Basqı bet / Jarıq nwrdıñ säulesi / Rabğwzi /    Nasreddin Rabğuzi qissalarındağı danalıq tağılımdar

   Nasreddin Rabğuzi qissalarındağı danalıq tağılımdar

Türkilik ortağasırlıq oyşıl Rabğuzi öziniñ tereñ oylı mısalğa tolı şığarmalarında önegeli, tälimdik ülgilerdi oqırmandarına wsınadı. Ärine, Rabğuzi qissaları mwsılmandıq syujetterdi örnekteuge arnaluı sol zamandağı basımdıq tanıtqan dünietanım – islam principteri men qalıptarı ekendigin bildiredi. Biraq basqa dinderde kezdesetin wğımdar men añızdar da bwl qissalardan orın alğan.

Qazaq oqırmandarın alğaşqılardıñ biri bolıp Rabğuzidiñ qissalarımen tanıstırğan N.Sağındıqov audarması boldı. «Rabğuzi qissalarınıñ» qıjıra boyınşa 710 jılı, jañaşa jıl sanaumen 1310 jılı jazılğanın Alma Qıraubaeva «Ejelgi däuir ädebietinde» atap körsetedi140. «Rabğuzi kitabı – ejelgi arab, parsı elderinde tuıp, birden-birge auısıp kele jatqan şığıstıq syujetterdiñ jiıntığı. Kitapta tabiğat, dünie qwbılıstarı, jaratılıstıñ payda boluı jayındağı mifologiyalıq äñgimeler, haliftar, payğambarlar turalı añız-qissalar, ertegiler, öleñder bar» dep körsetedi avtor şığarmanıñ mazmwnına sipattama bere otırıp (1,185-6.). Ärine, qazaqtıñ keñ dalasına mwsılman dinindegi danalıq qalıptarı, etikalıq principter tek osınday körkemdik jolmen ğana tezirek tarala alatın edi. Öytkeni, qazaq halqı ejelden auız ädebietine, añız äñgimelerge, öleñ sözge, dastandarğa, naqıldar men maqal-mätelderge qwmarlığı mol ekenin bildirip otırğanı belgili. Sondıqtan Rabğuzidiñ qissalarındağı danalıq tağılımdarı türkiler dünietanımına säykes kele qalğanına tañğaluğa bolmaydı. Bwl bizdiñ şığıstıq dilimizdiñ erekşeligine jatadı. Al etikalıq bağıttağı filosofiyalıq tüsinikterimiz halqımızdıñ ruhani belgisi ispetti.

Rabğuzi qissalarında Nwh payğambardıñ topan sudan keyingi jerdegi tirşiliktiñ sipattamasın bayandauğa arnalğan hikayattarı bar. Hayuanattar äleminen Nwhtıñ ärqaysısın jwptan saqtap qaluğa tırısuınıñ özi Jer betindegi Ğarıştıq üylesimdilikti ornatuğa degen talpınıs emes pe? Söytip, Rabğuzi adamdardı tirşilik älemin qwrmetteuge şaqıradı jäne düniedegi ärbir is-äreketten qwdaydıñ qwdiretin köre otırıp, oyşıl ärbir adamğa Aqiqat aldındağı jauapkerşilikti wmıtpaudı eske tüsiredi. Söytip, ol älemdik üylesimdilikti qwrmetteuge üyretedi, adamnıñ ärqaşanda ömirdiñ twñğiığın tek adaldıqpen, ädildikpen sezine alatındığına senimdiligin bildiredi. Mine osı principter nağız ömirde jetekşi röl atqaradı.

Öte qısqa ğana kölemnen twratın Haziret Lwqpannıñ biday ornına arpanı ekkeni jaylı hikayat qissada keltiriledi. Biraq ol adamzatqa filosofiyalıq mağınası, danalıq tereñdigi twrğısınan alğanda öte mañızdı hikayattarınıñ biri degen oydamız. Sebebi, bwl hikayatta düniedegi ärbir ärekettiñ astarında adamnıñ ömir süruine baylanıstı qwndılıq negizderdi saraptau jatqanı bayqaladı. Haziret Lwqpan alañğasar adamnıñ keypine kirip öz qojasına «Arpa eksem bidey şıqpay ma?» degen paradokstik swraq-jauabın beredi. Ärine, ol jauapqa qojası qanağattanbaydı da, öziniñ barlıq tañğalısımen Lwqpanğa degen kisimşiligin: «Qaşan arpadan biday şığıp edi?» degen kekesin saualına jinaqtap jetkizedi. Ärine, Haziret Lwqpan bwl iske arnayı dayındıqpen qadam jasağandıqtan oğan jauabın da aldın ala dayındap qoyğan eken: «Olay bolsa, ne üşin jamandıq jasap, jaqsılıqtan ümit etesiz?» deydi. Hikayatta bwl añızdıñ tüyini retinde «Bwl äñgimeden keyin qojası jaman isten tıyıldı» dep oñdı qorıtındı keltiriledi. Osınday tärbielik mändegi ärbir swhbattıñ nätijesi öz zamanında äleumettik ortağa jemisterin berip otırğanğa wqsaydı. Al, endi swhbat arqılı oydı talqığa salu, äñgimelesu arqılı danalıq tağılımnıñ mänin aşu siyaqtı täsilder ejelgi Antika äleminde keñinen qoldanılğan. Pikirtalas arqılı Aqiqattı izdeudi ejelgi düniedegi filosoftar ädetke aynaldırğanın bilemiz.

Jalpı filosofiyalıq ağımdardıñ barlığında jaqsılıq pen jamandıqtıñ araqatınası ajıratıladı. Arpanı bidaydan ajıratqanday ärbir qwbılısqa özindik sipattamalar beruge tırısadı. Ol zañdı talpınıs ekeni belgili. Öytkeni, adam ömirindegi qarama-qarsı bağıttağı äreketterdiñ barlığı bir-birimen aralasıp, onıñ ärqaysısınıñ özindik sipat – qasietteri ayqındalmasa, onda ömirdiñ mağınalıq irgetası şayqaladı, adam öziniñ ömirlik bağıtın joğaltadı. Sondıqtan, jaqsılıq turalı söz qozğağanda onı negizinen adamdı bwl ömirde baqıttı etetin, quanışqa bölendiretin qwbılıstarmen baylanıstıramız. Biraq, adamnıñ jalğan qwndılıqtardıñ jeteginde ketetin kezderi jiirek bolatının adamzat tarihı däleldep otır. YAğni pende üşin bwl tirşilikte materialdıq baylıqqa wmtılu, ataq, maqsat, özim bilgiştik pen qızğanşaqtıqtar negizgi qwndılıqtıq bağdar bolıp kele jatqanına kuämiz. Al olar bolsa tarihi ürdistegi barlıq jamandıqtıñ negizi, bolmıstıñ köleñkeli irgetası ekeni anıq.

Qazaqta «ne ekseñ, sonı orasıñ» degen qanattı söz bar. Joğarıda aytılğan hikayattıñ logikalıq jiıntığı siyaqtı aytılğan maqal ekeni bayqaladı. YAğni kez kelgen adam özine jaqsılıqtıñ ünemi kelip twruın, ömiriniñ mändi de, sändi boluın qalağanımen özi keyde bilip, keyde bilmey jaqsılıqtan göri jamandıqtıñ dänin şaşıp jürui mümkin. Ärine, adamğa ömirde qatelesuge qwqıq joğarğı Ruhtan berilgen. Al, biraq qateliktiñ tüpki nätijesin bilip twrıp jasalınğan äreket künäğa äkelip soğatının bilgen abzal. Bilmestikpen jasalğan qatelik üşin adamdı jazğıruğa bolmaydı. Tek sonı sanalı türde qaytalamauğa tırısu kerek. Sonda ol ömirde ruhani bir satığa köteriledi, damidı, ösedi.

Haziret Lwqpannıñ kelesi bir hikayatında eşqaşanda öziñdi qorşağan ortadağı tirşilik ielerine qiyanat jasama, ol künäniñ eñ ülkenderiniñ biri degen danalıq tağılımın tüsinemiz. Öz balalarınıñ şımşıqtıñ balapanın wstap ber degenine könip, wyanıñ auzına şüberek japqannan keyin onı wmıtıp ketip, balapandardı öltirip aladı, biraq şımşıq tiri qaladı. Hikayatta osı oqiğa Lwqpan hakimniñ ömirinde de qaytalanadı. Özi wzaq jıldar boyı zındanda jatıp tiri qaladı, biraq balaları sol zındanda ölip qaladı. Mine, söytip, adam keyde öziniñ is-äreketine jauapkerşiliksiz qarasa, ol mindetti türde onıñ aqırğı zardabın tatuğa tiis degen twjırımdı añğaramız. YAğni Aqiqattıñ zañdarın bilmeuşilik, onıñ işki qisınına şınayılıqpen berilmeuşilik ärbir pende üşin onıñ aldındağı jauapkerşilikten bosatpaytınına megzeydi. Äzirge qoğamdağı äleumettik qatınastardı zertteuşi memlekettik zañdardıñ qwzırına bağınıp qana ömir sürudi oylaytın deñgeyden asa almaytın kezderimiz köptep sanaladı. Şın mäninde ol zañdar äleumettik ortadağı belgili bir tepe-teñdikti wstauğa, adamnıñ öz pendeşiliginiñ qwrbanı bolıp ketpeuine şekteu qoyadı. Bwl da ruhani jağınan jetilmegen sub'ektiler üşin mindetti türde kömegin tigizer tetik bolatını anıq.

Haziret Lwqpan esimi türkiler üşin danalıqtıñ, qayırımdı jannıñ beynesine aynaladı. Al Süleymen payğambardıñ tabiğattağı tirşilik ieleriniñ bäriniñ tilin bilui jalpı adamzattıñ aşılmay kele jatqan qabiletimen tanıstırğanmen birdey. YAğni bwl qasietke ie bolu üşin ärbir adam Süleymen payğambar deñgeyine deyin köterilui tiis degendey tereñ oy jatqanday äser qaldıradı.

Biraq sol tabiğat pen adamzattıñ barlığın bilegen, qadir-qasietimen öz zamanında älemniñ eñ küştisine aynalğan Süleymen payğambar jerdegi qwmırsqalar patşası Manzuranıñ aldında sözge tosıladı, onıñ keremet qisındı danalıq twjırımdarına qaytarımdı uäj ayta almaydı. Kerisinşe, onıñ danalığına, köregendigine, qayırımdılığına tänti boladı. Özin äljuazbın, köp närseden kişimin dep esepteytin qwmırsqa bir sätke Süleymen payğambar üşin ülken wstazğa aynaladı. Rabğuzi qissalarınıñ danalıq tağılımdarı da osı hikayattıñ astarların tüsinude bolıp twr. Şın mäninde ärbir adam üşin ömirde kez kelgen adam Wstaz bola aladı, kez kelgen tabiğat qwbılısı, tirşilik Iesi jaqsı närsege üyrete aladı. Ol üşin ärbir pende öziniñ ömirindegi kez kelgen sätke, qwbılısqa, oqiğağa mwqiyattılıqpen, barlıq ınta-ıqılaspen nazar salıp, añğarımpazdıq tanıtuı kerek degen danalıq tağılımdı tüsinemiz. YAğni bwl düniede eş närse bekerden-beker jüzege aspaydı, rauajdanbaydı. Ärbir qwbılıstıñ tüp-törkininde Ğalamnıñ, Ğarıştıñ, Ruhani küşterdiñ adamğa kömektesuge bağıttalğan äreketteri twrğanday boladı. Tipten, adam tüsti de beker körmeydi. Tek solardı tüsinuden, sezinuden, payımdaudan, zerdeleuden adamnıñ alşaqtap ketetin kezderi köbirek kezdesedi. Rabğuzi qissalarınıñ osı mäselelerdi eske tüsirip otıratın qwdireti bar.

Harut pen Marutqa arnalğan hikayadağı tälimdik önegeli twjırımdardıñ mañızı erekşe. Bwl hikayada adamnıñ ruhani äleminiñ köleñkeli betteriniñ qır-sırına wqıptılıqpen nazar audaru qajettiligi aytıladı. Kezinde Qoja Ahmet Iasaui men Jüsip Balasağwn jırlarında atap körsetilgen adamnıñ ruhani jetilmegendigin bildiretin näpsiqwmarlıq qwbılısı filosofiyalıq taldaudan ötedi.

Rabğuzi hikayalarında perişteniñ özi keyde dwrıs joldan tayqıp ketip, zinaqorlıq jolğa tüsui mümkin ekendigi bayandaladı. YAğni näpsi degen keremet tünek küşi öziniñ qaharlı qwdiretin adamnıñ kütpegen şağında tanıtuı mümkin degen oy bildiredi. Ejelgi Qıtay eliniñ danalarınıñ biri Lao-czı «Özgeni jeñgen küşti, özin jeñgen qwdiretti» degen eken. Şınımen de «bilekti birdi jığar, bilimdi mıñdı jığar» degen qazaq üşin de öziniñ boyındağı kemşilikterdi köre bilu mañızdı boluğa tiis. Öytkeni, adamnıñ bilimdiliginiñ, zerdeliliginiñ eñ joğarğı körinisi onıñ öz boyındağı kemşilikterimen küresui bolıp tabıladı.

Adamnıñ tabiğatın tüsinudiñ özi bir keremet dünie ekenin türki däuiriniñ oyşıldarı jaqsı tüsingenge wqsaydı. Al adamnıñ boyındağı näpsige, yağni tabiği qajettilikterge, instinktik qwrılımdarğa qaray beyimdilik belgili bir qalıptan artıp ketken jağdayda ol özimşildiktiñ twrpayı keypine enedi. Adam tabiği müddelerin qanağattandıru maqsatın jüzege asıru jolında jürip ruhani qwldıraudıñ sürleuine qalay tüsip ketkenin bayqamaydı. Söytip, ol öziniñ is-äreketteriniñ özgege de, özine de jamandıq äkelgenin soñınan ğana sezedi. Aqılı bolsa ökinedi, ruhanilığı bolsa jöndeydi, üylesimdikke wmtıladı.

Rabğuzi qissalarındağı filosofiyalıq twjırımdarmen tanısa otırıp, «Adam öziniñ boyındağı tabiği instinkterin şektey ala ma?» degen swraq tuındaydı. Ärine, ol mäsele adamda qanday negizgi tabiği instinkter bar? degen swraqqa jauap beruden bastaladı. Barlıq tirşilik ieleri siyaqtı adam da aldımen tabiğattıñ bir böligi bolğandıqtan onıñ üylesimdi zañdılığına bağınadı. Ol zañdılıqtar boyınşa adam boyındağı üş türli tabiği qasiet öz küşin joğaltpaydı. Olar: özin-özi qorğau instinkti (yağni tiri qalu üşin küres); özin-özi qamtamasız etu instinkti (yağni erteñgi küngi tirşilik üşin de küres); wrpaqtı jalğastıru instinkti (yağni ömiriniñ qısqalığın wrpağınıñ ömirimen jalğastıradı). Sonımen, barlıq hayuandarğa tän kürestiñ türleri adam üşin de jat emes. Degenmen adamnıñ hayuandardan tübegeyli ayırmaşılığı onıñ ruhani äleminiñ, yağni jan düniesiniñ bolğanında. Al bwl älemniñ zañdılığı erekşe näzik baylanıstardan twradı, onıñ erekşe ırğağı boladı. Sondıqtan adamnıñ tağdırı, ömiri, jetekşi dünietanımdıq bağdarları, qwndılıqtar jüyesi osı ruhani qwrılımdarğa bağınuı tiis. Sonda ğana näpsi zerdeli deñgeyge deyin şekteledi. Ärkim öz isine soñınan wyalmaydı, ol ruhanilıqqa tolı äreketterdi jasauğa beyim twradı.

Rabğuzi bildiretin danalıqtıñ ülgileri öz zamandastarı ğana emes, özinen keyingi talay wrpaqqa nağız adamgerşiliktiñ sipatı ispetti bolğanına kümändanbaymız jäne onıñ filosofiyalıq mänin aşa tüsuge üles qostı. Öytkeni, talay danalıqtıñ ülgisi türkilik tarihımızdıñ aşılmağan betterinde jatır.

Al, endi Rabğuzi turalı jarıq körgen eñbekterdiñ işinen Roza Mwqanovanıñ 72 payğambardıñ ömiriniñ tarihın bayandağan «Rabğuzi qissa-sül-änbiyya-y. Adam atadan Mwhammed ğalayhi-uässälämğa deyin» degen şığarması qomaqtı dünie bolıp tabıladı.141Türki älemine engen ruhani negizderdi tüsindirude bwl qwndılığı zor eñbek demekşimiz. Ärine, Rabğuzidiñ basqa da şığarmaları jarıqqa şığıp, halqımızdıñ ruhani düniesin bayıta tüse bererine senimdimiz. Sol maqsattağı äreketter bolaşaq ğılımi zertteulerdiñ ülesinde. Bwl türki tildi halıqtardıñ intellektualdıq küşin biriktiruine täueldi is bolıp tabıladı.

S. NWRMWRATOV.

 

Sonday-aq, oqıñız

Qissa Mariyam ua Ğaysa ğalayhi-uässäläm

Märiyam elinen ayırılıp, kün şığıs tarapına barıp, ğwsıl qwyınbaq üşin özine perde twttı. Sonda Alla …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan