Basqı bet / Jarıq nwrdıñ säulesi / Rabğwzi / «Qisasi Rabğuziy» avtorınıñ tuğan jeri – Rabat Oğız qıstağı Şäuildirde

«Qisasi Rabğuziy» avtorınıñ tuğan jeri – Rabat Oğız qıstağı Şäuildirde

Qazaq ädebieti, jalpı türki ädebieti tarihında «Qisasul änbiya» nemese  «Qisasi Rabğuziy» («Rabğuzi qissaları») attı    şığarmanıñ ornı bölek.

Äygili ädebiet zertteuşisi Beysembay Kenjebaev 1969 jılı «Qisasul änbiyağa» arnalğan  maqalasında onıñ Qazan töñkerisine deyin qazaq arasında köp tarağanın, hat tanığan qazaq onı oqığanın, bilgenin aytqan bolatın. Ataqtı «Birjan sal men aqın Saranıñ aytısında» Sara osı «Rabğuzi kissasınan» mısal keltirgen bolatın:

Ey, Birjan, kimge däri amandığıñ,

Söz bilseñ bwl da seniñ jamandığıñ.

«Qisasul änbiden» estimep pe eñ?

Belgili mağlwm boldı nadandığıñ.

 

Adamdı topıraqtan jarattı Haq,

Nadandığıñ bilinsin, bwl sözge baq.

Haua anağa bwrın barğan Adam Ata,

Esitken joq pa ediñ, mwnı da aqımaq?!

Zertteuşi Alma Qıraubaevanıñ pikirinşe, «Qisasul änbiyadağı» qazaq arasına keñ tarağan, qazaq ädebietinde osı taqırıptağı ertegi, dastandardıñ tuuına äser etken qissalardıñ biri «Eskendir Zwlqarnayın» bolğan. Abay köpşilikke mälim «Eskendir» poemasın jazğanda «Qisasul änbiyanı»da oqıp bilgen degen boljam bar.Twrmağanbet İztileuovte Rabğuzi äñgimeleriniñ keybirin öleñge aynaldırıp jazğan eken. Rabğuzi şığarmasında tälim tärbielik mäni bar äñgimeler qazaq arasında keñ tarağan. Zertteuşilerdiñ pikirinşe, Rabğuzi kitabı payğambarlar, sahabalar turalı qissa-hikayalardı, añızdardı qamtığan türki tilindegi birinşi şığarma boldı. Maylıqojanıñ balası Isabek aqın:

Qisasul änbieniñ kitabında,

Artıq jeseñ qoy eti aram degen, – deydi.

Qazirgi zertteulerde onıñ tuğan jeri Horezm nemese Orta Aziya aumağı delinude. Alayda biz jinağan arheologiyalıq, toponomikalıq, kartografiyalıq derekter Rabğuzidiñ tuğan jeri Oñtüstik Qazaqstan dep aytuğa mümkinşilik beredi. Biz  osı jerde Horezm atalğan aymaqqa jergilikti tüsinik, wğım boyınşa az tüsinik berip körelik. Mädeni, twraqtı qala, memleket tüsiniginde Horezm Amudariyanıñ Aralğa qwyğan atırauında ornalasqan kögaldı aymaq (oazis). Bir qızıq jayı Horezm wğımı Amudıñ sol jağasına jürmegen. Bwl Horasannıñ jeri. Al köpşilik, halıqtıq wğımda Horezm aymağı bolıp Amudariyanıñ oñ jağası men Sırdariyanıñ sol jağasın tu Bwharağa deyingi aymaqtı atap kelgen.

Tarihtan belgili bwl aymaq Şıñğıshannıñ jorığına deyin köp jıldar Horezm bileuşileriniñ qol astında boldı. Bwğan qanday dälelderimiz bar? Professor Beysembay Kenjebaevtıñ 1969 jılğı maqalasındağı mälimetterge süyensek, Rabğuzı Oğız Rabat degen şahardıñ qazısı bolıp istegen adam. «Qisasul änbiyanıñ» ol älgi şahardıñ äkimi, äygili bek Nasıretden Toqboğa degen kisiniñ tapsıruı, ötinişi boyınşa sol Toqbağağa sıyğa tartqan. Al Toqboğa mwsılman dinine, türik ädep-ğwrpına engen ädebietti süyetin monğol bolsa kerek. Rabğuzi atalğan şığarmanı 710 jılı qıjırada, jañaşa jıl sanau boyınşa 1310 jılı jazğan.

A. Qıraubaevanıñ kitabına süyensek, onıñ äkesi Rabat Oğız qıstağınıñ  qazısı bolğan, al Rabğuzi degen laqaptı tuğan jerine baylanıstı alğan eken. Rabat atauınıñ şığuı «rabat»-«belgili araqaşıqtıqta ornalasqan qarauıl bekettermen» baylanıstı. Bwl sözben keruender toqtaytın orındı da belgilegen. Ärine, jalpı Rabat attı eldi mekender ortağasırda az bolmağan. Özbekstanda Rabati-Mälik, Qırğızstanda Taşrabat, Oñtüstik Qazaqstan oblısınıñ Qazığwrt tauınıñ eteginde de Rabat bar. Alayda Nasreddin Rabğuzidiñ tuğan jeri jay Rabat emes. Ol «Rabat Oğız» delinuimen erekşelenedi. Sondıqtan biz Oñtüstik Qazaqstan osı künge deyin Rabat dep atalatın jäne bayırğı eldi meken ornı, arheologiyalıq eskertkişke nazar audarmaqpız. Rabat attı arheologiyalıq eskertkiş töbeşik  Sırdariyanıñ sol jağasında, Mayaqwm eldi mekeninen oñtüstik şığısta  7 şaqırım qaşıqtıqta ornalasqan. Rabat eskertkişi Sırdariya boyımen Şınazdan Türkistanğa tayau Üşqayıq ötkeline deyingi aumaqtı aralap ötken, N.V. Rudnevtiñ 1900 jılı 24 aqpanda «Turkestanskie vedomosti» attı gazette jariyalanğan «Zabroşennıy ugolok» attı maqalasındağı bayırğı eldimekender tiziminde kezdesedi. «Qazaqstannıñ tarihi jäne mädeni eskertkişter jiıntığı. Oñtüstik Qazaqstan oblısı» attı enciklopediyalıq basılımda ol IV-VIII ğ.ğ. eskertkişine jatqızılğan.

Alayda, onıñ üstinde jatqan küydirgen kirpişterge qarağanda ol ortağasırlıq däuirdiñ eskertkişi. Bwl Rabattıñ bastı erekşeligi Ögizsay dep atalatın Sırdariyanıñ bayırğı arnasına tayau ornalasuında. Osı eki arada bas ştabtıñ Türkistan degen 1:500000 masştabtağı 1963 jılğı dayındalğan jäne 1970 jılı qayta basılğan kartasında Ögizsay (Ogizsay), 1982 jılı basılğan Türkistan (II-42-09 K-42-IX) degen 1:200000 masştabtağı kartada jäne 1982 jılı basılğan Baltaköl (II-42-08  K-42- VIII) degen 1:200000 Sırdariyanıñ sol jağındağı qwrğaq arna Ögizsay (Suhoe ruslo Ogizsay) dep belgilengen.Ögiz jılğası jayında V.A. Kallur (1900 j.) men I.A.Kastan'e (1910 j.) bir top materialdar jariyaladı.I.V.Zaharovanıñ«Şımkent oyazındağı qazaqtardıñ  XIX ğ. ayağı  XX ğ. basındağı eginşiligi jöninde» degen zertteuinde Köksaray qasınan Sırdariyadan şığarılğan köne «Ögizjılğa» attı arıq bolıptı delinedi. Ögizsaydı kanal dep tüsinu soñğı kezge deyin el arasında keñ tarağan. Dästürli közqaras Ä. Şilterhanov tıñ bayandauında tömendegidey: «Sırdariyanıñ qazirgi bögen salınğan, teñiz jasalğan wrımtal twsınan ilgeri VIII – XX ğasırlarda babalarımız dariyanı demiktire baylap, tört taram su ağızğan. Sol  tört tarammen dariyanıñ qazirgi arnası men Arnasay ekeui elge mälim. Al, qalğan ekeui qwm astında jatır. Äytse de, birjolata qwrıp ketken joq. Wzındığı 300 şaqırımğa sozılğan Ögiz arıqtıñ jobasın är jerden äli köruge boladı. Qazirgi ataqtı Şardara arnası da sol Ögizarıqtıñ jobasımen salınğan. Mayaqwm, odan tömengi köne Oqsız qalalarınıñ twsında Ögizsay atap jürgen arıqtıñ jobaları qazir de tipti anıq. Sonımen, biz qarastırıp otırğan Rabattı basqa Rabattardan ajıratu üşin orta ğasırda Rabat Oğız nemese Rabat Ögiz dep atalauı äbden mümkin.

Özbek zertteuşisi E.I.Fozilovtıñ pikirinşe, ol Horezmniñ Rabutuğuz degen jerinde tuğan. Tarihi jäne arheologiyalıq ädebietten Horezmniñ töl aymağında Rabat Oğız, Rabotuğuz degen eldi mekendi izdep tappadıq. Al, Otırar ieligi Şıñğıshan keler aldında Horezmge qosılğanın eskersek, bwl jağdaydıñ köp ğasırlar ötse de wmıtılmağının Mahmud ibn Uälidiñ «Bahr al-asrar fi manakib al-ahyar» – «Önegeli adamdardıñ erlikteri jaylı ğalamat qwpiyalarındağı» eñbekten añğaru qiın emes. XVII ğasır ortasında jazılğan şığarmada «Otırar – Iassınıñ arjağında ornalasqan qala, Swltan Mwhammed Horezmşah kezinde onıñ memleketiniñ şığıs jağındağı şekaralıq qalası boldı», – delinedi. Sondıqtan, Otırar alqabındağı Rabattı Horezmdik dep sanau dästüri XIV ğasırda, yağni Rabğuzi zamanında saqtaluı ğajap emes.

S.A. Qasqabasovtıñ pikirine süyensek, äygili şığarmanıñ avtorı Mauarannahrda, Rabati Oğız degen jerde tuğan jäne onıñ Rabğuzi degen bürkenşek atı sodan şıqqan. Otırar alqabındağı Rabat eskertkişi Sırdariyanıñ sol jağalauında bolğandıqtan ol Sırdariya men Amudariya ortasın alıp jatqan Mauarannahr aymağına kiredi. Mine, osı Nasreddin Rabğuzidiñ tuğan jerine tän belgileriniñ Otırar alqabındağı Rabatqa say kelui bwl eskertkiştiñ Rabat Oğız ekenin däleldeytin bastı ayğaq bola aladı. Biz onı XIV ğasır basında «Qisas-i Rabğuzi» nemese «Qisas-ul' anbiya» degen attarmen mälim bolğan qoljazbanıñ avtorı Nasreddin Rabğuzidiñ tuğan jeri dep boljaymız. Sonımen, biz qarastırıp otırğan Rabattı basqa Rabattan ajıratu üşin orta ğasırda Rabat Oğız nemese «Rabatuğuz» der ataluı äbden mümkin. Qızılorda oblısınıñ Jañaqorğan audanında Qırğı Özgent jäne Tömengi Özgent degen eki eski qalanıñ ornı bar. Negizi Özgent emes Oğızkent. Bir kezderi qazirgi Orta Aziya atalıp jürgen aymaqtıñ Türkistan ekenin wmıtpauımız kerek. Al osı Türkistan attı ölkede Oğız handığı bolğandığı şındıq. Oğız handığınıñ ortalığı, yağni Oğızkent biz aytıp otırğan jerde boluı kädik emes. Olay bolsa kentten barı joğı 200 şaqırım jerdegi ağın sulı saydıñ atauı Ögiz suı emes, Oğız suı boladı. Demek, biz izdep otırğan meken Rabat Uğuz, yağni Oğız suındağı Rabat bolıp şığatın şığar. Al, Rabattıñ atauı men  mindetin täptişteudiñ asa köp qajeti joq dep bilemiz.

1990 jılı Taşkent qalasınan «Ezuvçi» baspası «Qisası Rabğuzi» kitabın eki tom etip basıp şığardı. Bwl jayında kitaptı dayındauşılar bılay deydi: «Kitaptıñ eñ köne qoljazba nwsqası XV ğasırda köşirilgen bolıp, ol Britaniya muzeyinde saqtalıp keledi. Osı nwsqanıñ faksimilesi belgili ğalım K.Gronbek basşılığımen 1948 jılı Kopengagende basıp şığarıldı. Mine, osı faksimile qolıñızdağı kitaptı dayındauşılar üşin negiz etip alındı». İlgeri aytqanımızday qazaq, özbek arasında «Qisasul änbieniñ» birneşe türi bar. Biraq, mına nwsqaday ärbir qwbılıs, is-äreket, özgeristerge Qwran ayattarı men payğambar (s.ä.u.) hadisterinen dälel keltirip, Ilohiy qwdirettiñ nwsqauınsız eşnärse bolmaytının däläldegen emes. Onıñ üstine mına nwsqa eski türki tiliniñ dialektinde jazılğan. Bwl jaylı özbek zertteuşisi E.I. Fozilov bılay aytadı: «Qisasi Rabğuzidiñ tiline kelgende sonı moyındau kerek, onıñ til mädenieti Orta Aziyadağı Türki tilderdiñ barşası üşin birdey ğılımi mänge ie.Tabiği närse,kitap tilindegi kezdesetin sözderdiñ keybireu leri bügingi oquşı üşin tüsiniksiz bolıp qalğan. Uaqıttıñ ötui, ärtürli zaman ağımdarınıñ äseri, sayasattıñ auısuı men mädeniettiñ auısuı nätijesinde keybir sözder öz mindetin ötep bolğan jäne aynalımnan şığıp qalğan. Sonımen birge ömirdiñ auır sınaularına tötep bergen  jäne bügingi künde tilimizde keñ qoldanılıp jürgen sözder Rabğuzi jazıp qaldırğan bağasız jädigerliktiñ är söyleminde wşıraydı». (Özbek tilinen audarğan S.S.)

Osı küngi aynalımnan şığıp qalğan, eski jır-añızdarda kezdesetin sözder bar. Bwl nwsqanıñ bir erekşeligi Oñtüstik Qazaqstandağı Sayram atauın Payğambar Qızır äleykisalamğa äkeledi.Ol bılay bayandaladı:«Qızır» mağınası jasıl bolar. Qaysı tasqa Qızır äleykisalam otırsa,ol tas jasıl bolar edi. Sol üşin Qızır atadı. Aytadı, qay jerge otırsa, sol jer kögerer edi. Key bireuler Qızır payğambar edi. Keybireuler aytar, payğambar emes, ğalım, muslih edi dep. Tegi Sayramdıq. Bani Israilde er jetti. Mäñgi susın işip tiri qaldı. (Qisasi Rabğuziy, 2 kitap, 68 bet.) Osı sözderdi oqıp alıp men (Seyit Omar Sattarwlı) Sayramdağı Ibrahim ata mazarınıñ şıraqşısına barıp: «Mına kitapta osılay dep jazılıptı, qanşılıqtı senimdi? Siz ne aytasız?»,- degenimde – «Iya, ol solay. Osı mañda Qızır äleykisalam anda-sanda osında soğıp twradı eken, – dedi. Soñınan bwl sözdi qazir Şığıstanu ğılımi zertteu institutı direktorınıñ orınbasarı, tarih ğılımdarınıñ doktorı Äşirbek Momınov rastaydı. Türkistan qalasında twratın şejireşi, tarih ğılımdarınıñ kandidatı Zikiriya Jandarbek te Qızır payğambardıñ Sayramda tuılğanın rastap otır.

Sonımen, wzın sözdiñ qorıtındısı «Qisasul änbie» (Qisasul Rabğuziy) Oñtüstik Qazaqstan onıñ işinde Otırar audanı jerinde jazılğan kitap. Qazaq topırağınan bir payğambar şıqqan. Bwl kitap M.Äuezov atındağı mädeniet jäne öner institutınan jas ğalım Töre Äli Qıdırdıñ audaruımen  qazaq tiline audarıp, XIV ğasırda ömir sürgen babamızdıñ asıl jädigerligi halıqqa jetti. Endigi mindet osı asıl jädigerlikti söz bwydağa salmay, ğılımi türde jete zerttep, babamızdıñ twğan jerine belgi, eskertkiş qoyıp, jer, meken atauın berip ürim-bwtağımen tabıstıruğa asığayıq. Babamızdıñ kitaptı jazğandağı maqsatı da halıqtıñ «ğalımıñ hatı ölmeydi»demek atı da ölmeydi degeni osı şığar.

Mwhtar Qoja

tarih ğılımdarınıñ doktorı,

Seyit Omar Sattarwlı,

şejire zertteuşi, din tanuşı.

Mine mına qarta Rabat mañınıñ qay jerde ekenin körsetedi

 

Sonday-aq, oqıñız

Qissa Mariyam ua Ğaysa ğalayhi-uässäläm

Märiyam elinen ayırılıp, kün şığıs tarapına barıp, ğwsıl qwyınbaq üşin özine perde twttı. Sonda Alla …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan