بالتا قوجا

قاراعاندى وبلىسىنىڭ جاڭاارقا اۋدانىنداعى تۇگىسكەن ەلدى مەكەنىنىڭ تۋمالارى ىسقاق ءاجى مەن بالتا قوجانى وزسا قاراعاندى وبلىسى، قالسا جاڭ-ارقا اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى «اۋليە» دەپ تانىپ،قۇرمەت تۇتىپ، ول كىسىلەردىڭ «كاراماتتارىن» اڭىز قىلىپ، اتادان بالاعا ايتىپ وتىرۋ ۇردىسكە اينالعان.

   بالتا قوجا ون توعىزىنشى عاسىردىڭ سوڭىندا دۇنيەگە كەلىپ، جيىرماسىنشى عاسىردىڭ قىرقىنشى جىلدارىنا دەيىن ءومىر سۇرگەن. بۇل كىسىنىڭ ارتىق بايلىعى بولماعان، ەل ارالاپ كورىپكەلدىك، باقسىلىقپەن اينالىسپاعان. بىراق ەرتە كەزدەگى بارىمتا-جىلقى ۇرلاۋ ەتەك العان زاماندا، اسىرەسە، ايگىلى جۇيرىك بايگە اتتارىن جوعالتقاندار كەلىپ كومەك سۇراعاندارعا «جىلقىڭ پالەن جەردە قاماۋدا، ايتپەسە جايىلىپ جاتىر، بۇگىن-ەرتەڭ بارساڭ الىپ قايتاسىڭ» دەگەن سياقتى كورىپكەلدىك قاسيەتى بولعان. ءوزىنىڭ تۋىستارىنىڭ بايگە اتى قولدى بولىپ، يەسى كومەك سۇراي كەلگەندە، مال يەسىنە «اتىڭدى پالەن جەردە كيىز ءۇيدىڭ ىشىندە ەل كوزىنەن تاسالاپ باعىپ وتىر» دەپ قولدى بولعان مالدىڭ تۇرعان ورنىن تاپ باسىپ ايتىپ بەرگەن.

بالتەكەڭنىڭ ۇيىنە سول ەلدىڭ ىرگەلى رۋىنىڭ ۇرپاعى، قارناقتا وقۋ وقىپ مەدرەسە بىتىرگەن، ماڭايى قالپە اتاپ كەتكەن ءماجيت موللا ەل ارالاپ ءجۇرىپ كەلىپ قونىپتى. قوناققا قوناقاسىعا سويا قوياتىن ەتتى مالدىڭ رەتى كەلمەي، بالتەكەڭ سەركە سويىپ، ەتىن قوناقتىڭ الدىنا تارتىپتى. سويعان مالدى ءوزىنىڭ ەل اراسىنداعى مانسابىنا ساي ساناماعان قالپە دامگە ساۋساعىنىڭ ۇشىن عانا تيگىزىپ، ساۋساعىن ەرنىنىڭ ۇشىنا تيگىزىپ داستارقاننان كەيىن شەگىنىپ وتىرىپتى. قوناقاسىعا قوناقتىڭ ىرزا بولماي، مەنسىنبەي وتىرعانىن بايقاعان بالتەكەڭ قوناعىنا قاراپ «تاقسىر، قاققان قازىقتىڭ توپىراعى قايدا بارادى»-دەپ، سۇراپتى. از ۋاقىتتان سوڭ قوناق «ءبىرادار، سۇراعىڭىزدىڭ جاۋابىن ءوزىڭىز ايتپاس پا ەكەنسىز» دەگەنىنە بالتەكەڭ «ەگەر ۇيگە قۇدايى قوناق كەلسە، سول ءۇيدىڭ يەسىسى كەلگەن قوناعىن شىن ىقىلاس-نيەتپەن قارسى الىپ، بار ءمازىر، جوق-جايىمەن سىي-قۇرمەت كورسەتپەسە قاققان قازىقتىڭ توپىراعى ءۇي يەسىنىڭ كوزىنە بارادى-دەپ، وڭ قولىنىڭ ەكى سۇق ساۋساعىن ءوز كوزىنە قاراي باعىتتايدى. «ال ءۇي يەسى كەلگەن قوناعىن شىن كوڭىل، اق نيەتىمەن قارسى الىپ، ۇيىندە بارلى-جوقتى ءدام-تۇزىن سالىپ، قوناقتىڭ الدىنا اق داستارقانىن جايسا، قوناق ءۇي يەسىنىڭ قۇرمەتىنە ىرزا بولماي، مەنسىنبەي، مەنمەندىك تانىتسا قوناقتىڭ كوزىنە بارادى»-دەپ، ەكى سۇق ساۋساعىن قوناقتىڭ كوزىنە باعىتتايدى. وسى كەزدە قوناق شالقاسىنان قۇلاپ، تۇرا سالىپ ۇستىندەگى شاپانىن شەشىپ بالتەكەڭنىڭ يىعىنا جاۋىپ «قوجەكە، كەشىرىڭىز مەنەن ءبىر اعاتتىق ءوتتى»-دەپ كەشىرىم سۇراپتى. ەرتەڭىنە اۋىلدان اتقا ءمىنىپ ۇزاعان سوڭ قاسىنداعى جولداستارى «قالپە، كەشە داستارقان باسىندا ەسىك جاقتا وتىرعان ءۇي يەسى ءسىزدىڭ كوزىڭىزگە قاراي ەكى ساۋساعىن نۇسقاعاندا شالقاڭىزدان ءتۇسىپ، تۇرا سالا شاپانىڭىزدى ول كىسىنىڭ يىعىنا جاپقانىڭىز نە؟» – دەپ سۇراپتى. سوندا ماجەكەڭ «سەندەر نە بىلدىڭدەر، بالتەكەڭ ەكى ساۋساعىن قاققان قازىقتىڭ توپىراعى داستارحاندى مەنسىنبەگەن، ءۇي يەسىنىڭ شىن پەيىل، اق نيەتىنە ريزاشىلىق بىلدىرمەگەن قوناقتىڭ كوزىنە بارادى» دەپ ماعان قاراي نۇسقاعاندا سويىلعان سەركەنىڭ ەكى ءمۇيىزى ەكى كوزىمە كىرىپ كەتە جازدادى. سەركەنىڭ ءمۇيىزى كوزىمدى شىعارىپ جىبەرە مە» دەپ قورىققانىمنان شالقامنان قۇلاپ ءتۇستىم. سوندا عانا ءوزىمنىڭ اعاتتىعىمدى ءتۇسىنىپ، ايىبىم ءۇشىن قوجەكەڭنىڭ يىعىنا شاپانىمدى شەشىپ جاپتىم-دەپ جاۋاپ بەرىپتى.

سول بالتەكەڭنىڭ قىزىن مەنىڭ ۇلكەن اكەم ىبىرايدىڭ اعاسى سمايىل ءوزىنىڭ جيەنى شۇعايىپقا قۇدا ءتۇسىپ الىپ بەرەدى. سمايىلدىڭ ۇلى ءابىلدا جالعىز بول-عان سوڭ، بالاما سەرىك بولسىن دەپ جيەنىن بالا قىلىپ اسىراپ العان ەكەن. بىراق شۇعايىپ بالتەكەڭنىڭ قىزىمەن كوپ وتاسپاي ايىرىلىسادى. سوندا بالتەكەڭ شۇعايىپقا «اللاھ سەنى قوساققا جارىتپاسىن»-دەپ تەرىس باتا بەرگەنىنە اكەم كۋا بولىپتى. «اللاھتىڭ ءامىرى، سول بالتەكەڭنىڭ باتاسىن اللاھ قابىل قىلدى عوي دەيمىن، شۇعايىپ پىسىق، شيراق ادام ەدى، بىراق اقىرى جاقسى بولمادى» دەيتىن اكەي. ولاي دەيتىنىنىڭ سەبەبى – وتباسىنان اجىراسقاننان كەيىن شۇعايىپ پەتروپاۆل جاعىنا بارىپ وقۋ وقىپ، ءتاپ-ءتاۋىر قىزمەتكە ورنالاسىپ جۇمىس ىستەيدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ جۇمىستى بولىپ سوتتالىپ، سول جاقتا تاتيانا دەيتىن ورىس ايەلىنە ۇيلەنەدى. ورىس ايەلىمەن ەل اراسىندا ءسىڭىسىپ تۇرا المايدى. ەكەۋىنەن بالا دا بولمايدى. بالا قىلىپ اسىراپ العان ءىنىسىنىڭ بالاسى دا ولاردىڭ قولىن-دا تۇرمايدى. سودان قاراعاندى قالاسىنان 5-10 شاقىرىم «ۋزەنكا» دەگەن جەردە ورىس ايەلىمەن ەكەۋى عانا تۇرىپ، سول جەردە قايتىس بولدى. تىرىسىندە دە، ولگەنىندە دە اعايىن-تۋىس حابارلاسىپ، ارالاسىپ قاتىسپادى.

بالتەكەڭ قوجا بولعان سوڭ ءبىرلى-جارىم ەمشىلىكپەن اينالىسىپ، اۋرۋ-سىرقاۋعا قۇران اياتتارىن وقىپ، دەم سالىپ، ەم-دوم قولدانادى ەكەن. ول كەزدە ەل اراسىن-دا اقشا از عوي، ويتكەنى ەڭبەك اقىعا اقشا الىپ جۇمىس ىستەيتىن جۇمىس ورىندارى جوق. سوندىقتان دا جىلىنا ءبىر رەت جارمەڭكەگە شىعىپ مال ساتقاندا بولماسا، ەلدىڭ قولىندا اقشا بولا بەرمەيدى. كەدەي-كەپشىك، جوق-جىتىكتىڭ اراسىندا ساتاتىن مالدارى بولماعان سوڭ، اقشانى قولىنا ۇستاپ، ءمورىن تانىمايتىندار كوپتەپ سانالعان. وسىنداي جاعدايدا ەل اراسىندا الىق-بەرىكتە، بىرەۋدىڭ كورسەت-كەن قىزمەتىنە ءىرىلى-ۇساقتى مالمەن ەسەپ ايىرىسۋ كەڭ ەتەك العان. بالتەكەڭنىڭ جاساعان ەمىنە، شىعارعان نامازىنا، وقىعان قۇرانىنا ەلى اتاعان مالدىڭ باسىنا ول كىسى نوقتا كيگىزبەگەن ەكەن. مال يەسى «مىناۋ سىزگە اتاعان مالىم ەدى، ىرزا بولىڭىز» دەگەندە، «اللاھ جارىلقاسىن، بوساتىپ قويا بەرىڭىز» دەپ مالدى قورادان شىعارىپ، نە تابىننان ۇستاپ الىپ كەلىپ، باسىن بوس جىبەرگەن. مال قانداي اساۋ بولسا دا بالتەكەڭنىڭ ۇزەنگىسىن يىسكەپ، سوڭىنان ەرىپ كەتەدى ەكەن.

 

اۋدانباي قاجى احمەتجانۇلى

سونداي-اق، وقىڭىز

سماعۇل قوجا

ماقتۇمسەيت بابانىڭ ۇرپاعى سەيتاسان قاجىنىڭ ءۇشىنشى بالاسى – سماعۇل قوجا. سماعۇلقوجا 1895 جىلى دۇنيەگە كەلىپ، …

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان