Basqı bet / Ğalımnıñ hatı / Añızğa aynalğan «Atlah»

Añızğa aynalğan «Atlah»

Alapat şayqastar jañğırığı

Adamzat tarihındağı alıp şayqastar tarihın taramdasañız – sol tarih betterinde tañbalanıp, halıq jadında jañğırğan añızdar men äfsanalar jelisinen, kez-kelgen şayqaspen twspa-tws däuirlerdegi imperiyalar wstınınıñ, memleketter märtebesiniñ, zamanalar beynesiniñ, arpalıstarğa alğışart bolğan maqsat-nietterdiñ ayqın suretin köziñizge elestete alasız…

Mısalı, ejelgi däuirlerdiñ elesi sanatına aynalğan Korinf şayqası, bizdiñ däuirimzge deyingi  339-383 j.j. jıldarı kişi Aziyadağı Korinf moynağınıñ aumağında ötken. Bwl şayqastıñ negizinde – ağayındı Kir men Artakserks oğlandarınıñ Parsı tağına talasuı jattı.

Al, tarihta grek-parsı soğısı dep tañbalanatın şayqas (b.d.d. 495-449 j.j.) sol twstağı parsı üstemdigine narazılıq tanıtqan grekterdiñ bas köteruimen baylanıstırıladı. Dariy patşanıñ alğaşqı iri jeñilisteriniñ biri esebinde tarihta qalğan atalmış şayqas panoramasında, keyingi däuirlerde atı añızğa aynalğan «Marafon» eldi mekeniniñ atı twñğış ret ataladı… Jıl sanauımızdıñ qarsañı bolıp esepteletin b.d.d. soñğı 100 jıldıqtıñ da öz beynesi tauarih taraularında jan-jaqtı tañbalanğanın oqırman qauım jaqsı bilse kerek…

YAğni, jalpı adamzat ğwmırınıñ är kezeñine tän asa iri oqiğalar sanatına jatatın soğıstar men qantögisti-arpalıstar şejiresi, sol adamzat jadında öziniñ tolıqqandı suretimen saqtalıp otırğan, özine tiesili bağasın alıp saralanıp ta otırğan!

Tarihşılardıñ payımına jüginsek, osı oqiğalardı birde bwrmalap, birde tobıqtan qağıp, tolarsaqtan matap, tonın aynaldıra kigizip, «qoldıñ iinine qaray» beyimdep jazu ürdisi de sonau ejelgi Tacit, Gerodot zamanınan bastau aladı eken. Mısalı, osı grekter jeñiske jetip, parsılar jeñilistiñ aşı dämin tatatın grek-parsı soğısı turalı egjey-tegjeyli jazbalar qaldırğan, şıqqan tegi grek Gerodot, öziniñ älemge äygili «Tarihında» maydan dalasında qaza bolğan jauıngerler turalı ayta kelip: «şayqasta grek armiyası jağınan 195 adam qaza boldı, al, parsılar jağınan 6 400 adam jer jastandı» dep jazadı. Afinıdan 42 şaqırım 195 metr qaşıqtıqta twrğan «Marafon» eldi mekeni mañında ötken şayqastıñ izin indete izdep körgen, keyingi däuirlerden bastap bizdiñ zamanımızğa deyingi tarihşılar men arheologtar, bwl körsetkiştiñ mülde jañsaq ekendigine nazar audarıp keledi… «Tarih oqulığı betterindegi ötirikter men äsireleulerdi müldem alıp tastasañ tük te qalmas edi…» deytin twjırımnıñ negizsiz emes ekendigin osıdan-aq bayqauğa boladı…

Osınday öz «iinine tarta» jazılğan jasandı tarihnamalardıñ «jwldızdı säti» – tarihta tarlan tañbalı iz qaldırğan, örkeniet örimderiniñ san salasına san-aluan örnek salğan Wlı Dala wlandarınıñ tarihın qattap-qalamdağan «evrocentrister» twsında tudı… «Şöptiñ şüyginin, sudıñ twnığın qualap köşip-qonıp jürgen» jartılay jabayı qauım – varvarlar deytin laqaptıñ jartılay köşpendi türkilerge tañıluınıñ bastı sebepkerleri osı «evrocentrister» boldı.

Keyingi tarihqa nazar audarsañız – türki mädenieti, türki ğılımı, türki örkenietine tübegeyli telinuge tiisti ruhani jetistikter älemi özinşe bir oqşau twrğan qwbılıs ekendigin payımdaysız. Evraziya alqaptarında qazday tizilgen jädigerler jelisinde säulet öneriniñ, suret öneriniñ, swñğat öneriniñ üzdik nwsqaları tañ-tamaşa qaldıradı… Adamzat oylap tapqan baspana ataulınıñ arda nwsqası – kiiz üy, swñğat öneriniñ «tölbası» – balbal-mäñgi tastar, suret öneriniñ mümkin arğı atası – tastağı tañbalar tarihın taramdasaq talay-talay jañalıqtarğa jolığar edik…

                  Orta Aziyağa jaña közqaras

Bizdiñ bügingi äñgimemiz – adamzat tarihındağı eñ wlı şayqastardıñ biri, öziniñ nätijesinde älemniñ sayasi, egerde, alda-jalda jasala qalsa, älemniñ ruhani kartasına qomaqtı özgerister engizgen, ata tarih sürleuin müldem jaña beleske bağıttağan şayqas – «Atlah şayqası» turalı bolmaq.

«Atlah şayqası» bizdiñ jıl sanauımızdıñ 751-jılı, Tarazdan 25-aq şaqırım jerde orın tepken, ejelgi şahardıñ qanattas qalası – Atlah qalasınıñ mañında ötti.

Ayta ketuimiz kerek, VIII-ğasırdağı alasapıran jıldardıñ  arnasına tän oqiğalardıñ alğı şarttarı – Aziya qwrlığınıñ apay tösin jaylağan alıp etnostardıñ san ğasırlarğa sozılğan alasapıran arpalıstarı belgili bir beleske ayaq basqan almağayıp jıldardıñ jılımın meñzeydi…

Wlı etnos – Türki etnosınıñ täuelsizdik pen bostandıq jolındağı wlı jorıqtarınıñ şañ-tozañı äli de basıla qoymağan, Aziya qwrlığındağı alıp imperiyalardıñ ien jazıqtar men iregine iin jetpes «Täñir» taulardıñ endikteri men boylıqtarındağı, ağın su, asau özendi añğarlarındağı aduındı ayqastarınıñ  jañğırığı äli de tınım tappağan jıldar bolatın…

VIII-ğasır – tarihta «Şu-Talas» añğarı atalatın mekende jergilikti qauım – üysin, qañlı, azkişter men yağma-bazkişter, tegi türki qaraqıtaylar, türgeşter men qarlıqtar (karluktar) ğwn tarmaqtarınıñ taramdanğan jwrnaqtarı t.b. irili-wsaqtı wlıstıq birlestikter men qauımdastıq qwrılımdar boy köterip (handıqtar, bektikter, qauımdastıqtar t.b.) ömir sürip twrğan kezeñ bolatın…

Osı twsta, ejelgi Mısır, Tayau Şığıstan tarağan soğıs örti, Jerorta teñizi jağalauları men Qap tauların basa-köktep (Armeniya, Gruziya tarihın eske tüsiriñiz…) Ortalıq Aziya deñgeyine de jetti. Ataqtı qolbasşı Abu-Muslim Kuteyba basşılığındağı arab armiyasınıñ joyqın soqqısınan tolıqsığan tarih tolqını, adamzat tanımı men nanımınıñ jaña betteriniñ äli de bwlıñğır äripterin ejiktep, örkeniettiñ jaña da, jarqın örisine qaray bet bwrdı. «Atlah», keybir jazbalardağı «Talas» şayqası – osığan deyingi tarihında birneşe wlı imperialar qwrıp, öz kezeginde halıqtardıñ Wlı Köşin bastap, Altay men Sarıözen arasında özgege wqsamaytın özindik erligi men özine ğana tän örligin serik etip, sansız ğasırlar boyı sabılğan Türki äleminiñ, ıqılım zamanalar ığımen qalıptasqan mädeni-ruhani wstını tübegeyli özgeristerge bet bwrğan sätiniñ eleñ-alañınıñ bastauında twrğan oqiğağa jatadı…

YAğni, arab biligimen birge, arab tübeginde qalıptasqan tärtip-tanımdarmen birge Wlı Dalamızğa Islam örkenieti de keñinen qanat jaya bastadı. «Taraz – Islam dininiñ şığıs şekarası» deytin jazbalardıñ osı 8-ğasırdıñ birinşi jartısınan bastap hattala bastauınıñ bastauında twrğan osı 751 jılğı «Atlah» şayqası.

Wlı şayqas jılnaması

«Atlah» şayqası jönindegi alğaşqı derektiñ basında – han' äuletiniñ «26  tarih» atalatın, Aziya qwrlığınıñ 4-5 mıñ jıldıq tarihın qamtitın jılnamasınıñ keybir tarauların alğaş ret özge tilge audarıp, XIX ğasırdıñ birinşi jartısında francuz tilinde jariyalağan Edvard Şavann' twr. Osı kezeñde atalğan tarihnamamen birşama tanısuğa mümkindik alğan Iakinf äkey – Biçurin, E. Şavann' audarmasın aldımen nemis tiline audarıp, keyinnen orıs tilinde  jariyalağan Malovtar boldı.

Al, XX-XXI ğasırlar bederinde Lev Gumilev, Murad Adji, Rüstem Rahmanaliev, Sergey Klyaştornıy, Twrsın Swltanov tağı da basqa köptegen türki tegin zertteuşi ğalımdar «Atlah-Talas» şayqası jönindegi az-kem pikirlerin üzdiksiz jariyalap keldi… «Az-kem» deytinimiz – ökinişke oray, wlıstıq, wlttıq tarihımızda, qala berdi älemdik örkeniet tarihında erekşe orını bar, adamzat tarihına «altın äriptermen» jazılğan ataqtı ayqastardıñ biri de, biregeyi de «Atlah» şayqası jöninde jazılğan arnayı zertteu-zerdeleu kitabı emes, tipten jeke-dara jazılğan ğılımi-tanımdıq kitapşa da joq…

Negizgi dürmegi alıstağı Sarıözen (YAn'czı) boyınan b.z.d. zamananıñ soñğı 100 jıldığında ejelgi ata qonısına – Altay-Tarbağatay, Qobda-Küntau, Aspan tauları asqaqtağan, Deştiqwm (Gobi) şöli kösilgen, keyingi zamandarda Joñğar dalası atanğan «Oñ qabırğa» oypañına, jeti özeni jöñkilgen Erenqabırğa-Jetisu jannatına qaray täuelsizdik mwratın arqalap jöñkile köşken köşpendiler dürmeginiñ aldıñğı arbası, kieli Şu-Talas jerine jetip tärtesin qayırdı. İle-şala Taraz, Atlah, Ohqwm, Barıshan, Mirki, Qwlan qonıstarı saltanat qwrıp, sol twstağı köşpendi qauım ata jauınıñ tilimen aytsaq – Batıs öñir aymağı boy tüzey bastadı! Alıstağı ata qonısına at basın tiregen jwrttıñ sırtqı tınıştığı birjolata qalıptasa qoymağan, alasapıran arpalıstarğa tolı almağayıp jağdaydıñ, şamamen, attay altı-jeti ğasırğa sozılğandığın tarihi jazbalardan bilemiz…

Onıñ bastı sebebi, keşegi jau –  han' äuletiniñ, köşpendiler atalatın alıp etnostıñ şılbır-tizginin qalay da qoldan şığarmauğa wmtılğan işegi tar işki esebinde jattı… B.d.d. 36-jılğı «älem-jälem tuları saltanatpen jelbir-jelbir etken, qos qorğandı» Taraz qalasınıñ qiratıluı, sol şayqasta wlı qalanıñ irgetasın qalauşı Tezek oğlannıñ mert boluı, han' äuletiniñ sayasi, äskeri, ekonomikalıq ıqpalın tağı da san ğasırlarğa sozğan dı…

Sonımen, jıl sanauımızdıñ 751-jılı arab armiyasınıñ avangardı Şu-Talas añğarında jatqan Atlah,Taraz qalalarınıñ irgesine at basın tireydi de, qos qalanıñ ortasında qiyan-keski wrıs bastaladı. Arab armiyasınıñ qolbasşısı Abu Müsilim Kuteyba men qıtay qolın bastağan wltı korey Gao Syançji soğıs strategiyaları sınğa twsken wlı şayqasta, Islam örkenietimen qanattanğan jäne joğarı da attarı atalğan-atalmağan jergilikti qauımnıñ qoldauına ie bolğan arab armiyası jeñis saltanatın toylaydı! Davan-Ferğana, Bwhara, Şaş elinde lañ salıp jürgen Gao Syançji qolınıñ, joğarıda aytıp ötkenimizdey jergilikti qauımdastıqtardıñ qoldauı nätijesinde arab armiyasınan toz-tozı şığa jeñilui, jalpı Ortalıq Aziya aumağın wzaq jıldar uısında wstağan han' äuletiniñ ozbır üstemdigin birjolata joydı.

Sol ozbırlıqtıñ bir mısalı: qolbasşı Gao Syançje («Gao Siyan'ji» dep te ataladı) osı «Atlah» şayqasınıñ qarsañında – 750 jılı özi aldında ğana beybit kelisimge kelgen Şaş eline opasızdıqpen tap berme şabuıl jasap, Şaştıñ hanı bükil bala-şağa, äuletimen twtqiıldan bassalğan jaudıñ qolına tüsedi. «Olardıñ käri-qwrtañın tügel qırıp tastadı. Toyımsız dünieqor Gau Siyanjidiñ olardan tartıp alğan asıl tastarı on neşe hu (centner) boldı, altınnıñ özi 5-6 tüyege artıldı. Bwdan özge de zattar men aydap äketilgen jılqınıñ narqı osılarmen para-par edi. Osılardıñ barlığın ol özine iemdenip aldı» dep kuälandıradı, qolımızdağı «26 tarihtıñ» «bilik ğibratnaması» tarauınıñ 159-216 bumaları…

Zertteuşi tarihşı Twrsınhan Zäken osı şayhas jayında «Osı kezde tañdıqtar jeñisten jeñiske jetip, Orta Aziya men Şığıs Türkistanda tübitterdiñ ıqpal küşi bäseñdey bastadı. Tañdıqtardıñ şabuılımen el-jwrtınan ayırılğan Şaş (Taşkent) bekzadası jan-jaqqa tentirep, kömek swrap jürip jergilikti türki taypalarınıñ jäne arabtardıñ qoldauına ie boldı. Sol kezdegi Arab Abbasidter handığınıñ Horasandağı ämiri Abu-Müsilim oğan kömek retinde qalıñ qolmen öz  sardarı Ziyad ibn-Salihtı jiberdi» dep jazadı.

Sonımen, arab tübeginen kelgen saltattı sarbazdar men Wlı Qorğannıñ şığısın wyalağan wrınşaq toptıñ arasındağı arpalıs bastaldı da ketti! Arı qaray, tarihi jazbalarğa üñileyik – «…Gao Syançji bodan elderdiñ (köşpendilerdiñ dep wğıñız…T.M.) jasaqtarı men han'dıq äskerlerden jiını otız mıñnan artıq qol qwrap Tazilarğa (arabtarğa dep oqıñız…T.M.) qarsı attanıp, jeti jüz neşe li (350 şaqırımday) jürip, Qıñlasqa (Tarazğa) jetkende Tazilarmen (arabtarmen) kezikti.

Tañdı talastan taydırğan

Eki jaq 5 kün boyı teketireste twrdı. Osı kezde qarlıqtar opasızdıq jasap, tañ (qıtay) qosındarın tazilarmen (arabtarmen) eki jaqtap soqqıladı. Gao Syançje oysıray jeñilip, äskeri qırılıp, birneşe mıñ adamı ğana qaldı. Oñ aybındı toqsauıl sanğwn (qıtaylardıñ äskeri şeni) Li Si-ie tün qarañğılığın jamıla qaşayıq dep, Gao Syançjege keñes berdi. Şığar jol tar, ferğanalıqtar aldın orap kes-kestegen, adam men mal joldarda keptelgen jağdayda Li Si-ie aldığa tüsip jol aştı. Ol aldığa kelgen mal men adamdı oñdı-soldı şoqparmen şayqap, äzer degende Gao Syançjeni qorşaudan alıp şıqtı».

Arab tarihşısı Ibin äl-Asir öziniñ «Kitab al'-kamil fit-t-tarih» (Tarih turalı tolıq kitap) attı eñbeginde jazuınşa osı jolı Tañ armiyasınan 50 mıñ adam ölip, 20 adam qolğa tüsedi. Qalğandarı bas sauğalap qaşıp ketedi. Qıtaydıñ «Tundyan'» (通典) attı tarihi dereginde de Gao Syançje taraptan 70 mıñ adam ölgeni aytıladı. Tarihi derekterde soğıs jürip jatqan kezde jergilikti türki tildes taypa— qarlwqtardıñ arabtar jağına ötip ketkeni bayandaladı.  Qarlwqtar şın mäninde Gao Syançjeniñ Taşkenttikterge istegen opasızdığın onıñ özine istetti. Bwl bälkim Şaş (Taşkent) bekzadasınıñ qarlwqtarmen aldın ala kelisip istegen isi bolsa kerek. Soğıstıñ soñğı sätinde Gao Syançje biraz qolmen qaşıp qwtıladı. Ol turalı «Bilik ğibırattarı» (自治通鉴) attı kitapta: «Gao Syançje oysıray jeñilip, äskeri qırılıp, birneşe mıñ adamı ğana qaldı. Oñ aybındı tosqauıl sanğwn Li Sıie tün qarañğılığın jamıla qaşayıq dep Gao Syançjeğa keñes berdi. Şığar jol tar, Ferğanalıqtar aldın orap kes-kestegen, adam men mal joldarda keptelgen jağdayda Li Sıie aldığa tüsip jol aştı. Ol qarsı aldındağı adam men maldı oñdı-soldı şoqparmen şayqap, zorğa degende Gao Syançjeni qorşaudan alıp şıqtı» -delinedi.

Twrsınhan Zekenniñ şayqas barısı jönindegi: «Qalay degenmen de Talas şayqası Tañ imperiyasınıñ Orta Aziyağa bağıttağan şapqınşılıq sayasatına nükte qoydı. Osı oqiğadan soñ imperiyanıñ Şığıs Türkistandağı äskeri bekinisteri de tügelimen joyıldı. Arab basqınşılığınıñ tegeuiri nätijesinde  tübitter de  Orta Aziya men Şığıs Türkistannan bas tartuğa mäjbür boldı» degen oyın tolıq qwptaymız.

Şınımen de, «Atlah» şayqasınıñ, şayqasta jeñiske jetken qauımnıñ (äskerdiñ ğana emes) tarihi missiyası – älemdik qwndılıqtardıñ qwndağın keñeytip, quatına quat qostı! Islam qağidalarınıñ qanattı wstanımdarınıñ wstının wlıqtadı, nanımnıñ närli negizin – tanımnıñ jaña qwnarına jeteledi!

Tübi bir türki jwrtınıñ Altay – Twran twğırına örlegen örkenin, ruhani jağınan jañğırtqan Islam örkenietiniñ ölkemizge wya salğan alğaşqı qarlığaşı da osı «Atlah-Talas» şayqasındağı jeñispen merzimdeledi.

Odan beri de mine 12 ğasırdan astam, dälirek aytsaq – 1266 jıldıñ jüzi bolıptı.

 

Täken Moldaqınov

Qazaqstan Respublikasınıñ

Mädeniet qayratkeri

 

 

Sonday-aq, oqıñız

Islamdağı wstazdıñ ornı

(nemese Mäşhür Jüsiptiñ «Isabek işan» joqtau jırı turalı) Ärbir adam esi kire bastağannan dünieni tanıp-biluge, …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan