باسقى بەت / سىر-سۇحبات / وت شارپىماعان جان ەدى

وت شارپىماعان جان ەدى

اتەيزم ءورشىپ تۇرعان زاماندا يسلامنىڭ تۋىن جىقپاي وتكەن اكەم حاكىم-حازىرەت وماروۆ 1906 جىلى بۋرابايدىڭ باۋرايىندا اتاسى قوسداۋلەتتىڭ اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ورتا ازيا جانە قازاقستان مۇسىلماندارىنىڭ ءدىني باسقارماسىنىڭ (واجقمدب) ءمۇفتيى ز.باباحانوۆ حاكىم-حازرەتتىڭ ءبىلىمىن، وي-پاراساتىن، ادالدىعىن بايقاعان سوڭ 1948 جىلى واجقمدب مۇشەسى قىلىپ تاعايىندادى. قازاقستان بويىنشا حاكىم رەۆيزيا كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ سايلاندى. وسى ەكى قىزمەتتى 26 جىل بويى ابىرويمەن اتقاردى.ورتا ازيادا جالعىز بۇحارادا عانا «مير اراب» دەگەن مەدرەسە بولاتىن. سول مەدرەسەدە حاكىم-حازرەت مەملەكەتتىك ەمتيحان كوميسسياسىنىڭ تۇراقتى مۇشەسى بولاتىن.

اراب، پارسى، كونە تۇرىك تىلدەرىن بىلگەندىكتەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيالارعا قاتىسىپ باياندامالار جاسايتىن. مۇسىلمان مەملەكەتتەردىڭ ۋاكىلدەرى قازاقستانعا كەلگەندە ۇكىمەت باسشىلارى حاكىم-حازرەتتى سەمەيدەن الدىراتىن. شەت مەملەكەتتەردە دە بىرنەشە رەت بولعان.

عالىم حاكىم-حازىرەت 26 جىلدىڭ ىشىندە جۇما، ايت نامازدارى، قادىر ءتۇنى، ءماۋلىت كۇندەرىنە ارناپ جازعان ۋاعىز-ناسيحاتتارىن، دىندارلارعا وتە مۇقتاج سانالعان ماڭىزدى زەرتتەۋلەردى بىرنەشە تىلدە جازىپ قالدىرعان. 

1974 جىلى تامىز ايىنىڭ ورتاسىندا تاشكەنت قالاسىندا وتەتىن ءال-بۋحاريدىڭ 1200-جىلدىق مەرەي تويىنا ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىنا حاكىم-حازىرەت بايانداما دايىنداعان. وكىنىشكە وراي سول جىلى (اللانىڭ ءامىرى سولاي بولعان شىعار) 2 تامىزدا قايتىس بولدى. وسى كونفەرەنتسيادا بۇكىل مۇسىلمان الەمىنە ءماشھۇر بولعان حاكىم-حازىرەتكە  ەۆروپا، ازيا، افريكادان كەلىپ جينالعان دەلەگاتتار قۇران باعىشتاعان.

وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن مەككەگە ۋمرا قاجىلىعىنا باردىم. مەنىڭ بار تۋىسقاندارىم وسىندا جۇرگەندەي اسەر قالدىردى. قارسى الدىمنان كەزدەسكەن ادامداردىڭ اراسىنان اكەمدەي وتە اجارلى، ەڭسەلى كەلگەندەرى دە كوزىمە جىلى ۇشىرادى.

ءبىزدىڭ اۋلەتتىڭ قازاق جەرىندەگى تاريحىن ابىلايحان داۋىرىمەن  بايلانىستىرادى. اكەمىز كوزى تىرىسىندە اتا-بابالارىنىڭ شەجىرەسىن كوكشەتاۋدا تۇراتىن وماردىڭ نەمەرە ءىنىسى دادەت شاقانوۆقا اراب ارىپتەرىمەن جازىپ پوشتا ارقىلى جازىپ جىبەرىپ وتىرىپتى. ول كيريلل ارپىنە ءتۇسىرىپ، ءبىر قالىڭ داپتەرگە جازىپ وتىرعان ەكەن. سول دەرەكتەر قولىمىزعا تيگەن كەزدە، قازاق قوعامىندا بەلگىلى ورىنى بار، قازاق رۋحانياتىنىڭ ءىرى وكىلى بولعانىن بىلدىك. الايدا بۇنى جاڭا زاماننىڭ ۇلەسىنە قالدىردى ما كوزى تىرىسىندە مۇلدەم ايتىلمايتىن ەدى.

قازىرگى كۇنى اكەمنىڭ جازبالارىن وقي وتىرىپ، بابالارىمىزدىڭ ءومىر سۇرگەن  زامانىن، بابالارىمىزدىڭ جارقىن بەينەسىن قاز-قالپىندا كوز الدىمىزعا ەلەسەتىپ، تاريحىن  قالاي ءدال بايانداعانىنا تاڭ قالامىن.

اكەمنىڭ جازبالارىندا «جاسى سەكسەنگە كەلگەن اتىعاي ايسا اقساقال: «وزىمە بايلىق بىتپەگەنمەن نوعايعا جالدانىپ كەرۋەنباسى بولدىم. بۇقارا،تاشكەنت، بىشكەك، توقپاق ت.ب. قانشاما ەل ارالادىم. سوندا ومارداي كوڭىلى جاي، ءتورت تۇلىگى ساي ادامدى كورمەدىم،-دەپ ايتىپ وتىرۋشى ەدى. -كەيبىرەۋ داۋلەت بىتسە دە سالتاناتى كەمشىن، سالتاناتى ارتسا دا دۇنيەسى ولقى، باعى اسسا دا پەرزەنتى جوق، پەرزەنتى  بولسا دا ءوزىن باقىتسىز سەزىنەدى. وماردىڭ ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل عوي! اسىرەسە قازاق ىشىندە مۇنداي سالتاناتتى ادام جوق، ءسىرا! جەتىم-جەسىرگە قارايلاسۋى، بولىستىعىن پايدالانىپ پارا الماۋى، ۇرىلاردى تىيۋى، ماڭايىنداعى ەلدىڭ بالالارىن قازاقشا، ورىسشا تەگىن وقىتۋى باسقا جۇرت اڭىزعا بەرگىسىز ەدى» دەگەن جولداردى جازىپتى.

وسىنداي ءسان-سالتاناتى كەلىسكەن اۋلەتتىڭ باسىنا بۇلت ءۇيىرىلىپ،  1922  جىلدىڭ 22 ناۋرىزدا ەشبىر تەكسەرۋسىز وماردى ەكى بالاسىمەن، قوسداۋلەتتىڭ ءجۇسىپ دەگەن ءىنىسىن اتىپ كەتەدى. ارتىندا قالعاندارى ناعاشىلارىن جاعالاپ  ومبىعا قاشىپ كەلەدى. وندا دا بەلسەندىلەر شىعىپ، اكەمنىڭ ىزىنە تۇسەدى. ەكى ميليتسيا ەكى قولىنان ۇستاپ، تۇتقىنعا الماق بولعاندا ۇستىندەگى شاپانىن سىلكىپ شەشىپ، قوس ميليتسيانى سۇلاتىپ اكەم جانۇشىرىپ قاشادى ەكەن. سودان حاباروۆسكىدەن ءبىر-اق شىعادى. سول كەتكەننەن سوعىس الدىندا عانا ناعاشىلارىنا ورالىپ، وسىندا ۇيلەنەدى. ارتىنشا، 1935 جىلى مەن دۇنيەگە كەلگەنمىن. اكەمنىڭ اعاسى مەن ءىنىسى گەولوگيا جانە بارلاۋ تەحنيكۋمىن ءبىتىرىپ گەولوگ بولىپ سەمەيدە جۇمىسقا تۇرادى. اكەم شەشەسىن الىپ سەمەيگە كوشەدى. ءبىر ۇيدە 17 جان تۇردىق. وسىندا حاباروۆسكىدە  كەزدەسكەن وماروۆپەن كورشى بولىپ شىعادى. ولارمەن بايلانىسىمىز ءالى كۇنگە ۇزىلگەن ەمەس. سوعىس باستالعاندا ەكى اعاسى برونمەن قالىپ، اكەم ءبىر ىنىسىمەن سوعىسقا كەتەدى. 1944 جىلى مەن توعىزعا كەلگەندە اكەم سوعىستان ورالىپ، ەتىكشى بولىپ كاسىپ ەتتى. 1948 جىلى سەمەي مەشىتىندە عاففار قازىرەت يمام بولاتىن. ونى الماتىعا قازي ەتىپ سايلاعاندا ورنىنا اكەمدى تاعايىنداپ كەتەدى عوي.

اكەمىز قانشالىقتى ءدىندار بولسا دا ءبىزدى دىنگە باۋلىعان جوق. جاسىمدا حايدار ءىنىم ەكەۋمىزدى ابىستايعا بەردى (موللانىڭ ايەلىن ابىستاي دەيدى). مەن قارا تانىعانمەن، ءىنىمنىڭ وقۋعا قۇلقى بولمادى. اكەمىز ۇنەمى جازۋ ۇستەلىندە جازبالارىن جازىپ وتىرعانى ەسىمىزدە قالىپتى. كىسى قازاسى بولسا، تاڭعى بەستە الىپ كەتەتىن. استىرتىن جانازا شىعارىپ كەلگەنىن بالا بولساق تا بىلەتىنبىز.  تاياۋ شىعىستان اراب ەلدەرىنە دەلەگاتسيا كەلسە ارنايىلىپ اكەمدى الماتىعا جەتكىزىپ، اۋدارماشىلىق ەتكەن كەزدەرى بولدى. اكەمنىڭ بيلىك الدىندا دا بەدەلى بولدى، قالالىق اتقارۋ كوميتەتى اقشا ءبولىپ، ۇلكەن ءۇي سالدىرتتى. جۇما نامازىنان كەيىن جاماعات ءبىزدىڭ ۇيگە جينالاتىن. حالىقتىڭ مەشىتكە بارمايتىن زامانى بولسا دا اكەمنىڭ ىقپالى ما الدە بىلىمدىلىگى مە جاماعاتسىز بولعان ەمەس. سول قىزمەتىنىڭ بەلگىسىندەي اكەمنىڭ ارتىندا قاعازعا اراب ارىپتەرىمەن جازىلعان ۋاعىزدارى قالدى. قۇدايسىز قوعامدا يسلامعا ادال بولدى، جالتاقتاپ كورگەن ەمەس، ەشكىمنەن سەسكەنبەۋشى ەدى.

بالالارى بىزدەر ەركىن وستىك. ورىسشا ءبىلىم الدىق، مۋزىكا مەكتەپتەرىندە وقىدىق. سولاي بولسا دا، ارقايسىمىزدىڭ مىندەتىمىز بولاتىن. ءسىڭىلىم حاميدا ناعاشىلارىمىزعا كانيكۋل كەزىندە ءجيى قاتىناسىپ تۇرسا، مەنى كوبىنە الماتىعا جىبەرەتىن.

العاش رەت اكەمنىڭ ءىنىسى ۇيلەندى دەگەن حاباردى ەستىگەندە ۇيدەگى جالعىز كىلەمنىڭ جارتىسىن كەسىپ، ۇيدەگى جالعىز كورپەگە وراپ مەن الماتىعا جىبەردى. الماتىعا كەلگەندە توقتايتىن ءۇيىمىز عىلمانيدىڭ ءۇيى ەدى. ولار قازىرگى ورتالىق مەشىتتىڭ جەرتولەسىندە تۇردى. بايبىشەسى تولىقتاۋ كەلگەن قوزعالىسى قيىنداۋ ادام. بىراق قىزى ءامينا پىسىق بولاتىن. شارۋاشىلىقتى ءوزى جۇرگىزىپ، كەلىپ-كەتىپ جاتقان قوناقتاردى كۇتىپ، جايلاستىراتىن. اكەمدى ەرەكشە جاقسى كورەتىن. «اعاتايىم كەلە جاتىر» دەپ تەاترعا  بيلەت الىپ قوياتىن. بىردە ەسىمدە اكەم بوساعاداعى قاپتاعان گالوشتاردىڭ ىشىنەن وزىنىكىن تانىماي، ءامينادان سۇراعان بولۋ كەرەك، ءامينا: «توبەمە سالىپ ءجۇرسىڭ دەيسىڭ بە، تۇر عوي. ءوزىڭ ال» دەگەنى بار. سوعان قاراعاندا ەرەكشە جاقىن تارتىپ، ەركەلەيتىنى بار ما دەپ ويلايمىن. ءسىڭىلىسى ۇكىجان ول كەزدە تۇرمىستا بولاتىن.

ءامينانىڭ اكەسىن ءبارىمىز ساكەن قالپە دەپ اتايتىنبىز. الاسالاۋ بويلى، وتە جۋاس كىسى بولاتىن. ۇلكەندەردىڭ اڭگىمەلەرىنە قۇلاق سالعاندا ۇنەمى ۋاعىز ايتىپ وتىراتىنىن بايقايتىنمىن. ءبىر بايعانىم، وتكەن ءومىرى تۋرالى ەشقايسىسى ءتىس جارمايتىن. ساكەن قالپەنىڭ ءتۇپ تەگى قازاق اراسىنا ءسىڭىپ كەتكەن باشقۇرت بولاتىن.

ءبىر كەلگەنىمدە «ءمۇفتي كەلەدى» دەپ، دايىندالىپ جاتىر ەكەن. بالامىز عوي اسا ەشتەڭە ەسىمدە جوق. بىراق، ءمۇفتيدىڭ «كونسەرۆى جەمەيدى» دەگەنى ەسىمدە قالىپتى. جالپى، سول كەزدەرى ءدىن باسىندا جۇرگەندەر ءبىرىن ءبىرى تۋىس تۇتا ما، بالالارىمەن ارالاس-قۇرالاس بولىپ جاتاتىن. مەنىڭ ءوزىم لەنينگرادتاعى موللانىڭ ۇيىندە بولدىم، حاميدا ءسىڭىلىم ماسكەۋدەگى موللانىڭ ۇيىندە قوناقتاپ جاتقانىن بىلەمىن. ولاردىڭ بىزدەردى جاتسىنعان قاباعىن كورمەپپىن.

«زاكون وما، سيلا توكا»

راشيدا عازيزوۆنا دەگەن اكەمنىڭ ءىنىسىنىڭ ايەلى قاراعاندىداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت ەتتى. اكەم كەلىنىم دەپ ءوزىمسىندى مە قايدام، جۇرگەن جەرلەرىندە مەكتەپ ءبىتىرىپ جاتقان بالا بولسا ءبىر  پاراق قاعازعا كەلىنىنىڭ اتى-ءجونىن جازىپ، سول وقۋعا جىبەرىپ وتىراتىن. راشيدا جەڭگەمىزدىڭ بۇل ەڭبەگى ەستە قالماس پا ەدى، مىنا وقيعا بولماعاندا. اكەم جىبەردى مە، الدە وزدىگىنەن كەلدى مە بەلگىسىز، جاسى بىرازعا كەلگەن ساقا جىگىت فيزيكادان ەمتيحان تاپسىرادى. ورىسشا بىلمەگەن سوڭ قازاقشا ايتۋعا كەلىسەدى. عازيزا جەڭگەمە ءوز جاعدايىن ايتىپ تۇرىپ، اراسىندا ورىسشالاپ «زاكون وما، سيلا توكا» دەپ كىدىرمەستەن باستىرمالاتىپ سويلەي بەرىپتى. ەمتيحان الىپ وتىرعان ايەل  قازاقشا تۇسىنبەي بىراق «زاكون وما سيلا توكانى» ءبىلىپ وتىرعان سوڭ جەڭگەمنىڭ باعاسىنا كەلىسپەي، جاقسى باعا قويىپ، وقۋعا تۇسكەن ەكەن. اكەمىزدىڭ جاستار وقۋعا ءتۇسىپ، ادام بولسىن دەپ قامقورلاپ، قاتارعا قوسىلسىن دەگەن ويىن ىسكە اسىرعانى شىعار. ءوزى سەبەپكەر بولىپ، راشيدا عازيزقىزىنىڭ كومەگىمەن سول جىلدارى كوپ بالا مامان اتانىپ ومىرگە جولداما الدى.

                        اتەيزمگە قارسى كۇرەس جولىندا 

اكەمىز تەك  قانا سەمەي قالاسىنىڭ يمامى بولىپ قويعان جوق، يسلام دىنىنە جالا جابۋشىلارمەن اشىق كۇرەسىپ، پىكىرىن ءبىلدىرىپ وتىرعان. قازاقستان ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى د.قوناەۆقا جازعان ماقالا- حاتىندا كورىنەدى.

وندا 1960 جىلعى «مادەنيەت جانە تۇرمىس» جۋرنالىنىڭ 1-6 ساندارىندا «ولىك جونەلتۋدەگى ورەسكەلدىك» دەگەن ماقالا جانە سودان تۋعان «ەكى عۇرىپ» جانە «بار بالەكەت دىندە» دەگەن ماقالالارعا «ءدىندى شىن تانىعان ادامنىڭ ايتارى مىناداي» دەپ ءادىلىن ايتقان ەكەن.

جانە «وسىنداي ورەسكەل ىستەردىڭ انىعىن بىلمەستەن دىنگە جابۋ مادەنيەت اتىمەن اتالعان  جۋرنالعا سىيىمسىز بولار، وندا وتىرىك ارالاسۋ ۇيات بولار دەپ ويلايمىن» دەپ جازىپتى.

«ءبىز، يمامدار، دىنشىلدەردىڭ باس قوسقان جينالىس مەيرامدارىندا ساياسي باعىتقا قارسى ءسوز سويلەپ، ولاردىڭ بەتىن باسقا جاققا بۇرمايمىز، مەملەكەتتىك ءىستى ورىنداۋدان تايدىرمايمىز، قوعامدىق ساياسي ومىردەن اجىراتىپ، ادامدىققا جاتپايتىن، جامان-قاتال عۇرىپتار جاساۋعا وتىرىك ايتىپ الدامايمىز، ءبىر حالىقپەن ەكىنشى حالىقتىڭ اراسىنداعى دوستاستىعىنىڭ وسى زاماندا كۇننەن كۇنگە نىعايا بەرۋىنە سايكەستەندىرىپ ۋاعىزدايمىز» دەپ ءوز قىزمەتىنىڭ ماعىناسىن وسى حاتقا  تۇسىرگەن ەكەن.

1970 جىل 14 فەۆرال سەنبى كۇنگى سەمەي وبىلىستىق «سەمەي تاڭى» گازەتىنىڭ  № 32 سانىندا اتەيستتىك تاقىرىپقا  «قۇربان ايتى جانە ونىڭ كەرتارتپالىق ءمانى» تاقىرىبىندا ءبىلىم قوعامىنىڭ مۇشەسى م.تولەباەۆتىڭ ماقالاسى جاريالانىپ ونداعى ماسەلەگە بىلاي دەپ پىكىرىن بىلدىرگەن.

«دىنشىلدەردىڭ كوپشىلىگى جينالعان مەشىتتە ايت كۇنى سويلەگەن ۋاعىزدارىمىزدى جاسىرىن ەمەس باقىلاۋ ورىندارىنان كەلىپ تىڭداپ تۇرعان ازاماتتاردان سۇراسا، نەمەن ۋاعىزداعانىمىزدى ايتىپ بەرە الاتىن شىعار. ايتپاعاندى ايتتى، قىلماعاندى قىلدى دەگەن جالاڭ اڭىزىنا قاتتى قىنجىلىپ نارازىلىعىمدى بىلدىرەمىن. تولەباەۆ جولداستىڭ بۇل جالاسى ۇكىمەتىمىزدىڭ بەرگەن ار-ۇجدان بوستاندىعىنا اكىمشىلىك رەتىندە قول سۇعۋ بولمايدى؟».

جانە وسى ماقالاسىندا مىنا جايتتى دا ايتىپ ءوتىپتى. «بىزدەن باسقا سەمەي قالاسىندا ەشبىر زاڭدى ءىلتيپات قىلمايتىن، مۇسىلمان بولىپ نازارات ءمۇفتيدىڭ ءپاتۋاسىن ورىندامايتىن، ەسكى فەۆرالدىق يدەولوگيانى قولداپ، سودان ارتىلىپ شىعا الماي جۇرگەن قىدىرما، دۇمشە مولدالار بار، پەنسياعا شىعىپ، مولدالىق قۇراتىن مۇعالىم-مولدالار بار. رۇقسات، باقىلاۋمەن جۇمىس ىستەپ وتىرعان بىزدەردى كەلەكە قىلىپ گازەت بەتىنە قارالاعانشا تولەباەۆ جولداس، انىق قىراعى بولسا، سولاردىڭ ورەسكەل ارەكەتتەرىن ايتىپ  جاريالاسا بولار ەدى» دەيدى.

«دىنگە سەنۋشىلەر مەن مەشىت قىزمەتىن اتقارۋشىلاردىڭ قانداي دا بولسا قورلاۋشىلىققا، سونىمەن قاتار مەشىت ىسىنە اكىمشىلىك ارالاسۋعا جول بەرىلمەسىن دەگەن ۇكىمەت جارلىعىنا قاراماستان جالاڭ ناسيحاتپەن قارالاۋعا شىعادى. ءوزىنىڭ وتان الدىنداعى ازاماتتىق بورىشىن ادال ورىنداي وتىرىپ، ءدىني سەنىممەن وتىرعاندار دا جوق ەمەس، ول جۇرتشىلىققا ءمالىم» دەپ نارازالىعىن بىلدىرەدى.

«دىنشىلدەر ۇكىمەتتىڭ ءسوزىن تىڭدايدى، قابىلدانعان زاڭدى ورىندايدى، قوعامدىق ءتارتىپتى بۇزبايدى. ءدىندى، ءدىن قىزمەتكەرلەرىن جەك كورۋشىلىكپەن ناقاقتاپ، قانداي بولماسىن ادام بالاسىنىڭ ادامگەرشىلىگىنە، ۇجدان قۇقىعىنا وتىرىك جالامەن ءتىل تيگىزۋ، ونى سوگۋ، كەكەتۋ، مۇقاتۋ رەتىندە كەمسىتۋ ەشبىر جەردە ەشبىر ازاماتقا رۇقسات ەتىلمەگەن» دەپ اشىنىپ جازىپتى.

«دىننەن، عىلىمنان ەشبىر حابارى جوق نادان ادامدار ءدىندى بالاعاتتاپ، ماقالالار جازادى. ولارىندا كوبىنەسە جالا، وتىرىك، تولىپ جاتقان قاتەلىكتەر بولادى. وسىعان تىيىم بولسا ەكەن. ول سياقتى ماقالالار باسىلاردىڭ الدىندا  ءدىننىڭ تاريحىن، مادەنيەتىن، تاريح عىلىمىن بىلەتىن ادام قاراپ شىقسا ەكەن» دەگەن ۇسىنىس ايتادى.

مۇنى ايتىپ وتىرعانىم، اتەيستىك يدەولوگيانىڭ ءورشىپ تۇرعان كەزىندە قارسى تۇرا ءبىلىپ، ءجون-جوباسىن ايتىپ يسلام دىنىنە اراشا سۇراۋى، مەنىڭشە قىلدىڭ ۇستىمەن جۇرگەنمەن تەڭ. بىردە اكەمدى  «ءۇش ءارىپ» شاقىرتادى. شەشەم ەكەۋى  عيمارتقا جەتە بەرگەندە اكەم قولىنداعى ساعاتىن شەشىپ اناما بەرىپتى. كەلمەسكە كەتىپ بارا جاتىرمىن دەپ ويلادى ما كىم ءبىلسىن؟! سودان جاۋاپتى ادامدارمەن سويلەسىپ بولعان سوڭ كىدىرتپەي ۇيىنە قايتارادى. كەتەرىندە «ساعاتتى نەگە شەشىپ بەردىڭىز؟» دەپ سۇراعان ەكەن. سوندا دەيمىن اكەم كۇندىز-ءتۇنى ءۇش ءارىپتىڭ  باقىلاۋىندا بولعان ەكەن-اۋ.

 

مادينا حاكىمقىزى، قسرو حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ وزىق قىزمەتكەرى

سونداي-اق، وقىڭىز

ابىلايدىڭ اق ۇيىندەگى ايان

«ەلىن سۇيگەن ەرلەر» پارتياسىنىڭ سوڭعى توراعاسى   كامەل جۇنىستەگىمەن سۇحبات   بەلگىلى جازۋشى، قوعام قايراتكەرى كامەل …

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان