı, biraq bilui tiis.  Kördiñiz be,  mwnda qos qanattı adamdar ğana jwmıs isteu kerek. Bwl tereñ mäsele. Halalğa degen senimdi qwrtatın – osılar.  Bwl jerde islamğa qarsı qwytırqı sayasat  jürgizilip jatır. Öziniñ densaulığın oylağan adam halal jeu kerek.

 Arnaulı zañ qabıldaytın kez keldi

-Qazirgi uaqıtta halal banking, halal qonaqüy, halal saqtandıru, halal qarjılandıru sekildi türli salalar keñinen qanat jaydı. Sonau 2006 jıldarı halal terminin tüsindirumen aynalısqanıñızdı bilemiz. Endi otandıq önimderdi sırtqa saudağa şığarudıñ jolın körsetip kelesiz. Qanday qiındıqtardan öttiñiz?

Dwrıs aytasız, alğaşqı kezderi halal degen termindi tüsindiru, nasihattau  jwmıstarımen aynalıstıq. Maldı dwrıs  soyudan bastap qarapayım tilde tüsindirdik.  Mäselen, et öndiretin keybir käsiporındarda maldı elektr togımen, pışaqpen wrıp öltiru täsili qoldanıladı. Al mwnday jolmen öltirilgen maldıñ boyında qan wyıp qalıp, infekciyanıñ tez taraluına jol aşadı. Qorıqqan sätte maldıñ büyrek twsındağı bezderi şoşınadı.  Bwl etti jegen adamnıñ ağzasında qaterli isik auruınıñ qozdırğışı payda boladı. Bauızdalmağan maldıñ etinen jasalğan tağamdar haram bolıp sanaladı.

Osılayşa, tüsindiru jwmıstarınan keyin ekonomikalıq ülesin ayqındauğa kiristik. Üyrettik. Endi halıqaralıq deñgeyde jwmıs isteytin kez keldi.

-Elimizde qanşa käsiporın halal sertifikatın ielendi?

-Osı uaqıtqa deyin 600 käsiporın halal belgisin ielendi. TMD boyınşa jalğız köşbasşı bolğandıqtan şeteldik önimderdiñ de swranısın qanağattandırudamız. Mäselen, Özbekstannıñ iri konditerlik fabrikası, Belorussiyanıñ 70-ke juıq käsiporını, sonımen qatar Ukraina, Täjikstan, Iran elderinen de ötinim kelip tüsti.

Bizdiñ elimizde halal sertifikatın Muftiyat janınan aşılğan arnayı bölim de beredi. Biraq ol sertifikat el işinde jaramdı bolğanımen, sırtqı narıqqa jaramsız.

-Juırda ğana Petropavldan şığatın «Maksimal'nıy razmah» öniminiñ birinde «halal» tañbası qoyılğan doñız etinen jasalğan şaşlıq düken sörelerinen tabıldı? Onı sizder berdiñizder me?

Ärine, onı biz bermedik. Bwl zañnıñ osaldığınan bolıp otır. Bizde «Halal belgisin qoyu» turalı zañ qajet. Älgi kompaniyağa habarlasqanımızda, basşıları keşirim swrap, alıp tastaytındıqtarın ayttı. Aynalıp kelgende, kinä tipografiyadan ketken qatelik dep qwtıldı. Mine, sotqa süyrey almaymız. Arnaulı zañ bolmağannan keyin, qwzırlı organdar qauqarsız. Resmi türde 600 kompaniya halalğa ötse, bir Almatınıñ özinde resmi emes 2300 kompaniya barı aytıluda. Olardı tekserip, halalğa ötkizgen kim? Ärine, eşkim. Öz betterinşe saudasın jürgizu üşin belgini qoya saladı. Halıqtı adastıratındar da – osılar. Meniñ oyımşa, elimizde arnaulı agenttik qwrılıp, zañ qabıldaytın bolsaq, älemdik jüyede erkin jwmıs isteuge mümkindik keñeyetin edi.   Öytkeni, elimizde halal önimderine degen swranıs ülken. Elimizdiñ işki swranısın tolıq qamtamasız etu üşin halal mäselesine memlekettik deñgeyde nazar bölingeni jön.

Gülmira Aymağanbet 

Sonday-aq, oqıñız

Abılaydıñ aq üyindegi ayan

«Elin süygen erler» partiyasınıñ soñğı törağası   Kämel Jünistegimen swhbat   Belgili jazuşı, qoğam qayratkeri Kämel …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan