Balta qoja

Qarağandı oblısınıñ Jañaarqa audanındağı Tügisken eldi mekeniniñ tumaları Isqaq äji men Balta qojanı ozsa Qarağandı oblısı, qalsa Jañ-arqa audanınıñ twrğındarı «äulie» dep tanıp,qwrmet twtıp, ol kisilerdiñ «kärämattarın» añız qılıp, atadan balağa aytıp otıru ürdiske aynalğan.

   Balta qoja on toğızınşı ğasırdıñ soñında düniege kelip, jiırmasınşı ğasırdıñ qırqınşı jıldarına deyin ömir sürgen. Bwl kisiniñ artıq baylığı bolmağan, el aralap köripkeldik, baqsılıqpen aynalıspağan. Biraq erte kezdegi barımta-jılqı wrlau etek alğan zamanda, äsirese, äygili jüyrik bäyge attarın joğaltqandar kelip kömek swrağandarğa «jılqıñ pälen jerde qamauda, äytpese jayılıp jatır, bügin-erteñ barsañ alıp qaytasıñ» degen siyaqtı köripkeldik qasieti bolğan. Öziniñ tuıstarınıñ bäyge atı qoldı bolıp, iesi kömek swray kelgende, mal iesine «atıñdı pälen jerde kiiz üydiñ işinde el közinen tasalap bağıp otır» dep qoldı bolğan maldıñ twrğan ornın tap basıp aytıp bergen.

Baltekeñniñ üyine sol eldiñ irgeli ruınıñ wrpağı, Qarnaqta oqu oqıp medrese bitirgen, mañayı Qalpe atap ketken Mäjit molla el aralap jürip kelip qonıptı. Qonaqqa qonaqasığa soya qoyatın etti maldıñ reti kelmey, Baltekeñ serke soyıp, etin qonaqtıñ aldına tartıptı. Soyğan maldı öziniñ el arasındağı mansabına say sanamağan Qalpe dämge sausağınıñ wşın ğana tigizip, sausağın erniniñ wşına tigizip dastarqannan keyin şeginip otırıptı. Qonaqasığa qonaqtıñ ırza bolmay, mensinbey otırğanın bayqağan Baltekeñ qonağına qarap «Taqsır, qaqqan qazıqtıñ topırağı qayda baradı»-dep, swraptı. Az uaqıttan soñ qonaq «birädär, swrağıñızdıñ jauabın öziñiz aytpas pa ekensiz» degenine Baltekeñ «Eger üyge qwdayı qonaq kelse, sol üydiñ iesisi kelgen qonağın şın ıqılas-nietpen qarsı alıp, bar mäzir, joq-jayımen sıy-qwrmet körsetpese qaqqan qazıqtıñ topırağı üy iesiniñ közine baradı-dep, oñ qolınıñ eki swq sausağın öz közine qaray bağıttaydı. «Al üy iesi kelgen qonağın şın köñil, aq nietimen qarsı alıp, üyinde barlı-joqtı däm-twzın salıp, qonaqtıñ aldına aq dastarqanın jaysa, qonaq üy iesiniñ qwrmetine ırza bolmay, mensinbey, menmendik tanıtsa qonaqtıñ közine baradı»-dep, eki swq sausağın qonaqtıñ közine bağıttaydı. Osı kezde qonaq şalqasınan qwlap, twra salıp üstindegi şapanın şeşip Baltekeñniñ iığına jauıp «Qojeke, keşiriñiz menen bir ağattıq ötti»-dep keşirim swraptı. Erteñine auıldan atqa minip wzağan soñ qasındağı joldastarı «Qalpe, keşe dastarqan basında esik jaqta otırğan üy iesi sizdiñ köziñizge qaray eki sausağın nwsqağanda şalqañızdan tüsip, twra sala şapanıñızdı ol kisiniñ iığına japqanıñız ne?» – dep swraptı. Sonda Mäjekeñ «sender ne bildiñder, Baltekeñ eki sausağın qaqqan qazıqtıñ topırağı dastarhandı mensinbegen, üy iesiniñ şın peyil, aq nietine rizaşılıq bildirmegen qonaqtıñ közine baradı» dep mağan qaray nwsqağanda soyılğan serkeniñ eki müyizi eki közime kirip kete jazdadı. Serkeniñ müyizi közimdi şığarıp jibere me» dep qorıqqanımnan şalqamnan qwlap tüstim. Sonda ğana özimniñ ağattığımdı tüsinip, ayıbım üşin Qojekeñniñ iığına şapanımdı şeşip japtım-dep jauap beripti.

Sol Baltekeñniñ qızın meniñ ülken äkem Ibıraydıñ ağası Smayıl öziniñ jieni Şwğayıpqa qwda tüsip alıp beredi. Smayıldıñ wlı Äbilda jalğız bol-ğan soñ, balama serik bolsın dep jienin bala qılıp asırap alğan eken. Biraq Şwğayıp Baltekeñniñ qızımen köp otaspay ayırılısadı. Sonda Baltekeñ Şwğayıpqa «Allah seni qosaqqa jarıtpasın»-dep teris bata bergenine äkem kuä bolıptı. «Allahtıñ ämiri, sol Baltekeñniñ batasın Allah qabıl qıldı ğoy deymin, Şwğayıp pısıq, şiraq adam edi, biraq aqırı jaqsı bolmadı» deytin äkey. Olay deytininiñ sebebi – otbasınan ajırasqannan keyin Şwğayıp Petropavl jağına barıp oqu oqıp, täp-täuir qızmetke ornalasıp jwmıs isteydi. Söytip jürip jwmıstı bolıp sottalıp, sol jaqta Tat'yana deytin orıs äyeline üylenedi. Orıs äyelimen el arasında siñisip twra almaydı. Ekeuinen bala da bolmaydı. Bala qılıp asırap alğan inisiniñ balası da olardıñ qolın-da twrmaydı. Sodan Qarağandı qalasınan 5-10 şaqırım «Uzenka» degen jerde orıs äyelimen ekeui ğana twrıp, sol jerde qaytıs boldı. Tirisinde de, ölgeninde de ağayın-tuıs habarlasıp, aralasıp qatıspadı.

Baltekeñ qoja bolğan soñ birli-jarım emşilikpen aynalısıp, auru-sırqauğa Qwran ayattarın oqıp, dem salıp, em-dom qoldanadı eken. Ol kezde el arasın-da aqşa az ğoy, öytkeni eñbek aqığa aqşa alıp jwmıs isteytin jwmıs orındarı joq. Sondıqtan da jılına bir ret järmeñkege şığıp mal satqanda bolmasa, eldiñ qolında aqşa bola bermeydi. Kedey-kepşik, joq-jitiktiñ arasında satatın maldarı bolmağan soñ, aqşanı qolına wstap, mörin tanımaytındar köptep sanalğan. Osınday jağdayda el arasında alıq-berikte, bireudiñ körset-ken qızmetine irili-wsaqtı malmen esep ayırısu keñ etek alğan. Baltekeñniñ jasağan emine, şığarğan namazına, oqığan qwranına eli atağan maldıñ basına ol kisi noqta kigizbegen eken. Mal iesi «mınau Sizge atağan malım edi, ırza bolıñız» degende, «Allah jarılqasın, bosatıp qoya beriñiz» dep maldı qoradan şığarıp, ne tabınnan wstap alıp kelip, basın bos jibergen. Mal qanday asau bolsa da Baltekeñniñ üzengisin iiskep, soñınan erip ketedi eken.

 

Audanbay qajı Ahmetjanwlı

Sonday-aq, oqıñız

Smağwl qoja

Maqtwmseyt babanıñ wrpağı Seytasan qajınıñ üşinşi balası – Smağwl qoja. Smağwlqoja 1895 jılı düniege kelip, …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan