باسقى بەت / جارىق نۇردىڭ ساۋلەسى / رابعۇزي / «قيساسي رابعۋزي» اۆتورىنىڭ تۋعان جەرى – رابات وعىز قىستاعى شاۋىلدىردە

«قيساسي رابعۋزي» اۆتورىنىڭ تۋعان جەرى – رابات وعىز قىستاعى شاۋىلدىردە

قازاق ادەبيەتى، جالپى تۇركى ادەبيەتى تاريحىندا «قيساسۋل ءانبيا» نەمەسە  «قيساسي رابعۋزي» («رابعۋزي قيسسالارى») اتتى    شىعارمانىڭ ورنى بولەك.

ايگىلى ادەبيەت زەرتتەۋشىسى بەيسەمباي كەنجەباەۆ 1969 جىلى «قيساسۋل انبياعا» ارنالعان  ماقالاسىندا ونىڭ قازان توڭكەرىسىنە دەيىن قازاق اراسىندا كوپ تاراعانىن، حات تانىعان قازاق ونى وقىعانىن، بىلگەنىن ايتقان بولاتىن. اتاقتى «ءبىرجان سال مەن اقىن سارانىڭ ايتىسىندا» سارا وسى «رابعۋزي كيسساسىنان» مىسال كەلتىرگەن بولاتىن:

ەي، ءبىرجان، كىمگە ءدارى اماندىعىڭ،

ءسوز بىلسەڭ بۇل دا سەنىڭ جاماندىعىڭ.

«قيساسۋل انبيدەن» ەستىمەپ پە ەڭ؟

بەلگىلى ماعلۇم بولدى ناداندىعىڭ.

 

ادامدى توپىراقتان جاراتتى حاق،

ناداندىعىڭ ءبىلىنسىن، بۇل سوزگە باق.

حاۋا اناعا بۇرىن بارعان ادام اتا،

ەسىتكەن جوق پا ەدىڭ، مۇنى دا اقىماق؟!

زەرتتەۋشى الما قىراۋباەۆانىڭ پىكىرىنشە، «قيساسۋل انبياداعى» قازاق اراسىنا كەڭ تاراعان، قازاق ادەبيەتىندە وسى تاقىرىپتاعى ەرتەگى، داستانداردىڭ تۋىنا اسەر ەتكەن قيسسالاردىڭ ءبىرى «ەسكەندىر زۇلقارنايىن» بولعان. اباي كوپشىلىككە ءمالىم «ەسكەندىر» پوەماسىن جازعاندا «قيساسۋل ءانبيانى»دا وقىپ بىلگەن دەگەن بولجام بار.تۇرماعانبەت ىزتىلەۋوۆتە رابعۋزي اڭگىمەلەرىنىڭ كەيبىرىن ولەڭگە اينالدىرىپ جازعان ەكەن. رابعۋزي شىعارماسىندا ءتالىم تاربيەلىك ءمانى بار اڭگىمەلەر قازاق اراسىندا كەڭ تاراعان. زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە، رابعۋزي كىتابى پايعامبارلار، ساحابالار تۋرالى قيسسا-حيكايالاردى، اڭىزداردى قامتىعان تۇركى تىلىندەگى ءبىرىنشى شىعارما بولدى. مايلىقوجانىڭ بالاسى يسابەك اقىن:

قيساسۋل انبيەنىڭ كىتابىندا،

ارتىق جەسەڭ قوي ەتى ارام دەگەن، – دەيدى.

قازىرگى زەرتتەۋلەردە ونىڭ تۋعان جەرى حورەزم نەمەسە ورتا ازيا اۋماعى دەلىنۋدە. الايدا ءبىز جيناعان ارحەولوگيالىق، توپونوميكالىق، كارتوگرافيالىق دەرەكتەر رابعۋزيدىڭ تۋعان جەرى وڭتۇستىك قازاقستان دەپ ايتۋعا مۇمكىنشىلىك بەرەدى. ءبىز  وسى جەردە حورەزم اتالعان ايماققا جەرگىلىكتى تۇسىنىك، ۇعىم بويىنشا از تۇسىنىك بەرىپ كورەلىك. مادەني، تۇراقتى قالا، مەملەكەت تۇسىنىگىندە حورەزم امۋداريانىڭ ارالعا قۇيعان اتىراۋىندا ورنالاسقان كوگالدى ايماق (وازيس). ءبىر قىزىق جايى حورەزم ۇعىمى امۋدىڭ سول جاعاسىنا جۇرمەگەن. بۇل حوراساننىڭ جەرى. ال كوپشىلىك، حالىقتىق ۇعىمدا حورەزم ايماعى بولىپ امۋداريانىڭ وڭ جاعاسى مەن سىرداريانىڭ سول جاعاسىن تۋ بۇحاراعا دەيىنگى ايماقتى اتاپ كەلگەن.

تاريحتان بەلگىلى بۇل ايماق شىڭعىسحاننىڭ جورىعىنا دەيىن كوپ جىلدار حورەزم بيلەۋشىلەرىنىڭ قول استىندا بولدى. بۇعان قانداي دالەلدەرىمىز بار؟ پروفەسسور بەيسەمباي كەنجەباەۆتىڭ 1969 جىلعى ماقالاسىنداعى مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك، رابعۋزى وعىز رابات دەگەن شاھاردىڭ قازىسى بولىپ ىستەگەن ادام. «قيساسۋل ءانبيانىڭ» ول الگى شاھاردىڭ اكىمى، ايگىلى بەك ناسىرەتدەن توقبوعا دەگەن كىسىنىڭ تاپسىرۋى، ءوتىنىشى بويىنشا سول توقباعاعا سىيعا تارتقان. ال توقبوعا مۇسىلمان دىنىنە، تۇرىك ادەپ-عۇرپىنا ەنگەن ادەبيەتتى سۇيەتىن مونعول بولسا كەرەك. رابعۋزي اتالعان شىعارمانى 710 جىلى قىجىرادا، جاڭاشا جىل ساناۋ بويىنشا 1310 جىلى جازعان.

ا. قىراۋباەۆانىڭ كىتابىنا سۇيەنسەك، ونىڭ اكەسى رابات وعىز قىستاعىنىڭ  قازىسى بولعان، ال رابعۋزي دەگەن لاقاپتى تۋعان جەرىنە بايلانىستى العان ەكەن. رابات اتاۋىنىڭ شىعۋى «رابات»-«بەلگىلى اراقاشىقتىقتا ورنالاسقان قاراۋىل بەكەتتەرمەن» بايلانىستى. بۇل سوزبەن كەرۋەندەر توقتايتىن ورىندى دا بەلگىلەگەن. ارينە، جالپى رابات اتتى ەلدى مەكەندەر ورتاعاسىردا از بولماعان. وزبەكستاندا راباتي-مالىك، قىرعىزستاندا تاشرابات، وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قازىعۇرت تاۋىنىڭ ەتەگىندە دە رابات بار. الايدا ناسرەددين رابعۋزيدىڭ تۋعان جەرى جاي رابات ەمەس. ول «رابات وعىز» دەلىنۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. سوندىقتان ءبىز وڭتۇستىك قازاقستان وسى كۇنگە دەيىن رابات دەپ اتالاتىن جانە بايىرعى ەلدى مەكەن ورنى، ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشكە نازار اۋدارماقپىز. رابات اتتى ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىش توبەشىك  سىرداريانىڭ سول جاعاسىندا، ماياقۇم ەلدى مەكەنىنەن وڭتۇستىك شىعىستا  7 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان. رابات ەسكەرتكىشى سىرداريا بويىمەن شىنازدان تۇركىستانعا تاياۋ ۇشقايىق وتكەلىنە دەيىنگى اۋماقتى ارالاپ وتكەن، ن.ۆ. رۋدنەۆتىڭ 1900 جىلى 24 اقپاندا «تۋركەستانسكيە ۆەدوموستي» اتتى گازەتتە جاريالانعان «زابروششەننىي ۋگولوك» اتتى ماقالاسىنداعى بايىرعى ەلدىمەكەندەر تىزىمىندە كەزدەسەدى. «قازاقستاننىڭ تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەر جيىنتىعى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى» اتتى ەنتسيكلوپەديالىق باسىلىمدا ول IV-VIII ع.ع. ەسكەرتكىشىنە جاتقىزىلعان.

الايدا، ونىڭ ۇستىندە جاتقان كۇيدىرگەن كىرپىشتەرگە قاراعاندا ول ورتاعاسىرلىق ءداۋىردىڭ ەسكەرتكىشى. بۇل راباتتىڭ باستى ەرەكشەلىگى وگىزساي دەپ اتالاتىن سىرداريانىڭ بايىرعى ارناسىنا تاياۋ ورنالاسۋىندا. وسى ەكى ارادا باس شتابتىڭ تۇركىستان دەگەن 1:500000 ماسشتابتاعى 1963 جىلعى دايىندالعان جانە 1970 جىلى قايتا باسىلعان كارتاسىندا وگىزساي (وگيزساي), 1982 جىلى باسىلعان تۇركىستان (II-42-09 K-42-IX) دەگەن 1:200000 ماسشتابتاعى كارتادا جانە 1982 جىلى باسىلعان بالتاكول (II-42-08  K-42- VIII) دەگەن 1:200000 سىرداريانىڭ سول جاعىنداعى قۇرعاق ارنا وگىزساي (سۋحوە رۋسلو وگيزساي) دەپ بەلگىلەنگەن.وگىز جىلعاسى جايىندا ۆ.ا. كاللۋر (1900 ج.) مەن ي.ا.كاستانە (1910 ج.) ءبىر توپ ماتەريالدار جاريالادى.ي.ۆ.زاحاروۆانىڭ«شىمكەنت ويازىنداعى قازاقتاردىڭ  XIX ع. اياعى  XX ع. باسىنداعى ەگىنشىلىگى جونىندە» دەگەن زەرتتەۋىندە كوكساراي قاسىنان سىرداريادان شىعارىلعان كونە «وگىزجىلعا» اتتى ارىق بولىپتى دەلىنەدى. وگىزسايدى كانال دەپ ءتۇسىنۋ سوڭعى كەزگە دەيىن ەل اراسىندا كەڭ تاراعان. ءداستۇرلى كوزقاراس ءا. شىلتەرحانوۆ تىڭ بايانداۋىندا تومەندەگىدەي: «سىرداريانىڭ قازىرگى بوگەن سالىنعان، تەڭىز جاسالعان ۇرىمتال تۇسىنان ىلگەرى VIII – XX عاسىرلاردا بابالارىمىز داريانى دەمىكتىرە بايلاپ، ءتورت تارام سۋ اعىزعان. سول  ءتورت تاراممەن داريانىڭ قازىرگى ارناسى مەن ارناساي ەكەۋى ەلگە ءمالىم. ال، قالعان ەكەۋى قۇم استىندا جاتىر. ايتسە دە، ءبىرجولاتا قۇرىپ كەتكەن جوق. ۇزىندىعى 300 شاقىرىمعا سوزىلعان وگىز ارىقتىڭ جوباسىن ءار جەردەن ءالى كورۋگە بولادى. قازىرگى اتاقتى شاردارا ارناسى دا سول وگىزارىقتىڭ جوباسىمەن سالىنعان. ماياقۇم، ودان تومەنگى كونە وقسىز قالالارىنىڭ تۇسىندا وگىزساي اتاپ جۇرگەن ارىقتىڭ جوبالارى قازىر دە ءتىپتى انىق. سونىمەن، ءبىز قاراستىرىپ وتىرعان راباتتى باسقا راباتتاردان اجىراتۋ ءۇشىن ورتا عاسىردا رابات وعىز نەمەسە رابات وگىز دەپ اتالاۋى ابدەن مۇمكىن.

وزبەك زەرتتەۋشىسى ە.ي.فوزيلوۆتىڭ پىكىرىنشە، ول حورەزمنىڭ رابۋتۋعۋز دەگەن جەرىندە تۋعان. تاريحي جانە ارحەولوگيالىق ادەبيەتتەن حورەزمنىڭ ءتول ايماعىندا رابات وعىز، رابوتۋعۋز دەگەن ەلدى مەكەندى ىزدەپ تاپپادىق. ال، وتىرار يەلىگى شىڭعىسحان كەلەر الدىندا حورەزمگە قوسىلعانىن ەسكەرسەك، بۇل جاعدايدىڭ كوپ عاسىرلار وتسە دە ۇمىتىلماعىنىن ماحمۋد يبن ءۋاليدىڭ «باحر ال-اسرار في ماناكيب ال-احيار» – «ونەگەلى ادامداردىڭ ەرلىكتەرى جايلى عالامات قۇپيالارىنداعى» ەڭبەكتەن اڭعارۋ قيىن ەمەس. XVII عاسىر ورتاسىندا جازىلعان شىعارمادا «وتىرار – ياسسىنىڭ ارجاعىندا ورنالاسقان قالا، سۇلتان مۇحاممەد حورەزمشاح كەزىندە ونىڭ مەملەكەتىنىڭ شىعىس جاعىنداعى شەكارالىق قالاسى بولدى»، – دەلىنەدى. سوندىقتان، وتىرار القابىنداعى راباتتى حورەزمدىك دەپ ساناۋ ءداستۇرى XIV عاسىردا، ياعني رابعۋزي زامانىندا ساقتالۋى عاجاپ ەمەس.

س.ا. قاسقاباسوۆتىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك، ايگىلى شىعارمانىڭ اۆتورى ماۋارانناحردا، راباتي وعىز دەگەن جەردە تۋعان جانە ونىڭ رابعۋزي دەگەن بۇركەنشەك اتى سودان شىققان. وتىرار القابىنداعى رابات ەسكەرتكىشى سىرداريانىڭ سول جاعالاۋىندا بولعاندىقتان ول سىرداريا مەن امۋداريا ورتاسىن الىپ جاتقان ماۋارانناحر ايماعىنا كىرەدى. مىنە، وسى ناسرەددين رابعۋزيدىڭ تۋعان جەرىنە ءتان بەلگىلەرىنىڭ وتىرار القابىنداعى راباتقا ساي كەلۋى بۇل ەسكەرتكىشتىڭ رابات وعىز ەكەنىن دالەلدەيتىن باستى ايعاق بولا الادى. ءبىز ونى XIV عاسىر باسىندا «قيساس-ي رابعۋزي» نەمەسە «قيساس-ۋل انبيا» دەگەن اتتارمەن ءمالىم بولعان قولجازبانىڭ اۆتورى ناسرەددين رابعۋزيدىڭ تۋعان جەرى دەپ بولجايمىز. سونىمەن، ءبىز قاراستىرىپ وتىرعان راباتتى باسقا راباتتان اجىراتۋ ءۇشىن ورتا عاسىردا رابات وعىز نەمەسە «راباتۋعۋز» دەر اتالۋى ابدەن مۇمكىن. قىزىلوردا وبلىسىنىڭ جاڭاقورعان اۋدانىندا قىرعى وزگەنت جانە تومەنگى وزگەنت دەگەن ەكى ەسكى قالانىڭ ورنى بار. نەگىزى وزگەنت ەمەس وعىزكەنت. ءبىر كەزدەرى قازىرگى ورتا ازيا اتالىپ جۇرگەن ايماقتىڭ تۇركىستان ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ال وسى تۇركىستان اتتى ولكەدە وعىز حاندىعى بولعاندىعى شىندىق. وعىز حاندىعىنىڭ ورتالىعى، ياعني وعىزكەنت ءبىز ايتىپ وتىرعان جەردە بولۋى كادىك ەمەس. ولاي بولسا كەنتتەن بارى جوعى 200 شاقىرىم جەردەگى اعىن سۋلى سايدىڭ اتاۋى وگىز سۋى ەمەس، وعىز سۋى بولادى. دەمەك، ءبىز ىزدەپ وتىرعان مەكەن رابات ۋعۋز، ياعني وعىز سۋىنداعى رابات بولىپ شىعاتىن شىعار. ال، راباتتىڭ اتاۋى مەن  مىندەتىن تاپتىشتەۋدىڭ اسا كوپ قاجەتى جوق دەپ بىلەمىز.

1990 جىلى تاشكەنت قالاسىنان «ەزۋۆچي» باسپاسى «قيساسى رابعۋزي» كىتابىن ەكى توم ەتىپ باسىپ شىعاردى. بۇل جايىندا كىتاپتى دايىنداۋشىلار بىلاي دەيدى: «كىتاپتىڭ ەڭ كونە قولجازبا نۇسقاسى XV عاسىردا كوشىرىلگەن بولىپ، ول بريتانيا مۋزەيىندە ساقتالىپ كەلەدى. وسى نۇسقانىڭ فاكسيميلەسى بەلگىلى عالىم ك.گرونبەك باسشىلىعىمەن 1948 جىلى كوپەنگاگەندە باسىپ شىعارىلدى. مىنە، وسى فاكسيميلە قولىڭىزداعى كىتاپتى دايىنداۋشىلار ءۇشىن نەگىز ەتىپ الىندى». ىلگەرى ايتقانىمىزداي قازاق، وزبەك اراسىندا «قيساسۋل انبيەنىڭ» بىرنەشە ءتۇرى بار. بىراق، مىنا نۇسقاداي ءاربىر قۇبىلىس، ءىس-ارەكەت، وزگەرىستەرگە قۇران اياتتارى مەن پايعامبار (س.ءا.ۋ.) حاديستەرىنەن دالەل كەلتىرىپ، يلوحي قۇدىرەتتىڭ نۇسقاۋىنسىز ەشنارسە بولمايتىنىن دالالدەگەن ەمەس. ونىڭ ۇستىنە مىنا نۇسقا ەسكى تۇركى ءتىلىنىڭ ديالەكتىندە جازىلعان. بۇل جايلى وزبەك زەرتتەۋشىسى ە.ي. فوزيلوۆ بىلاي ايتادى: «قيساسي رابعۋزيدىڭ تىلىنە كەلگەندە سونى مويىنداۋ كەرەك، ونىڭ ءتىل مادەنيەتى ورتا ازياداعى تۇركى تىلدەردىڭ بارشاسى ءۇشىن بىردەي عىلىمي مانگە يە.تابيعي نارسە،كىتاپ تىلىندەگى كەزدەسەتىن سوزدەردىڭ كەيبىرەۋ لەرى بۇگىنگى وقۋشى ءۇشىن تۇسىنىكسىز بولىپ قالعان. ۋاقىتتىڭ ءوتۋى، ءارتۇرلى زامان اعىمدارىنىڭ اسەرى، ساياساتتىڭ اۋىسۋى مەن مادەنيەتتىڭ اۋىسۋى ناتيجەسىندە كەيبىر سوزدەر ءوز مىندەتىن وتەپ بولعان جانە اينالىمنان شىعىپ قالعان. سونىمەن بىرگە ءومىردىڭ اۋىر سىناۋلارىنا توتەپ بەرگەن  جانە بۇگىنگى كۇندە تىلىمىزدە كەڭ قولدانىلىپ جۇرگەن سوزدەر رابعۋزي جازىپ قالدىرعان باعاسىز جادىگەرلىكتىڭ ءار سويلەمىندە ۇشىرايدى». (وزبەك تىلىنەن اۋدارعان س.س.)

وسى كۇنگى اينالىمنان شىعىپ قالعان، ەسكى جىر-اڭىزداردا كەزدەسەتىن سوزدەر بار. بۇل نۇسقانىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى وڭتۇستىك قازاقستانداعى سايرام اتاۋىن پايعامبار قىزىر الەيكىسالامعا اكەلەدى.ول بىلاي باياندالادى:«قىزىر» ماعىناسى جاسىل بولار. قايسى تاسقا قىزىر الەيكىسالام وتىرسا،ول تاس جاسىل بولار ەدى. سول ءۇشىن قىزىر اتادى. ايتادى، قاي جەرگە وتىرسا، سول جەر كوگەرەر ەدى. كەي بىرەۋلەر قىزىر پايعامبار ەدى. كەيبىرەۋلەر ايتار، پايعامبار ەمەس، عالىم، مۋسليح ەدى دەپ. تەگى سايرامدىق. باني يسرايلدە ەر جەتتى. ماڭگى سۋسىن ءىشىپ ءتىرى قالدى. (قيساسي رابعۋزي، 2 كىتاپ، 68 بەت.) وسى سوزدەردى وقىپ الىپ مەن (سەيىت ومار ساتتارۇلى) سايرامداعى يبراحيم اتا مازارىنىڭ شىراقشىسىنا بارىپ: «مىنا كىتاپتا وسىلاي دەپ جازىلىپتى، قانشىلىقتى سەنىمدى؟ ءسىز نە ايتاسىز؟»،- دەگەنىمدە – «يا، ول سولاي. وسى ماڭدا قىزىر الەيكىسالام اندا-ساندا وسىندا سوعىپ تۇرادى ەكەن، – دەدى. سوڭىنان بۇل ءسوزدى قازىر شىعىستانۋ عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اشىربەك مومىنوۆ راستايدى. تۇركىستان قالاسىندا تۇراتىن شەجىرەشى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى زىكىريا جانداربەك تە قىزىر پايعامباردىڭ سايرامدا تۋىلعانىن راستاپ وتىر.

سونىمەن، ۇزىن ءسوزدىڭ قورىتىندىسى «قيساسۋل انبيە» (قيساسۋل رابعۋزي) وڭتۇستىك قازاقستان ونىڭ ىشىندە وتىرار اۋدانى جەرىندە جازىلعان كىتاپ. قازاق توپىراعىنان ءبىر پايعامبار شىققان. بۇل كىتاپ م.اۋەزوۆ اتىنداعى مادەنيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنان جاس عالىم تورە ءالى قىدىردىڭ اۋدارۋىمەن  قازاق تىلىنە اۋدارىپ، XIV عاسىردا ءومىر سۇرگەن بابامىزدىڭ اسىل جادىگەرلىگى حالىققا جەتتى. ەندىگى مىندەت وسى اسىل جادىگەرلىكتى ءسوز بۇيداعا سالماي، عىلىمي تۇردە جەتە زەرتتەپ، بابامىزدىڭ تۇعان جەرىنە بەلگى، ەسكەرتكىش قويىپ، جەر، مەكەن اتاۋىن بەرىپ ءۇرىم-بۇتاعىمەن تابىستىرۋعا اسىعايىق. بابامىزدىڭ كىتاپتى جازعانداعى ماقساتى دا حالىقتىڭ «عالىمىڭ حاتى ولمەيدى»دەمەك اتى دا ولمەيدى دەگەنى وسى شىعار.

مۇحتار قوجا

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى،

سەيىت ومار ساتتارۇلى،

شەجىرە زەرتتەۋشى، ءدىن تانۋشى.

مىنە مىنا قارتا رابات ماڭىنىڭ قاي جەردە ەكەنىن كورسەتەدى

 

سونداي-اق، وقىڭىز

قيسسا ماريام ۋا عايسا عالايھي-ءۋاسسالام

ءماريام ەلىنەن ايىرىلىپ، كۇن شىعىس تاراپىنا بارىپ، عۇسىل قۇيىنباق ءۇشىن وزىنە پەردە تۇتتى. سوندا اللا …

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان