باسقى بەت / بىلگەن شايىر ايتادى / قيسسا حازىرەت ءالي رازى اللا انھۋدىڭ شاھ باربارعا قۇل بولىپ ساتىلعانى تۋرالى

قيسسا حازىرەت ءالي رازى اللا انھۋدىڭ شاھ باربارعا قۇل بولىپ ساتىلعانى تۋرالى

قيسسا حازىرەت ءالي رازى اللا انھۋدىڭ شاھ باربارعا قۇل بولىپ ساتىلعانى تۋرالى. داستان قازان قالاسىنداعى م.ا.چيركوۆا بالالارىنىڭ باسپاحاناسىندا 1896, 1901, 1907, 1916 جىلدارى جانە 1913 جىلى ۋنيۆەرسيتەت باسپاحاناسىندا جارىق كورگەن. بۇل جاريالانىمداردىڭ  بارلىعى وعك-نىڭ  قولجازبا قورىندا ساقتاۋلى. باسىلىمداردى ءوزارا سالىستىرۋ بارىسىندا بۇل ماتىندەردىڭ بارلىعى 1896 جىلعى كىتاپتىڭ  قايتالانعان باسىلىمدارى ەكەنى  انىقتالدى. داستاندى  جاريالاعان اقىن جۇسىپبەك شايحىسلامۇلى.

 باستايمىن “بيسميللا” دەپ ءتاڭىرىم اتىن،

قوزعاتايىن وتكەندەردىڭ حيكاياتىن.

دۇعاڭىزدان تاستاما پايعامباردى،

كورسەتكەن بۇ عالامعا شاراپاتىن.

 

تىڭداڭىز بۇ قيسسانى، كوپ الەۋمەت،

قۇدايعا جوعالمايدى قىلعان قىزمەت.

اسپاندا عارشى كۇرسى، پەرىشتە بار،

جاراتتى جەر مەن كوكتى جاپپار قۇدىرەت.

 

اللانىڭ پەندەسىنە راحماتى بار،

راسۋلى پايعامباردىڭ شاپاعاتى بار.

مۇحاممەد ۇمبەتىنە مەيىربان-ءدۇر،

بىلمەيدى وسىلاردى اسى جاندار.

 

مۇحاممەد ءدارۇد ايتقىل مۇستافاعا،

جاراسار قىلعان قىزمەت پاديشاعا.

ءبىر كۇنى حاق راسۋل پايعامبارىم،

ناسيحات ايتار ەدى ساحاباعا.

 

جۇرتىنا كوپ ناسيحات جاۋاپ بەردى،

كوندىردى حۇكىمىنە تامام ەلدى.

ءماجىلىس قىپ مەشىتىندە وتىرعاندا،

ەسىكتەن ءبىر ءمۇساپىر كىرىپ كەلدى.

 

كوزىنىڭ جاسىن توگىپ جىلاپ تۇردى،

الدىنا حاق راسۋلدىڭ مويىنسۇندى.

بۇزىلدى جۇرتتىڭ كوڭلى مۇنى كورىپ،

ءتورت جارعا پايعامبار مەن ارىز قىلدى.

 

عارىپ ايتتى: – ءسىز تاقسىر – اسىل گاۋھار،

ون سەگىز مىڭ عالامعا بولدىڭ ءسارۋار.

سىزگە وڭاي، ماعان قيىن پاديشاھىم،

ءبىر قاجەت سىزدەن تىلەك جۇمىسىم بار.

 

ۇيىمدە، تاقسىر، مەنىڭ مالدارىم جوق،

سىزگە ايتار بوتەن جۇمىس، جانجالىم جوق.

ءجۇز ءتىللا قارىزىم بار، تاپپاي كەلدىم،

كوڭلىمدە مۇنان باسقا ارمانىم جوق.

 

ءجۇز ءتىللا قارىزىم بار، پۇل بەرەرمىن،

مالىم جوق، ەندى، تاقسىر، نە بەرەرمىن.

قۇتقارعىل سونان مەنى، پاديشاھىم،

تابا الماي سونىڭ ءۇشىن جىلاپ ءجۇرمىن.

 

جاراتتى قاجەت ءۇشىن ءسىزدى قۇداي،

تابا الماي الدىڭىزعا كەلدىم سۇراي.

بارىڭنەن قايىر سۇراي كەلىپ ەدىم،

دۇنيەدە مۇقتاج بولعان مەن ءبىر كەدەي.

 

بۇ ءسوزى ەسىتىلدى پايعامبارعا،

قارادى ءتورت جار مەنەن ساحاباعا.

– عارىپتىڭ مۇدداعاسى مىناۋ ەكەن،

تالاپكەر قۇتقارۋشى كىسى بار ما؟

 

پايعامبار توڭىرەككە ءۇش قارادى،

ءۇش ايتقاندا جۇرت جاۋاپ بەرە المادى.

ەر ءالي قول قۋسىرىپ تۇرەگەلدى،

ءبىر ادام سونان باسقا جارامادى.

 

ىزەتپەن تۇرەگەلدى حازىرەت ءالي،

جوق ەدى و كىسىدە دۇنيە مالى.

وتىرعان كوپ ويلايدى “نە بەرەر؟” دەپ،

بار ەدى ءدۇلدۇلى مەن زۇلپىقارى.

 

راسۋل ايتتى: – نە ىسكە تۇردىڭ، جانىم،

ءبارى دە ءحالى-شاماڭ بىزگە ماعلۇم.

بايلاردىڭ سەنەن باسقا ءبارى دە وتىر،

تابارعا ءجۇز ءتىللانى كەلەر مە ءالىڭ؟

 

كوزىنەن جاسى اعىپ تۇرەگەلگەن،

“ەي، اتا، رۇقسات بەر”  دەپ، شاھيماردان.

باتا الىپ پايعامباردان حازىرەت ءالي،

قاپا بوپ ۇيدەن شىعىپ جۇرە بەرگەن.

 

كەلدى دە جەتەلەدى ءالي حايدار،

اللانىڭ ءھار نارسەدەن ءوزىن ساقتار.

– كوزىڭ جۇم، ەي، عارىبىم، قالا كورمە،

كورەرمىز ءبىر تىلەكتى بەرسە جاپپار.

 

سول عارىپ كوزىن جۇمىپ جۇرە بەردى،

اليمەن جولداستاسىپ جولعا كىردى.

ءالي ايتتى: – ەي، بەيشارا، كوزىڭدى اش،

عارىبىم ءبىر شاھارعا جەتتىڭ ەندى.

 

كورىندى عاجاپ سۇلۋ كەلگەن شاھارى،

لاعىل، جاقۇت، التىننان ءۇيدىڭ ءبارى.

التىن مەنەن كۇمىستەن سوققان ەكەن،

كورگەن سوڭ قايران قالدى حازىرەت ءالي.

 

ۇلىق داريا شاھاردىڭ اراسىندا،

ءبىتىپتى ءتۇرلى جەمىس اعاشىندا.

كەدەي قورىقتى “بۇل مەنى ولتىرەر”  دەپ،

كاپىردىڭ تانىماعان قالاسىندا.

 

كەدەي قورىقتى ءاليدى “نە قىلار؟”  دەپ،

مەن ولسەم، قانىم جەرگە توگىلەر دەپ.

مال تابام دەپ جولىقتىم ءبىر بالەگە،

قابىرعام ولگەننەن سوڭ سوگىلەر دەپ.

 

– تاقسىر-اۋ، بۇ جەردەن سويلەپ تۇرسىڭ،

باراردى ەلگە امان قۇداي ءبىلسىن.

شاھاردىڭ ءتۇرى جامان كورىنەدى،

كەتەلىك، تاۋىپ بەرگەن پۇلىڭ قۇرسىن.

 

ەي، تاقسىر، رۇقسات بەرگىل ەندى بىزگە،

مەن رازى بولايىن، ءالي، سىزگە.

بارىنەن پۇلىڭ قۇرىسىن، جانىم ءتاتتى،

بارالىق جىبەرسەڭىز ۇيىمىزگە.

 

– سەن بەكەر سويلەپ نە قىلاسىڭ،

ھاركىمنەن ءبىر تيىندىق پۇل سۇرارسىڭ.

جانىڭدى كاپىر الماس، قۇداي الار،

ۇيىڭە ەسەن بولساڭ ءبىر باراسىڭ.

 

جارلى ايتتى: – ەي، تاقسىر، بۇ نە شاھار،

ءسىز ماعان سويلەدى دەپ، قىلما قاھار.

– كەلدىڭ عوي كەرەمەتپەن جارلىم بايعۇس،

كاپىردىڭ پاديشاسى – شاھ باربار.

 

اليدەن ءبىر كەرەمەت كوردى سوندا،

جىعىلىپ اياعىنا بولدى پەندە.

– بورىشىڭنان قۇتىلارسىڭ، ەي، بەيشارام،

اپارىپ مەنى ساتساڭ وسى حانعا.

 

بازارىنا بۇل شاھاردىڭ مەنى الىپ بار،

سەندەي ادام كاپىردەن كورمەي قورقار.

باعانى كوپ كەم ەتپە بەكەر قورقىپ،

پاتشاسى ءتىللا بەرىپ الىپ كەتەر.

 

جايىڭدى حانعا بارىپ سەن ايتقايسىڭ،

ءھار ونەر قىلادى دەپ كوپ ايتقايسىڭ.

كاپىردەن بارىپ ءتىلىڭ تارتپاعايسىڭ،

ارزان باعا تىللاعا ساتپاعايسىڭ.

قۇلىمنىڭ مىڭ كىسىلىك ونەرى بار دەپ،

ءھار ونەر قىلادى دەپ ماقتاعايسىڭ.

 

بازارعا ەندى مۇنى الىپ كەلدى،

حالايىق جيىلعان كوپ ءبارى كوردى.

– باعاسىن بۇ قۇلىڭنىڭ قاشىرماي ايت،

الايىق بىرەۋىمىز ساتساڭ، – دەيدى.

 

– بۇ قۇلىم ءوز جۇرتىمدا ءبىر ارىستان،

اتى مۇنىڭ قاشامشام، كوپ-ءتى دۇشپان.

كۇنباتىس، كۇنشىعىستا بولسا جاۋىڭ،

قىلادى سونىڭ ءبارىن جەرمەن-جەكسەن.

 

بۇ قۇلىم ءوزى پالۋان مىڭ كىسىدەي،

بەس مىڭ ءتىللا بەرىپ ءجۇر ەل ىشىندە.

بەرمەسەڭ ون مىڭ ءتىللا مەن ساتپايمىن،

ءبىر قىلعان قىزىعارسىڭ جۇمىسىنان.

 

– بىلدىك قوي بۇ قۇلىڭدى ىسكە جارار،

بەرەلىك پاتشامىزعا بارىپ حابار.

حالىمىز كەلمەس ءبىزدىڭ، قىمبات ەكەن،

ءبىر السا بۇ قۇلىڭدى پاتشا الار.

 

ءبىر جىگىت حابار بەردى پاديشاعا،

حان الار قۇلدى كورسە بۇ باعاعا.

– ون مىڭ ءتىللا سۇرايدى ساتامىن دەپ،

ءبىر كەدەي قۇل اپكەلدى بۇ قالاعا.

 

بازارعا بىرەۋ قۇلدى اپكەپ سالدى،

كورگەن جان وسى كۇندە قايران قالدى.

باعاسى مىڭ كىسىدەي بار دەگەن سوڭ،

جاللادتار ءحالى كەلىپ الا المادى.

 

سول جىگىت وسىلايشا جاۋاپ بەردى،

پاتشا مۇنى ەسىتىپ تۇرەگەلدى.

سول ۋاقىتتا پاديشا زاۋقى كەلىپ،

شاقىرتتى قۇلىمەنەن كەلگەندەردى.

 

“شاقىر” دەپ پاديشاسى ايتىپ سالدى:

– كورەلىك، الىپ كەلشى قانداي جان-دى.

الدىنا پاديشانىڭ كەلتىرگەلى،

سول جىگىت بەيشاراعا قايتىپ باردى.

 

– شاقىرسا ءبىز بارالىق حانىڭىزعا،

بىزدەردى قۇلاعىنا سالدىڭىز با؟

پاديشا ەكەۋمىزدى شاقىرتىپتى،

ءيا، ءالي، ءسىز ءجۇرىڭىز الدىمىزدا.

 

الدىنا حازىرەت ءالي ءجۇرىپ كەلدى،

جارلى ءجۇر ساتايىن دەپ ءالي شەردى.

– ەسىككە مەنەن بۇرىن ءسىز كىرىڭىز،

جاۋاپ بەر حانعا ءوزىڭ، تاقسىر، ەندى.

 

الدىمەن حازىرەت ءالي كىرىپ كەلدى،

پاديشا  توردە وتىرعان مۇنى كوردى.

قاسىنا پاديشانىڭ وتىرعان سوڭ،

جاۋابىن باستان-اياق ايتا بەردى.

 

پاتشا ايتتى: – سەن ءوزىڭ قايدان ءجۇرسىڭ،

مۇنداي قۇلدى ساتام دەپ نە قىلاسىڭ؟

وتىرىك ايتپاي شىنىڭدى ايتشى ماعان،

قۇلىڭ  پاتشا سيپاتتى، ءوزىڭ قۇلسىڭ.

 

– ەي،  پاديشا، مەن ايتايىن ساعان ارىز،

مال تاۋسىلىپ، باسىڭدا بولسا قارىز.

قولىڭنان داۋلەت كەتىپ بورىشىڭ بولسا،

سوندا ءسىز قايتەر ەدىڭ، سۇلتانىمىز؟

 

بەرەمىن قۇلىم ساتىپ قارىزدارعا،

قۇلسىز ىلاج بولمادى پۇل تابارعا.

سۇراساڭ مەنىڭ جۇرتىم شاھار سيراپ،

كەلەمىن زارۋراتتان قۇتىلارعا.

 

حان ايتتى: – كىم بولادى سەنىڭ اتىڭ،

قاي جۇرتتان ەسىتەلىك اسىل زاتىڭ؟

قۇلىمنىڭ مىڭ كىسىلىك باعاسى دەپسىڭ،

قۇلىڭدى مىقتى بولسا، ماعان ساتىڭ.

 

– بۇ قۇلىم ءوز جۇرتىندا ءبىر ارىستان،

اتى مۇنىڭ قاشامشام، كوپ-ءتى دۇشپان.

كۇنشىعىس، كۇنباتىستا بولسا جاۋىڭ،

قىلادى سونىڭ ءبارىن جەرمەن-جەكسەن.

 

حان ايتتى: – ەي، قۇلىم، سويلەشى سەن،

قايدا الىسقا جۇمساسام بارارمىسىڭ؟

مەنىڭ ءبىر قاتتى قيىن ءۇش ءىسىم بار،

سەن سونى بىتىرەرگە جارارمىسىڭ؟

 

قاپتايدى ءبىر داريا شاھارىمىزدى،

بوگەيمىز دەپ تۇگەستىك بارىمىزدى.

ءبىر داريا، ءبىر ايداھار بالە شىعىپ،

جەڭە الماي تۇگەسىپ تۇر ارىمىزدى.

 

ءبىرى سول ەر شىعىپتى مۇسىلماننان،

ماڭدايى قايتپايدى ەكەن ءتىرى جاننان.

قىرىپ-جويىپ بارادى تالاي ەلدى،

كەك الىپ بەرەمىسىڭ سول پالۋاننان؟

 

قورقامىن اتىن ەستىپ، ءجۇزىن كورمەي،

سالادى جىلدا بۇلىك تىنىشتىق بەرمەي.

اس باتپاي جۇرەگىمە تىتىرەيمىن،

سونان-اق ولەم بە دەپ اجال كەلمەي.

 

ءبىر ىلاج تابامىسىڭ، قۇلىم، وعان،

ءالي كەلسە، بۇ جۇرتقا بەرمەيدى امان.

ءبىر قيىن قاتتى قايعى جۇمىسىم سول،

بارارعا سەن اليگە بار ما شاماڭ؟

 

قىلا كور دەرتكە دارمەن، قاشامشامىم،

قۇرىدى كۇندە جاسىپ جارىم جاسىم.

مەن داعى جىراقپەنەن ءجۇرۋشى ەدىم،

باتپايدى ءالي دەسە ىشكەن اسىم.

 

جىلىندا ول ۇرىسقا كەلەت دەيدى،

مىڭ كىسىنى ءبىر كىسىدەي كورەت دەيدى.

ءجۇز مىڭ ەر ءبىزدىڭ ەلدەن بارسا داعى،

بارشاسى ءبىر قىلىشتان ولەت دەيدى.

 

سونى ولتىرسەڭ ەلىمدى مەن بەرەيىن،

پاتشا قىلىپ توبەمە كوتەرەيىن.

توي قىلىپ كوپ جۇرتىمدى جيىپ الىپ،

قالاساڭ ءوز ەلىڭە جىبەرەيىن.

 

ءالي ايتتى: – ۋاعدادا بەك تۇرامىن،

جاۋىمدى مەن دە ۇرىسقان كوپ قىرامىن.

بار ارمانىڭ سول بولسا، پاديشاھىم،

ءاليدى بايلاپ الدىڭا اپ كەلەمىن.

 

پاديشا سوندا تۇرىپ قۋاندى بەك،

الامىن دەگەننەن سوڭ دۇشپاننان كەك.

حان سول جەردە بۇيىردى قازىناشىعا،

“ون مىڭ ءتىللا قازىنادان الىپ كەل” دەپ.

 

ون مىڭ ءتىللا قازىناشى الىپ كەلدى،

پاقىرعا ساناماققا ءبارىن بەردى.

– تىللامەن جەردىڭ ءجۇزىن تولتىرساڭ دا،

ساتپاس ەم پۇلىم بولسا مۇنداي ەردى.

 

كەم قىلدى مەنى مالعا ءبىر قۇدايىم،

قۇلىمدى ماقتاي بەرىپ نە قىلايىن.

ءبىر تۇگىن بەرمەس ەدىم مىڭ تىللاعا،

كەتىردى بورىشىم قىسىپ مەنەن جايىم.

 

حان ايتتى: – ەي، قاشامشام، تىڭدا، بالام،

جىلىندا سەندەي ءجۇز قۇل ساتىپ الام.

مىڭ سان قۇل بوگەي الماي جاتىر سونى،

كەلە مە سول دارياعا سەنىڭ شاماڭ.

 

– بوگەيمىن دارياڭدى جالعىز ءوزىم،

پاديشا، وسى بولسا ايتقان ءسوزىڭ.

جالعىز ءوزىم بايلايمىن دارياڭدى،

نانباساڭ كورىپ تۇرسىن بارىپ كوزىڭ.

 

– قاشامشام، قۇلاعىڭ سال، سوزدەرىم كوپ،

سارعايدىم تۇنىمەنەن ۋايىم جەپ.

سان قۇلمەن كەرنەيلەتىپ، جەر كۇڭىرەنتىپ،

بارىپ ەم ايداھاردى كورەيىن دەپ.

 

ول تارتتى بارشامىزدى ءبىر دەمىمەن،

كوپ جاندى جۇتا بەردى ات-تونىمەن.

قارسىلىق  ھەش ءبىر كىسى قىلا المادى،

قىرىلىپ قاشىپ كەلدىك ءبىز سونىمەن.

 

ءالي ايتتى: – ايداھارعا مەن بارايىن،

قۋاتىن دۇشپانىڭنىڭ اڭعارايىن.

پاديشا، ماعان رازى بولامىسىڭ،

الدىڭا باسىن كەسىپ اپكەلەيىن.

 

ون مىڭ ءتىللا ول پاقىر قولىنا الدى،

ەلدى قاشان تابام دەپ قايعىلاندى.

ءدۇلدۇلدى ءالي ارىسلان مىنە بەرىپ،

ءدۇلدۇلدىڭ جانە ۇستىنە ءمىنىپ الدى.

 

پاقىردىڭ ءتىللانى الىپ كوڭىلى ءبىتتى،

ەلىنە قايتامىن دەپ نيەت ەتتى.

“قۇداعا، ءالي، ءسىزدى تاپسىردىم”  دەپ،

بەيشارا دۇعا قىلىپ قايتىپ كەتتى.

 

دۇشپانعا قۇل عىپ ساتتى ءالي ەردى،

قۇداي ارتىق جاراتقان جومارت شەردى.

“مادينەنى كورگەن سوڭ، ءمۇساپىرىم،

ءدۇلدۇلدى قويا بەر”  دەپ ۋاعدا بەردى.

 

ءمۇساپىردى ەرتىپ سالدى تۇستىك جەرگە،

اليدەي كىم پار بولار جومارت شەرگە.

“حاق راسۋل باباما سالەم دە”  دەپ،

ءۇش ايتتى “رازى بول” دەپ مۇساپىرگە.

 

– رازى بول، ءمۇساپىرىم، – دەدى حايدار،

اياعان سىزدەن مەنىڭ ەندى نەم بار.

– جاھاندا ءالي سىزدەي جان بار ما، – دەپ،

ءمۇساپىر “رازىمىن” دەپ، جىلادى زار.

 

ءمۇساپىر ەلگە قاراپ قادام باستى،

كوزىنەن قۋانعاننان توكتى جاستى.

“قۇداعا، ءالي، ءسىزدى تاپسىردىمدەپ،

قوش بول” دەپ، قولىن ۇستاپ امانداستى.

 

ول ءمۇساپىر ەلىنە قايتىپ كەتتى،

بۇل ارادا بىرنەشە كۇندەر ءوتتى.

ايلىق جولعا دۇلدۇلمەن بەس كۇن ءجۇرىپ،

مادينە شاھارىنا جەتىپ كەپتى.

 

ءاليدىڭ كىم شىداعان قاھارىنا،

پاقىردىڭ قۋانىش سالدى بيھارىنا.

ەلدى كورىپ ءدۇلدۇلدى قويا بەردى،

پيادا باسىپ كەلدى شاھارىنا.

 

جاياۋلاپ شاھارىنا ءجۇرىپ كەلدى،

كوڭىلى شات بوپ قۋانىپ كۇلىپ كەلدى.

بەسىن وقىپ مەشىتتە وتىر ەكەن،

سالەم بەرىپ راسۋلعا كىرىپ كەلدى.

 

پاقىر كەلىپ راسۋلعا سالەم بەردى،

كەلگەنىن ول پاقىردىڭ ءبارى كوردى.

حاسان، حۇسەيىن ەكەۋى ءتورت جاستا ەكەن،

“اتام قايدا؟”  دەپ، شۋلاپ جىلاي بەردى.

 

ەكى شاھزات سول جەردە جىلادى كوپ،

“اتام قايدا؟” دەپ، سوندا سۇرادى كوپ.

– ءسىزدى مۇندان جەتەلەپ الىپ كەتكەن،

اتامدى قايدا تاستاپ كەلدىڭىز؟ – دەپ.

 

قايدا تاستاپ كەلدىڭىز اتامىزدى،

جەتىم قىلىپ قويدىڭىز با، عارىپ ءبىزدى؟

شەرى اتامنىڭ حابارىن بەرشى جىلدام،

قۇتقارماققا اكەتكەن قارىزىڭىزدى.

 

راسۋل ايتتى: – جىلاما، پەرزەنتتەرىم،

پاقىردان مەن سۇرايىن نە حابارىن.

قانداي كۇيدە قالعانىن بىلە الدىڭ با،

بايان قىلشى  اللانىڭ ارىسلانىن؟

 

باسشىڭ جوق بىرگە كەتكەن تۇرسىز كەلىپ،

نە ىسكە ءالي ارىسلان قالدى كونىپ.

قايدا قالدى، ءاليدى بايان قىلشى،

جىبەردى مە قارىزىڭدى الىپ بەرىپ؟

 

سوندا پاقىر سويلەيدى كورگەندەرىن،

ايتادى باستان-اياق جۇرگەن جەرىن.

قۇل بولىپ ساتىلعانىن قۇداي ءۇشىن،

ون مىڭ ءتىللا پۇل الىپ بەرگەندەرىن.

 

– مەنى ۇيدەن اپ شىقتى بەرمەن ءجۇر دەپ،

ارتىنا مىنگىستەردى كوزىڭ جۇم دەپ.

ءبىر ۋاقىتتا اش دەگەن سوڭ، كوزىمدى اشتىم،

ماعان ايتتى “الدىڭدا ەلدى كور، – دەپ.

 

سەن مەنى بۇ شاھارعا ساتقىن قۇل، –  دەپ،

الارسىڭ مەنى ساتساڭ قانشا پۇل، – دەپ.

قۇداي ءۇشىن باعامدى حالال قىلدىم،

سونىمەنەن قارىزىڭنان سەن قۇتىل” دەپ.

 

اتى ەكەن ول شاھاردىڭ شاھى – باربار،

سات دەپ ءوزىن بۇيىردى ءالي حايدار.

ساتپايىن دەسەم ءالي مۇرتازانى،

امالىم جوق ءجۇز ءتىللا قارىزىم بار.

 

ءاليدى پاديشاعا ساتتىم سوندا،

پۇل الدىم قىمباتىنا ون مىڭ ءتىللا.

باربارعا ەر ءاليدى قۇل عىپ ساتىپ،

ءيا، تاقسىر، ءوزىم قايتىپ كەلدىم مۇندا.

 

شاھ باربار قولىمنان ساتىپ الدى،

“ايت”، – دەدى، – راسۋلىما ءبىزدىڭ حالدى.

“دۇشپانعا قۇل قىزمەت قىلامىن”  دەپ،

ەر ءالي ساۋ-سالامات سوندا قالدى.

 

تىڭدادى مىنا ءسوزدى كوپ جاماعات،

ءاليدى قالدى دەدى ساۋ-سالامات.

مۇساپىردەن حابارىن ەسىتكەن سوڭ،

كوڭىلى جاي بولدى سوندا ەكى شاھزات.

 

اليدەي جومارت جان جوق جاھاندا ءھار كەز،

پاقىر بارىپ بورىشىنان قۇتىلدى تەز.

بۇ جاقتىڭ اڭگىمەسى تۇرا تۇرسىن،

ەندى شاھيمارداننان ەستىڭىز ءسوز.

 

شىقتى دا قاھارلانىپ جۇرە بەردى،

ءالي حايدار دارياعا جەتىپ كەلدى.

مىڭ سان قۇل بوگەي الماي جاتىر ەكەن،

ء“بارىڭدى ازات قىلدىم” دەپ جاۋاپ بەردى.

 

ءبىر ۇلكەن سول ارادا تاۋ تۇرىپتى،

تاۋعا بارىپ قىلىشىن سۋىرىپتى.

سول تاۋدى زۇلپىقارمەن ەكى ءبولىپ،

جارىمىن سۋعا اپارىپ قوندىرىپتى.

 

سول تاۋدان اسا المادى اققان داريا،

اليگە بەرگەن قۇداي مىڭ سان حايلا.

داريانى ءاليدىڭ بايلاعانى،

دۇشپاننىڭ كوپ جۇرتىنا بولدى جاريا.

 

داريانى بوگەدى دە ەلگە كەلدى،

قۇتقارعان ازابىنان تالاي ەردى.

قاسىنا پاديشانىڭ كەلگەننەن سوڭ،

پاديشا قايران بولىپ كۇلە بەردى.

 

“قىلايىن ەندى، – دەدى، – ءبىرىن” ءالي،

ايداھارعا بارماققا كەلدى قاھارى.

سونىڭ مەن اپكەلەيىن باسىن كەسىپ،

ايداھاردىڭ بويى ءجۇز جەتى قارى.

 

قاسىنا ايداھاردىڭ بارىپ تۇردى،

ايداھار مۇنى كورىپ ايبات قىلدى.

ىسقىرىپ لەبىمەنەن تارتقان ەكەن،

ءالي تۇگىل قوزعالتتى قارا جەردى.

 

اقىرىپ سوندا ءالي ايقاي سالدى،

سۋىرىپ زۇلپىقارىن قولىنا الدى.

شاپقاندا زۇلپىقارى جەرگە باتىپ،

كەسۋگە كوك وگىزدى جاقىندادى.

 

قۇدايىم جابىرەيىلگە ءامىر قىلدى،

“ۇستا”  دەپ، شاپشاڭ بارىپ زۇلپىقاردى.

– كەسكەن سوڭ كوك وگىزدى دۇنيە بولماس،

تەز بارىپ زۇلپىقاردى تۇتقىن، – دەدى.

 

قاق ءبولىپ ايداھاردى باسقا سالدى،

زۇلپىقار جەتى قابات جەرگە باردى.

جابىرەيىل كوز اشقانشا جەرگە كىرىپ،

باسىنان زۇلپىقاردىڭ ۇستاي الدى.

 

جىعىلدى قاق جارىلىپ سول ايداھار،

قۇدا جاردەم قىلعان سوڭ ءالي حايدار.

اجداھانىڭ باسىن اپكەپ سالىپ ەدى،

كوردى دە قايران قالدى شاھ باربار.

 

سوڭ حازىرەت ءاليدىڭ قايراتىنا تاماشا قالىپ، بارباردىڭ ايتقانى:

 

– بوگەدىڭ داريانى جالعىز بارىپ،

مەن تۇرمىن قايراتىڭا قايران قالىپ.

قاشامشام، پەرىمىسىڭ،  ديۋمىسىڭ،

قايتىپ كەلدىڭ داريانى بايلاپ سالىپ.

 

تاس بايلاپ داريانى كەلدىڭ قايتىپ،

جاھاندا جان بار ما ەكەن سەنەن ارتىق.

كۇنىندە ءجۇز مىڭ اسكەر جابىلسا دا،

قىرىپ تاستاپ كەتەرسىڭ جەردەي تارپىپ.

 

سان مىڭ اسكەر تاۋسىلعان بايلاي الماي،

ابدەن شارشاپ بولعانبىز حايلا قالماي.

قايراتىڭدى كورگەن سوڭ، قورقىپ تۇرمىن،

ديۋ بولىپ جۇرمەڭىز ادام بولماي.

 

قاشامشام  ديۋمىسىڭ، پەرىمىسىڭ،

ساقىپقىران ەرلەردىڭ ءبىرىمىسىڭ.

ساعان بەرگەن رازىمىن مەن پۇلىما،

وسىنداي قىزمەت قىلىپ جۇرەرمىسىڭ.

 

ايداھاردىڭ اپكەلدىڭ باسىن كەسىپ،

قورقىپ ەدىك  ھەش ىلاج بولماس دەسىپ.

بۇل ەكەۋىن ءبىتىردىڭ جالعىز ءوزىڭ،

قۋانىپ مەن وتىرمىن كوڭىلىم ءوسىپ.

 

بۇ قايراتپەن ءاليدى اپكەلەسىڭ،

ساعان بولماس دۇنيەدە ھەش ادام تەڭ.

قاشامشامىم، ءبىتىردىڭ ەكەۋىن سەن،

سەنىڭ يەڭ باعاڭدى ايتىپتى كەم.

 

ەندى اليگە سەنى مەن جىبەرەيىن،

قايراتىڭنىڭ قىزىعىن بەك كورەيىن.

ءاليدى ءتىرى بايلاپ الىپ كەلسەڭ،

نە تىلەگىڭ بولسا دا، مەن بەرەيىن.

 

– اليگە مەن جۇرەيىن ءبىر تالاي جەر،

و دا اسقان مۇسىلمان، ءبىر كەمەڭگەر.

كەلەيىن ەر ءاليدى ءتىرى بايلاپ،

جولداسقا توقسان كىسى پالۋان بەر.

 

پاديشا، ماعان توقسان پالۋان بەر،

سىزدەر مەنىڭ اليگە بارعانىم كور.

بارالىق جولداستاسىپ توقسان پالۋان،

ءاليدى تاڭاتۇعىن اربا الىپ ءجۇر.

 

پاتشا ايتتى: – بۇ توقسان نەگە جارار،

جۇمىستى بىتىرەدى كۇندە دايار.

اليگە قايرات قىلساڭ، سەن قىلاسىڭ،

بۇلارىڭ سەرىك بولىپ بىرگە بارار.

 

توقسانىڭ قاشامشامنىڭ سوڭىنا ەرشى،

قىلعانىن ەر اليگە بارىپ كورشى.

بارىڭىز قاشامشامعا كۇش بەرىسىپ،

ءاليدى تاڭىپ بايلاپ الىپ كەلشى.

 

توقسانى كەلە جاتىر سوندا دەيدى،

ءبىر الىس كەلە جاتىر جولعا دەيدى.

ءالي ايتتى: – جىگىتتەر، قۇلاعىڭ سال،

ءاليدى ەندى تۇتىپ بايلا، – دەيدى.

 

بىرەۋ ايتتى: – وسى قۇل ءالي ەكەن، – دەپ،

پالۋان دەگەن كىسى وسى ەكەن، – دەپ.

ءاليدى بايلاپ قايتا ءجۇردى دەيدى،

– ءالي جالعىز دالادا ءجۇر ەكەن،– دەپ.

 

بىرەۋىڭ پاديشاعا بار، – دەپ ايتتى،

ءسۇيىنشى، سۇلتانىڭنان ال، – دەپ ايتتى.

ءبىر پالۋان پاديشاعا كەلدى داعى،

ء“سۇيىنشى، ءبىز اپكەلدىك، حان”  دەپ ايتتى.

 

سۇيىنشىگە ءجۇز ءتىللا بەردى حانى،

دۇشپاندى مۇقاتتىق دەپ كورسەتتى ونى.

ارباعا تاڭۋمەنەن كەلدى  داعى،

تۇرادى اسپانعا ۇشىپ حازىرەت ءالي.

 

ارباسى توقسان ەكى بايلاپ العان،

اقىرىپ سوندا ءالي ايقاي سالعان.

اربامەن ونشا-مۇنشا ويىن قىلىپ،

كاپىردەن ءجۇز مىڭ لاشكەر ءولىپ قالعان.

 

كورەدى كەرەمەتىن جۇرتتىڭ ءبارى،

جيىلعان تاماشاعا جاس پەن كارى.

جۇرتىنا شاھ باربار ءسوز سويلەيدى:

– ياپىرماي، وسى ەكەن عوي حازىرەت ءالي.

 

سۋىردى سوندا ءالي زۇلپىقارىن،

جاد قىلدى قۇداي مەنەن پايعامبارىن.

“ەي، كاپىر، مۇسىلمان بول قىرارمىن”  دەپ،

كەلتىردى ايباتتانىپ كوپ قاھارىن.

 

جيىلىپ سانسىز كاپىر جىلاپ كەلدى،

ءاليدىڭ كەرەمەتىن ءبارى كوردى.

ۇستىنەن التىن تاقتىڭ جەرگە ءتۇسىپ،

باربار شاھ ء“دىن ۇيرەت” دەپ جاۋاپ قىلدى.

 

باربارعا سوندا ءالي ءدىن ۇيرەتتى،

يمان ايتىپ ءھار شارادان جول كورسەتتى.

حالايىق كوپ جيىلعان مۇسىلمان بوپ،

ءاليدى ۇلكەن-كىشى قۇرمەت ەتتى.

 

شاھار حالقى مۇسىلمان بولىپ قالدى،

يمان نۇرى كوڭلىنە تولىپ قالدى.

ءجۇز تۇيەگە ارتتىرىپ التىن بەرىپ،

ءاليدى شاھ باربار ەرتىپ سالدى.

 

كوپ جاندى دىنگە سالعان ءالي باتىر،

سالادى ەرەگىسسە زاماناقىر.

دالادا بىرنەشە كۇن ساپار ءجۇرىپ،

جاقىنداپ مادينەگە كەلە جاتىر.

 

قۋاتىن ەر ءاليدىڭ ارتىق قىپتى،

ەرەگىسكەن دۇشپانىن جەرگە تىقتى.

ءتورت جار مەن اسحابتارىن ەرتىپ الىپ،

پايعامبار ەسىتكەن سوڭ قارسى شىقتى.

 

پايعامبار ءاليدى ىزدەپ قارسى كەلدى،

ەر ءالي كەلە جاتىر، مۇنى كوردى.

جۇگىرىپ اتتان ءتۇسىپ ءالي باتىر،

كورىسىپ پايعامبارمەن جىلاي بەردى:

 

– كورسەتتى ءسىزدى امان اللا تاعالا،

امانسىز با بارشاڭىز، كوپ ساحابا؟

ءيا، تاقسىر، ونشا-مۇنشا ولجا اپكەلدىك،

بەرىڭىز ۇلەستىرىپ بەيشاراعا.

 

ولار ھەش دۇنيەنى سۇيمەيدى ەكەن،

جومارت ادام توزاققا كۇيمەيدى ەكەن.

جومارتتىقپەن ءوزىنىڭ باسىن ساتقان،

تىرەك قىلىپ دۇنيەنى جيمايدى ەكەن.

 

بولساشى جومارت ادام وسىلارداي،

قاھارى تاقسىر ەردىڭ جاۋعان قارداي.

تالاي-تالاي كاپىردى مۇسىلمان عىپ،

مەرت بولدى بۇ جالعاندا دۇنيە جيماي.

 

اليمەن جومارت ەدى ءادىل ومار،

جومارتتار جاقسى جەردەن ورىن الار.

بىرەۋدىڭ قاجەتى ءۇشىن باسىن ساتقان،

ولارداي جاقسى كىسى قايدان بولار.

 

بىلگەن ءسوزىم، كىسىدەن سۇرامادىم،

ونشا-مۇنشا عالاتقا قارامادىم.

قاتە بولسا، ماۋلەكەي تۇزەتەر دەپ،

مۇنان ارتىق سويلەۋگە جارامادىم.

 

جۇرت اسقان اقىن ەمەن مەنىڭ ءوزىم،

حالىمشە جازدىم حاتقا بىلگەن ءسوزىم.

ماۋلەكەي دانىشپانعا دۇعاي سالەم،

سوزىنە جۇسىپبەكتىڭ سالعىل كوزىڭ.

 

بار قۇداي انىق سۇيەر جومارتتاردى،

جومارتقا راحمان يەم راقىمى بار-دى.

جاماعات، قول كوتەرىپ ءبىر دۇعا قىل،

جاد قىلدىق پايعامبار مەن شاھارياردى.

 

ەكى قيسسا شىعاردىم مۇنان بۇرىن،

كوڭلىمە بەرگەن اللا يلھام نۇرىن.

ۇشەۋ بولدى مۇنىمەن جازعان قيسسام،

ەر ماۋلەكەي تۇزەتىڭىز قالعان جەرىن.

 

شايحىسلام قوجا ۇعلى – مەن جۇسىپبەك،

پەندە ەدىم دۇنيەدە ءبىر كۇناسى كوپ.

جاقسى قيسسا ولەڭ عىپ حاتقا جازدىم،

وقىعاندار ءبىر دۇعا قىلا ما دەپ.

 

وقىعان شاريعاتتى مەن ءبىر ءجاھىل،

كوڭىلىمدە ءبىر زارەدەي جوق-ءدۇر اقىل.

ءسوزىمدى وقىعان جان ۇناتساڭىز،

“راحمەت” دەپ، مەن عارىپكە ءبىر دۇعا قىل.

 

سويلەۋگە مۇنان ارتىق جەتپەس كۇشىم،

قاينايدى ولەڭ دەسە وتتاي ءىشىم.

وقىعان جان ءبىر دۇعا قىلعىل ماعان،

پايعامبار شاھارياردىڭ حاقى ءۇشىن.

 

دۇنيەدە كوڭىلىمدە كوپ-ءدۇر ارمان،

جەتكىزگەي مۇراتىما، قادىر، راحمان.

جانە ءبىر قيسسا بۇعان قوسايىن دەپ،

ماسەلەگە قارادىم كىتاپتاردان.

 

راحمان اللا، اشا گور مەنىڭ باقىتىم،

بۇرىن كۇمىس سوزدەرگە التىن جاپتىم.

جانە تىركەپ وسىعان تەرەيىن دەپ،

ەر ءاليدىڭ جانە ءبىر ءسوزىن قاپتىم.

 

 قازىرەت ءالي. ءدىني داستاندار. – الماتى: ، 2015. –  362 بەت.

 

 

 

سونداي-اق، وقىڭىز

قيسسا سالسال (جالعاسى)

جاياۋعا ومار بابا ءتىپتى جۇيرىك، عۇمىرىن وتكەرىپتى جاياۋ ءجۇرىپ. ىسقاق پايعامباردان كەرەمەتتى كيىز الىپ، ىسمايىل …

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان