باسقى بەت / بىلگەن شايىر ايتادى / شىمكەنتتى پاتشا العاندا اقىن مادەلى قوجانىڭ قوشتاسۋى

شىمكەنتتى پاتشا العاندا اقىن مادەلى قوجانىڭ قوشتاسۋى

  اق پاتشا اسكەرى شىمكەنتتى 1865-ءشى تىشقان جىلى سەيسەنبى كۇنى تۇستەن كەيىن العان ەكەن. سوندا قازاقتىڭ ءبىر قاتارى ۇركىپ جيدەلى بايسىن جەرگە اۋامىز با، دەگەندە مادەلى قوجا جۇسىپقوجاۇلىنىڭ  ايتقان جىرى.

اينالايىن ازىرەت،

اۋليەنىڭ كەنى ەدى.

توقسان توعىز ماشايىق،

وتان قىلعان جەر ەدى.

جۇرتتىڭ پەيلى كەتكەن سوڭ،

ءنا شۇكىرلىك وتكەن سوڭ،

ماشايىقتار باس بولىپ،

قوجا احمەد اۋليە،

مەككەگە قاراپ جونەدى.

ازىرەتى قارا تاۋ،

مال سالۋشى ەدىك سىرتىڭا،

جار بولۋشى ەدى ازىرەت،

سان سيىنعان مۇرتىنا.

ازىرەت مۇننان كەتكەندى،

زيارات مەككە ەتكەندى.

ون جىلدان سوڭ كەلەرمىن،

كوشىپ كەتكەن جۇرتىما.

كوندىرە الدى ورىس تا،

شولاق قورعان،سوزاقتى.

الدىنا بارعان قازاقتان

العانىن قايتا بەرمەدى،

قازاق قالدى ازاپقا.

الداعانىن بىلمەدى.

اۋليەلەر جاي قىلعان،

قارا ءبىر تاۋدىڭ كوبەسى،

كۇندىك جەردەن كورىنگەن،

ازىرەت سۇلتان توبەسى.

بەيدارەت بارماس قاسىنا،

قۇس قونباعان باسىنا،

ورىستىڭ شىعىپ وينادى،

قامشىداي قاتقان نەمەسى.

اۋليەلەر جاي قىلعان،

قارا ءبىر تاۋدىڭ بۇلاعى.

ءدىن مۇسىلمان امالدى،

قىلا المادى مۇنداعى.

ءبىزدىڭ قازاق بەيشارا،

كيىكتىڭ جەتىم لاعى.

تۇرقىم، كوركىم ۇقسايدى،

تۇركىلەر تونىن قومسايدى.

بۇعىز الدى تاڭدايدى،

مەدەت بەر دەپ جىلايدى،

تەسكەن تاۋعا بارساڭدا،

العانىن ورىس قويمايدى.

ءدىن مۇسىلمان جوق بولدى.

ەسىتكەننىڭ قۇلاعى،

پادشادان قۋات بولمادى.

ورىس كەلىپ العان سوڭ،

جىلاعان ادام كوپ بولدى.

كاپىر بولدى بەگىمىز،

بارما ەدى بىزدە كەگىڭىز،

كاپىرگە قايرات قىلمادىڭ،

وسى ما ەدى تەڭىڭىز.

ورىس كەلىپ جاقسىلار،

ارالاستى پۇلىمىز.

اينالايىن ازىرەت،

ورىستىڭ قالدىق قولىندا،

قۋببايى جاسىل تونىڭىز

قور بولدى بەي سار سوڭىڭىز،

اينالايىن ازىرەت،

اتا جولمەن قويىڭىز.

ازىرەتتى العان سوڭ،

جاسىن كوزىم تاۋىستى،

ورىس الدى قونىستى،

مۇسىلماننىڭ ىشىنە،

ورىس قويدى بولىستى.

ون توعىز كەنتىن الىپ تۇر،

كۇللى قازاق نالىپ تۇر،

قۇدايدان قايتپاي بۇل ورىس،

تاشكەنگە قولىن سالىپ تۇر.

وتىرعان مەن جاقسىلار،

قايسى ءبىرىن ايتايىن،

توقپاعىم مەن پىسپەگىم،

وڭىمدەي بولدى-اۋ تۇستەگىم،

ورىس شىقتى تاۋىڭا،

قيىن بولدى تۇسپەگىڭ.

اۋلە اتا،تالاس-اي،

وسىندا جاتقان الاش-اي،

ورىستا قالدى-اۋ قور بولىپ،

مۇسىلماننىڭ بالاسى-اي.

قايىسقان قاپتا، قۇرتى، ماي،

قاپتاي جاتقان جۇرتىم-اي،

ەندى سەنى كورۋ جوق،

قاپى قالدىڭ بۇل كۇنى-اي.

ءبۇيىرلى ءبيلى كولىم-اي،

جۋالى، شاقپاق بەلىم-اي،

ورىس كەلىپ ءبۇلدىردى-اۋ،

مامىر بوپ جاتقان ەلىم-اي.

سول ەلدىڭ ءبارىن جاپىرعان،

جولبارىستاي اقىرعان،

ءبىر كۇنى قاشتى ورىستان.

قازاقتىڭ شوشىپ دەنەسى-اي،

ءتۇزىلدى، قاراڭ قاشىسى-اي.

قارا ساقال، ءداۋ بابا-اي،

ءوزىڭدى باستى جاۋ بابا-اي.

قوعالى مايدان كوك بۇلاق،

ءپىسىلۋشى ەدى كوپ سابا-اي.

كوك بەتتەۋلى كۇرەڭ جاي،

تۇرلەنۋشى ەدى كوكتەمدە-اي،

كوك سايلىقتى جەرى باي،

پىرىمدەي ەدى اسىل جاي،

قايسى ءبىر قيار جەرىمدى،

كاپىردە قالدى وي توبا-اي.

ماشاتتىڭ باسى ءيىر سۋ،

قالماۋشى ەدى بيە تۋ،

قايتىپ ءبىر قىيام جەرىمدى،

زامانا جامان بولدى قۋ.

اق سۋدىڭ باسى ارشالى،

قىزدار كيەر پارشانى،

ورىستا قالدى اۋ قايران جەر،

جوقتاي-جوقتاي شارشادى.

ءۇش بيىكتىڭ جايلاۋى،

بالدىبەرەك باسى ەدى،

ولكەسى جاتقان بەتەگە،

ارقاسى وركەش تاس ەدى.

قىمىزى كۇشتى اراقتاي،

ىشكەن ءبىر ادام ماس ەدى.

جاڭعاقتى مەنەن قوعالى-اي،

قارا توبە،وبالى-اي،

مەكەن قىلعان جەرىنەن،

جاڭىلدىڭ نەدەن توبانى-اي.

قارا مۇرتتىڭ قاسىندا،

اق جاۋلىق سايدىڭ سايلارى-اي،

جايلاۋشى ەدى ۇستىلەرىن،

كوكتىڭ ۇلىنىڭ بايلارى-اي.

مامىر بولعان جەرىمنىڭ،

بۇزىلار بولدى ايرانى-اي.

قورعاننىڭ بيىك دۋالى،

تاستاپ ءبىر كەتكەن قۋلار-اي،

تۋىسىندا تابىسقان،

قاسىمبەكتىڭ سۇڭقارى-اي

يمامبەردى، اجىبەك،

زيالىنىڭ ىسكەرى-اي،

شاپقان سايىن ورلەگەن،

جۇرتقا بايگى بەرمەگەن،

ءتاجىنى قولدان ىلمەگەن،

قارا-دا-بايىر تۇلپارى-اي.

قاردىڭ سۋى كەتپەگەن،

ەسىل عانا تاۋىم-اي.

دەم الىپ وتكەن ۇستىنە،

كوشىپ تۇسكەن قاۋىم-اي.

مۇنار كەتپەس باسىنان،

ءبىز جايلاۋشى ەدىك قاسىڭدا-اي.

ءاسىل ءبىر تاۋدان بەزدىردى،

ورىس دەگەن جاۋىم-اي.

يمامبەردى، مۇسابەك،

ارىلار قايتىپ تۇمانىڭ،

كۇدەر ءۇزىپ جۇرتىنان،

ۇزاپ كەتتى قاسىڭنان،

قامىعادى-اي كوڭىلىم،

الىس كەتتى دەگەنگە،

مىڭ كىسىلىك بىرەۋى،

دۇشپاننىڭ ەدى تاراۋى،

ءۇش داتقانىڭ جايلاۋى.

الا تاۋدىڭ تورىنەن،

ساۋىرعا ءتۇستى ءۇش داتقا،

كورمەيمىن دەپ ورىستى-اي.

كوزى قىيماي قونىستى-اي،

اۋدارىپ ەدى ىرگەسىن،

اتا مۇلىك جەرىنەن.

ءازىز تولە اۋلەتى،

ويلانباي عاپىل بولىستى-اي،

ءۇش داتقانىڭ سوڭىنان،

قىدىرباي دەگەن باي كەلدى،

ءبىر جىلدا زامان قۇبىلدى.

ءتۇرلى-ءتۇرلى اي كەلدى،

كوك الالى كوپ جىلقى،

تەبىندە وسكەن مىڭ  جىلقى،

قاي جەردەن تابار جاي ەندى.

اپتاپ سوققان اڭىزاق،

سامال تۇرسا ىركىلەر،

حالىققا تۇسكەن قاۋىپتان،

اتاننىڭ بەلى بۇگىلەر.

ەرلەر كىرسە ۇرىسقا،

جامان جاننان تۇڭىلەر.

كوك الالى كوپ جىلقى،

ورىستىڭ كوزى تىگىلەر.

قايىرلى بايدىڭ جيعانىن،

قايدا اپارىپ سىڭىرەر.

سانسىز بابتار جاي قىلعان،

سايرام دەگەن قالامىز،

ورىس الدى جۇرتىڭدى،

شىراقشى بولعان مۇرتىڭدى،

بولمادى بابا پاناڭىز.

قارا باستاۋ قۋيىلعان،

تەكە سۋدىڭ سالاسى-اي،

بابا ءداۋرىش ەر دەگەن،

ۋالىلەردىڭ سالاسى-اي،

اۋەلى ورىس كەلگەندە،

ءبىر ساپ بولعان پاناسى،

ەكىنشى ساپ كەلگەندە،

كەلمەدى ەركىن شاماسى.

ورىسقا تۇرىس بەرمەدى،

شىمكەنتتىڭ بەرىك قالاسى.

اياق استى بولعانى،

شىمكەنتتىڭ بالاسى.

اسىرەت قايعى ءسوزىمىز،

ەسىل عانا شىمكەنت،

ساسقاندا موينىن سوزادى،

ۇيرەنگەن جاستان كوزىمىز،

قۋاتى جوق ءشوبىنىڭ،

كوك الا مايسا ساز ەدى،

قىمىز ءىشىپ كەرىلگەن،

اياق باسۋعا ەرىنگەن،

قىزدارى بولعان حانىشا،

كەلىنشەكتەر ناز ەدى.

ناشار كەلسەك ءوزىمىز،

ويناپ وسكەن جەر بولدى،

جاتساق تۇرساق ءسوزىمىز،

ەسىل عانا جۇرتىمنىڭ،

نە بولار بيلىك سوزىنە.

اۋەلى ورىس كەلەردە،

مۇسىلمان كاپىر تالاسىپ،

ات باۋىرى قان ساسىپ،

قىزىل سەڭگىر باۋرىندا،

سايدا تولعان كەسىك باس،

شاحيد بولعان ءبىر پارا،

اشىق شىققان كىشىك جاس

ماساتتىڭ باسى كۇرەڭساي

جايناۋشى ەدى كىلەمشە-اي

گۇلدەر وسكەن سول جەردى،

ورىس الدى-اۋ قۇداي-اي.

سولتىراباد، جالعاندىق

ءبىز بۇل ىستە اڭ قالدىق.

تاشكەندى ورىس العان سوڭ،

جاعانى ۇستاپ تاڭقالدىق. سيرەك قولجازبالار قورىنا 1934  جىلى قازانعاپ  بايبولوۆ اقىن وتكىزگەن. جالپى ءسوزدىڭ ۇرىنىسىنا قاراعاندا ولەڭ بىرنەشە قولدان ءوتىپ، ءداۋىر تالابىنا ساي، جاتقا ايتۋشىنىڭ بىلىمىنە ساي كوپتەگەن وزگەرىسكە ۇشىراعان. دەگەندە ۇزىن-ىرعاسىندا ءسوز جۇيەسى مەن ماقساتتى ساقتاپ قالعان ەكەن. نەگىزىندە بۇل ولەڭدى اسەكەڭ مارقۇم مايلىقوجانىڭ شىعارماسى دەپ اقىننىڭ شىعارماسىنا قوسىپ كەلدى. بىراق ول بارى جوعى 28-قاتار ولەڭ ەدى. مىنا نۇسقادا ولەڭ تولىق، ءارى دەسە باس اياعىن تەڭگەرە قاراعان ادامعا بەلگىلى ءبىر ويدى، ءبىر تاريحي كورىنىستى، تاريح تاعلىمىن تولىقتاي بايانداي الاتىن بولعان سوڭ مادەلىقوجا شىعارماشىلىعىنا قوسىپ وتىرمىن. جىردىڭ باسى «ازىرەتى قاراتاۋ»دەپ باستالۋى كەرەك ەدى. قر عىلىم اكادەمياسى، سيرەك قولجازبالار قورىنداعى نۇسقاعا وزگەرىس ەنگىزگەنىم جوق. مەنىڭ اكەمنىڭ اعاسى بەلگىلى شەجىرەشى ورىنبەك راحىمبەكۇلى ايتىپ وتىراتىن. بىراق دەر كەزىندە جازىپ الىپ قالمادىق. اقىن كەنجەقوجا بايبولوۆ قازانعاپتى

«قازانعاپ اقىن جانىستا،

تاۋ سۋىنداي قاپتاعان» دەپ دارىپتەيدى. بۇلار زامانداس اقىندار، دەمەك قازانعاپ ءوز ءداۋىرىنىڭ ءبىر بىلەرمەنى بولعان دەپ تۇسىنسەك، سول اتامىزدىڭ جازىپ قالدىرعانىن ءتۇپ نۇسقا رەتىندە قاراۋىمىزعا تۇرا كەلەدى.

سەيىتومار ساتتارۇلى

 

 

 

سونداي-اق، وقىڭىز

قيسسا سالسال (جالعاسى)

جاياۋعا ومار بابا ءتىپتى جۇيرىك، عۇمىرىن وتكەرىپتى جاياۋ ءجۇرىپ. ىسقاق پايعامباردان كەرەمەتتى كيىز الىپ، ىسمايىل …

ءبىر پىكىر

  1. مۋمينوۆ اشىربەك

    ءمادالى قوجا شىعارمالارىن اراب جازۋىندا شىعارۋ قاجەت بولىپ تۇر

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان