Basqı bet / Bilgen Şayır aytadı / Qissa Salsal (jalğası)

Qissa Salsal (jalğası)

Jılağanın bwlardıñ közi kördi,

Äbilmäjin batırdıñ işi küydi.

Qılışın suırıp alıp “Iä, Alla” dep,

Sansız qolğa aqırıp jalğız tiipti.

 

Aqırıp qaldı batır aralasıp,

Astın-üstin bolıptı käpir sasıp.

Äbilmäjin käpirdi qoyday qırdı,

Qalğandarı şaharğa kirdi qaşıp.

 

Äbilmäjin soğıstı ayğay salıp,

Käpir kirdi şaharğa qaşıp barıp.

Sansız qoldı Äbilmäjin qırıp salıp,

Qız bilän Säduaqastı qaldı alıp.

 

Payğambar üşin qinadı olar jandı,

Äbilmäjin sol jerde soğıs saldı.

Bir azıraq käpir şaharğa qaşıp bardı,

Qız bilän Säduaqastı alıp qaldı.

 

Käpirlerdi şoqparmenen töpeledi,

Ol tüni sansız käpir köp öledi.

Sau-salamat ekeuin şeşip alıp,

Şükir qılıp bwlar da jöneledi.

 

Üşeui jad qıladı bir Qwdaydı,

Amandasıp bir-birinen söz swraydı.

Bwlaqtarı jaq-jaqqa ağıp jatqan,

Bwlar da taptı deydi bir jaqsı jaydı.

 

Käpirge bwl üşeui saldı bülik,

Ol tüni sansız käpir qaldı ölip.

Sol bwlaqtan su işip, tamaq jep,

Endi üşeui otırdı şükir qılıp.

 

Olarğa jalğız Qwday qılğan järdem,

Käpir janı orın alar tamwq nardan.

Ol üşeui sol jerde jata twrsın,

Biraz keñes aytayın Payğambardan.

 

Bälege qaldı kiik izdey barıp,

Payğambar jür bwlarğa qayran qalıp.

Äbilmäjin, Säduaqas kelmeydi dep,

Payğambar ayttı jwrtın jiıp alıp:

 

– Jaqsı boldı jiılıp kelgenderiñ,

Bar ma edi at üstine mingenderiñ?

Köp kün boldı ekeui kelmeydi ğoy,

Bar ma habar olardan bilgenderiñ?

 

Köp kün boldı, jarandar, kelmey olar,

Tamam sonda jiılğan sahabalar.

Payğambar jwrtın jiıp söz swraydı:

– Bar ma, – dep, – heş olardan bilgen habar?

 

Payğambardı Haq deseñ taptıñ sauap,

Küşiñ jetse, Mekkege qılşı täuap.

Özgeleri ündemey twrğan eken,

Bir kisi keruennen berdi jauap.

 

Iman bilmes käpirler nadan eken,

Imansızdar tamwqta qalğan eken.

Bir adam Payğambarğa jauap berdi,

Talanğan keruenniñ adamı eken.

 

– Keruen edik jürgen tüzde, – dedi,

Ülken läşker jolıqtı bizge, – dedi.

Käpir eken, bizderdi talap aldı,

Biz siınıp jıladıq sizge, – dedi.

 

Läşker qoyday keruendi talap alıp,

Sonda bizdi ayadı Jappar Halıq.

Mübärak atıñızdı auızğa alıp,

Şuıldasıp jıladıq ayğay salıp.

 

Biz tañ qaldıq eki adam küşterine,

Jaña tüsti sol uaqiğa esterime.

Üşbu isti bastağan, ey, jarandar,

Eki batır bar eken işterinde.

 

Sonda bizge raqım qıldı Haq Tağala,

Jarandar, bw sözimdi tıñdap qara.

Bizdiñ dauıstı estigen soñ eki batır,

Öz qolın qırıp saldı päre-päre.

 

Jılağan ol ayadı halimizdi,

Ol ekeui quanttı janımızdı.

Sol ekeui öz qolın tamam qırıp,

Alıp berdi ol tartıp malımızdı.

 

Keruen bolıp bir sonday kördik büldi,

Eki batır küşine köñilim toldı.

Ekeuiniñ bilmedik kim ekenin,

Jarandar, oylap qara endi sonı.

 

Qayran qaldı bw sözge şahariarlar,

Qayran qaldı bw sözge sahabalar.

Bastarına müşkil is tüsken-di dep,

İşinen biledi haq Payğambar.

 

– Qayda, – dep şaqırdı, – Äli Haydar,

Bälege dwşar boldı ğoy, janım, olar.

“Attan!” dep er Älige jarlıq qıldı:

“Ekeuinen kelşi, – dep, – alıp habar”.

 

– Qızmetiñ qılayıq, ey, jan ata,

Tıñdamasam qızmetiñ bolwr qata.

Zwlpıqar men Düldülin minip alıp,

“Ata, bergil bizderge, – [deydi], – jaqsı bata”.

 

Batasın haq Payğambar berdi sonda,

Bir Qwday er Älidi öziñ oñda.

Osılayşa batasın bergennen soñ,

Allağa täuekel qılıp tüsti jolğa.

 

Bir Qwday pana bersin bastarıña,

Wzın ğwmır ol bersin jastarıña.

Amandasıp er Äli tüsti jolğa,

Qanbardı joldas qılıp qastarına.

 

Qanbardı alıp er Äli jürip ketti,

Ol jolda bes kün, bes tün künder ötti.

Bası kökke taqalğan, ey, jarandar,

Bes künnen soñ bir ülken tauğa jetti.

 

Ol tauğa jetip bardı Äli batır,

Birge bardı joldas bolıp Qanbar paqır.

Qarap twrsa, ol taudıñ art jağında

Bek tamaşa bir bwlaq ağıp jatır.

 

heş närseden qorıqpaydı Äli sabaz,

Käpirler bw düniege boladı mäz.

Ekisi ol bwlaqtan taharat alıp,

Sol jerde aldı ekeuisi oqıp namaz.

 

Qanbarğa ayttı: – Bw tauğa mineyin, – dep,

Ne tamaşa bar eken köreyin, – dep.

Qanbarğa osı jerde twr dep ayttı,

Tauğa şığıp, aylanıp keleyin, – dep.

 

Äli ketti ol şığıp biik örge,

Qanbar qaldı manağı aytqan jerde.

Tau basında bir ülken ajdahanı,

Bir kün, bir tün jürgen soñ közi kördi.

 

Demimen ol ajdaha tartıp aldı,

Jündey wşıp auzına jetip bardı.

Jwtılar jerge jetken soñ taqsır Äli,

Zwlpıqarın suırıp salıp qaldı.

 

Zwlpıqar ajdahanı ketti bölip,

Eki bölek ol bolıp qaldı ölip.

Bir tamğan qanı jüz mıñnan, äy, jarandar,

Er Älimen soğıstı diyu bolıp.

 

Zwlpıqarın er Äli qolına aldı,

Kün batqanınşa diyumen soğıs saldı.

Bir tamşı qanı jüz mıñnan diyu bolıp,

Soğısınıñ bäsinen jer qozğaldı.

 

Kün batqanşa diyumen soğıs boldı,

Diyu qırılıp, qandarı suday aqtı.

Jalğız diyu qaldırmay qırıp bolıp,

Taqsır Äli ol küni sonda qondı.

 

Bwrınğınıñ qaraşı erlerine,

Jan körinbes Älidiñ közderine.

Tañ atqan soñ er Äli jetip keldi,

Manağı Qanbardı qoyğan jerlerine.

 

Qanbardı izdep er Äli kele jatır,

Käpirge twtqın bolıptı Qanbar paqır.

Manağı qoyğan jerge jetip kelse,

Qanbardı köre almaydı Äli batır.

 

Ol jerge mıñ san käpir kelgen eken,

Bir kün, bir tün arada ötken eken.

Sansız käpir sol jerde duşar bolıp,

Qanbardı wstap alıp ketken eken.

 

Er Äli Payğambardıñ tilin aldı,

Tilin alıp ekeuin izdep bardı.

Osı jerde joğalıp Qanbar ketti,

Qaysı jaqqa jürerin bile almadı.

 

Er Äli osı jerde qayran qaldı,

Janınan qorqıp er Äli ayanbaydı.

Payğambardıñ bwrınğı jarlıqtarın,

Äli Arıslan osı jerde oyına aldı.

 

Rasuldıñ jarlığın qılayın dep,

Bir jaratqan Qwdayğa jılayın dep.

Qanbardı bir Qwdayğa tapsırdım dep,

Eki sahaba artınan ayañdaydı.

 

Er Äli jalınadı bir Qwdayğa,

Qanbar bayğws ol ketti älde qayda.

Bir kün ötip jäne tün bolğan şaqta,

Bir närse qattı aqırıp boldı payda.

 

Ne närse dep qaraydı Äli sonda,

Qwday Tağala bastaydı mwnday jolğa.

Dausımenen jer jarğan ajdahaday,

Tünde Älige bir närse boldı payda.

 

Silteydi er Älige kelip nayza,

Tünde Äli ne ekenin tanımaydı.

Nayzasın siltegende qağıp qalıp,

Denesine jetkermey qıldı qayla.

 

Zwlpıqarmenen bw dağı qaldı şauıp,

Öltirgeli oylaydı ebin tauıp.

Zwlpıqarmenen bw dağı salğan şaqta,

O dağı tigizbesten qaldı qağıp.

 

Bir-birine ekeui qıldı qayla,

Qılış şauıp, silteydi bek köp nayza.

Şoqparmenen jäne ekeui wrısadı,

Qarumenen heş närse qıla almadı.

 

YApırım-ay, zwlpıqarğa netti deydi,

Qaru tastap, bir-birine jetti deydi.

At üstinen bir-birin alamız dep,

Jağaların suırıp ketti deydi.

 

Äli batır jolıqtı mwnday erge,

Jeñilmey olar jür birme-birge.

Tañ atqanşa ekeui alısadı,

Attarı jür tizeden kirip jerge.

 

Tañ atqanşa ekeui alısadı,

Şoqpar wrıp, qılıştar şabısadı.

Bir-birlerin jeñe almay qoya berip

Jay-jayına qaytısıp barısadı.

 

Jeñilmey bir-birinen ayırıladı,

Söylesip bir-birine qayrıladı.

“Zwlpıqarmenen ol mağan ne boldı?” dep,

Bek qattı Äli Arıslan qayğıradı.

 

Sol qayğını köñiline aldı deydi,

Özine tañ-tamaşa qaldı deydi.

Pikir qılıp, qayğırıp jatqanında,

Älidiñ közine wyqı bardı deydi.

 

Sol qayğını alıp jattı esterine,

Öziniñ köñili tolmay küşterine.

“Äy, balam, qayğırma” dep habar berdi,

Nwr Mwhammed ol kirip tüsterine.

 

“Ol adamğa qayğı jeme, Äli balam,

Äbilmäjin batır tünde kelgen sağan.

Biriñdi-biriñnen saqtadı Haq Tağalañ,

Tañ atsa jolığarsıñ tağı da soğan”.

 

Äli Arıslan osılayşa bir tüs kördi,

Nwr Mwhammed tüsinde habar berdi.

Közin aşsa tañ atıp kele jatır,

“Iä, Alla” dep ornınan türegeldi.

 

Bwnı dos dep aladı köñiline,

Osınday bir tüs kördi Äli sonda.

Eki rakağat şükirine namaz oqıp,

“Iä, Alla” dep minedi Düldüline.

 

Kele jatıp qaraydı jan-jağına,

Bir Qwday, järdem bergil til-jağıma.

Bir adam namaz oqıp, azan aytqan,

Estiledi er Älidiñ qwlağına.

 

Azan aytqan ol jaqqa tüsti jolğa,

Bir Qwday batırlardı öziñ oñda.

Äbilmäjindi köredi jetip barsa,

Namazın jatır eken oqıp sonda.

 

Er Äli jetip oğan bardı deydi,

O da oqıp namazın aldı deydi.

Arıslandı ol tanıp sälem berip,

Körisip, qwşaqtasıp qaldı deydi.

 

Quanadı bir-birin tanıp qalıp,

Olardı artıq jaratqan Jappar Halıq.

Äbilmäjin, äy, jarandar, er Älidi,

Jöneledi bir şaharğa bastap alıp.

 

Käpirge jalğız oyran salğan eken,

Äbilmäjin bir şahardı alğan eken.

Äbilmäjin şoqparınan qorıqqanınan,

Ol şahar mwsılman bolıp qalğan eken.

 

Qalay mıqtı, jarandar, ol şahbazıñ,

Söge körme sözimdi, bolsa jazım.

Er Älimenen şaharğa jetip kelip,

Qauım bolıp oqidı tañ namazın.

 

heş närseden qorıqpaydı, batır olar.

Aşulanıp käpirge oyran salar.

Äbilmäjin batırdan er Arıslan:

“Säduaqas qayda?” – dep swrdı habar.

 

Nauadirde qız bilän qoydım, – dedi,

Käpirlermen köp boldı oyınım, – dedi.

Jalğız kelip men mwnda soğıs qılıp,

Bw şahardıñ käpirligin joydım, – dedi.

 

– Er Arıslan, swrasañız bw habardı,

Nauadirde qoyğanmın men olardı.

Käpirler läşkeriniñ qisabı joq,

Köp te bolsa olarğa joq zararı.

 

Äbilmäjin bwlayşa söz aytadı,

Köp keşigip twrmaydı, tez aytadı.

Ekeui osılayşa tez söylesip,

Nauadir şaharına jol tartadı.

 

Ekeui jolğa tüsip jürisedi,

Nauadirge jetip kelisedi.

Nauadirde Uaqas penen Diläfruzge,

Sau-salamat bwlar da körisedi.

 

Säduaqastı kördi közi Äli Haydar,

Bwlardı o da kördi beyşaralar.

Käpirdiñ köptiginen Uaqas qorqıp,

Jazğıtwrğı jañbırday jılaydı zar.

 

Qorlıqtar Uaqas körgen birtalay-dı,

Arıslandı körgen soñ zar jılaydı.

Esendik-saulıq swrap ol körisip,

Köp şükirlik qıladı bir Qwdayğa.

 

Şañdaq bastı qap-qara künniñ közin,

Jarandar, tıñdap otır aytqan sözim.

Dariyadayın tolqını qisabı joq,

Käpir qolı basıp twr jerdiñ jüzin.

 

Jarandar, sol uaqıtta kün keş boldı,

Käpirlerge ol jerdiñ jüzi toldı.

Esendik-saulıq swrap bir-birinen,

Üşeui şükirlik qılıp birge qondı.

 

Kördi sansız käpirdiñ qamağanın,

Künähli ölseñ, qinalar şıbınday janıñ.

Tañ atıp soğısqalı maydan tüzep,

Käpirler qağadı wrıs barabanın.

 

Törteui siınıp twr Qwdiretke,

“Qolda” dep jalınadı Mwhammedke.

Nauafil degen käpirden bir paluan,

Kündey kürkirep şığıptı jekpe-jekke.

 

Törteui käpirlerge qattanadı,

Bwlar da wrısqalı attanadı.

Özin-özi köterip, äy, jarandar,

Aqırıp älgi käpir maqtanadı.

 

– Adam bolmas qılışım wrğan adam,

Rüstem Dastandayın bar-dı halim.

Birme-birge bireuiñ mağan kelseñ,

Tiri bolıp qaytpassız, keter säniñ.

 

Nauafil degen käpirden şıqtı bir er,

Bek qattı paluan eken Päruardigar.

Aqırğannan, yapırım-ay, ol käpirdiñ,

Kök jañğırıp, qozğaldı jeti qat jer.

 

Törteuin qamap aldı mwnşa dwşpan,

Käpir estip jiıldı härbir twstan.

Nauafil kündey kürkirep twrğan şaqta,

Qarsı şıqtı aldınan Äli Arıslan.

 

– Mingenim astımdağı Düldül edi-au,

Zwlpıqarım käpirdi büldiredi-au.

Payğambardıñ küyeui Älimin, – dep,

Bw da öz jayın käpirge bildiredi-au.

 

– Nwr Mwhammed – järdemşi babam, – dedi,

Täñiri Arıslan dep at qoyğan mağan, – dedi.

Jwbayım Fatima, joldasım – tört şahariar,

Hasen, Hwsayın – ol meniñ balam, – dedi.

 

Kim qorıqpay, qaytıp mağan wmtılar, – dep,

Käpir qor bolıp qolıma twtılar, – dep.

Äli Arıslan aujarın aytıp bir aqırdı,

Kimde-kim iman aytsa, qwtılar, – dep.

 

Älidiñ aqırğanın tañ köripti,

Jekpe-jekti Nauafil sän köripti.

Nauafil attan jığıldı aqırğannan,

On eki mıñ käpirler jan beripti.

 

On eki mıñ käpirdey qaldı ölip,

Äli sonday aqırdı käri kelip.

Nauafil jığılğanın közi körip,

Äbilmäjin tastaydı eki bölip.

 

Äli ketti käpirmenen aralasıp,

Käpir tolğan ol jerdiñ jüzin basıp.

Tamam käpir jabıla at qoyadı,

Qwrt-qwmırsqa, masaday duıldasıp.

 

Jerdiñ jüzin basıp twr käpir-doñız,

Käpir ösken jer eken, qılıp qonıs.

Törteui de aqırıp qolğa kirip,

Bet-betimen ketipti qılğalı wrıs.

 

Oy jerler qır, qır jerler oy bolıp twr,

Käpirlerge bwl ülken toy bolıp twr.

Käpirler – qamıs, bwlar ot sekildi,

Bwlar – qasqır, käpirler qoy bolıp twr.

 

Köp käpirler ayırıldı jandarınan,

Köp bas bölek bolıptı tänderinen.

Äli Arıslan jığıptı käpir tuın,

Käpirdiñ at jürmeydi qandarınan.

 

Qitardı Äli Arıslan öltiripti,

Törteui köp käpirdi zıttırıptı.

Tuın jığıp padişasın öltirgen soñ,

Qalğandarı Haqqa iman keltiripti.

Mwsılman bolğan törteuin qwrmet qılıp,

Bastap alıp jöneldi şaharına.

 

Törteui qosılıp birge jürdi,

Şahardağı bwlardı közi kördi.

Şahardağı bäri de dinge kirdi,

Patşa sarayına barıp kirdi.

 

Qızıq qılıp şaharda qıldı toydı,

Şoqınatın surettiñ bärin joydı.

Mäsjid, medrese saldırıp, din üyretip,

Sarmand degen uäzirdi patşa qoydı.

 

Birneşe kün din aytıp twrdı sonda,

Bir Qwday batırlardı öziñ oñda.

Otız tüye jük jöneltip altın-kümis,

Qanbardı izdey törteu tüsti jolğa.

 

Bir kün, bir tün endi olar jol jüripti,

Aqıldasıp törteui birigipti.

Bir kün, bir tün jol jürisip kele jatsa,

Közderine bir şahar körinipti.

 

Solardan da ötipti bir dünie swm,

Körinedi bir şahar bek ülken tım.

Köringen şahar jaqqa jol tartısıp.

Arasında ötipti üş kün, üş tün.

 

Jarandar, tausılmaytın bwl ne jüris,

Qolda – şoqpar olardıñ, belde – qılış.

Şaharğa kirse, onda heş adam joq,

İşi tolğan şahardıñ altın-kümis.

 

Şaharğa tañ-tamaşa qalısadı,

Tüyege tolğanşa altın salısadı.

Iesi joq şaharda sol törteui,

Jatıp biraz tınıştıq alısadı.

 

Şaharğa tañ qaladı bwlar sonda,

Nwr Mwhammed, bwlardı öziñ oñda.

Wyıqtap alıp, siğanşa altın alıp,

Allağa täuekel qılıp, tüsti jolğa.

 

Şahardıñ altınına qaladı tañ,

Bwlardan basqa onda heşbir joq jan.

Jartı kün jol jürisip kele jatsa,

Budaq-budaq alıstan köredi şañ.

 

Bwlardıñ közderine körinedi şañ,

Jağıma järdem bergil, iä, Swbhan.

Kerküdän degen astına minipti añ,

Ol şañnan şığa keldi [bir] adam.

 

Qarap twr ol adamnıñ sözderine,

Jetip keldi bwlardıñ özderine.

– Jandarıñnan bezgen netken jandarsıñ, – dep,

Bwlardı tipti almaydı közderine.

 

Qırarmın diyu, peri jın da bolsa,

Qanjar – belde, şoqparım – qolda bolsa

Aqıradı: – Qoyman, – dep, jalğızıñdı,

Bir-biriñniñ janıñız mıñ da bolsa.

 

Ol paluan jolı tüsip jatqan eken,

Jolıqqandı şöptey-aq qaqqan eken.

Mwsayıp paluan käpir eken, özi dinsiz,

Şoyın şoqparı segiz jüz batpan eken.

 

Şoqparımen er Älidi keldi de wrdı,

Äli Arıslan qalqan twtıp, qarap twrdı.

Şoqpardıñ salmağı qol küşimenen,

Düldüli tizesinen jerge kirdi.

 

Tizesine şeyin Düldüli kirdi jerge,

Äli Arıslan jolıqtı sonday erge.

Zwlpıqarın şabadı, kär qılmaydı,

Seksendey qaru qıldı bir-birine.

 

Bir-birine siltesti jäne nayza,

Qarumenen heş närse qıla almaydı.

Birtalay at üstinen audarısıp,

Tağı da attan bir-birin ala almaydı.

 

Aşulanıp er Äli işi küydi,

Aşulanıp er Äli küşin jidı.

Aqırıp, kiimderin tügi tesip,

Köterip Mwsayıptı jerge wrdı.

 

Üşeui twr siınıp, oñtaylanıp,

Battı jerge Mwsayıp käpir, közi jaynap.

Öltirmedi mwsılman bolar ma dep,

Tas qılıp qol-ayağın aldı baylap.

 

Mwsayıp ol baylanıp tüsti qolğa,

Öz atına artadı onı sonda.

Baylaulı Mwsayıppen beseu bolıp,

Qanbardı izdey tağı da tüsti jolğa.

 

Tau basında ekeui auğa şıqtı,

Qanbar bayğws mwñlıq bolıp jauğa ketti.

Bir kün, bir tün beseui jol jürisip,

Tağı da bir ülken, biik tauğa jetti.

 

Ol tauda biraz ğana tınıştıq aldı,

Tınıştıq alıp, tağı da jürip ketti.

Küni-tüni on bes kün jol jürisip,

Hiuarannıñ şaharına jetip kepti.

 

Şahardıñ jandarında twra qaldı,

Twrayıq dep keñesti qwra qaldı.

Attarınan tüsti de tınıştıq aldı,

Qanbar bolsa şahardan swrağalı.

 

Saudager dep oylaydı endi olar,

Aybat bilän qaraydı Äli Haydar.

Älidiñ twlğasına qayran qalıp,

Şahar halqı padişağa berdi habar:

– Bw düniede, padişa, teñdesi joq,

Körer bolsañ işinde bir jigit bar.

 

– Olay bolsa köreyik aqır, – deydi,

Joldasqa layıq bolmasın batır, – deydi.

Layıqpenen onı jibereyin dep,

Köruge jarlıq aytıp, şaqır, – deydi.

 

Qaruların asınıp jandarına,

Täube qıl, mwsılmandar, jan barında.

“Patşamız siz taqsırdı şaqıradı”, – dep,

Kelipti er Älidiñ aldarına.

 

“Qwp bolar” dep käpirmen ketti jürip,

Zwlpıqarın baylanıp, Düldül minip.

Patşağa jetip barıp, qayran qaldı,

Düniede saltanatın artıq körip.

 

Tañ qalar ol patşağa batır Äli,

“Patşalıqqa layıq, – deydi, – päli”.

Sol jağında – ol sansız swltandarı,

Oñ jağında – sanı joq otır hanı.

 

Oñ jağında otırğan köp handarı,

Sol jağında sanı joq swltandarı.

Aynalasın qamağan, äy, jarandar,

Ajdahaday aqırğan paluandarı.

 

Jarandar, qwlaq sal keñesime,

Kelgen Älidi ol patşa körmesin be.

Arıslandı körgen soñ padişanıñ,

Titireu payda bolıptı denesine.

 

Er Äli mwnday jerge jolıqtı kez,

Jalğızbın dep qorıqpaydı, sirä, här kez.

Twla boyı qaltırap ketken patşa,

“Kimsiñ?” dep er Äliden swraydı söz.

 

– Şaqırğanda tartınbay kelip kirdiñ,

Ne estidiñ, ne bildiñ, neni kördiñ?

Atıñız kim, jol bolsın endi öziñe,

Qaydan kele jatırsıñ, qayda jürdiñ?

 

– Äy, patşa, meniñ aytqan sözim wsta,

Saudagermin, qosım bar osı twsta.

Atımızdı swrasañ, Qaşimşim-dür,

Künbatıstan baramın künşığısqa.

 

– Äy, batır, sözime añ-tañ qalarmısıñ,

Künşığısqa jol tartıp bararmısıñ?

Äli üşin on mıñ qol jiberip edim,

Qwlın alıp keldi, tanırmısıñ?

 

Älidi tappay, qwlın keldi alıp,

Tappay qayttı, Älidi izdey barıp.

Älidiñ qwlı ma eken, özi me eken,

Bilseñiz ayırıp ber, sonı tanıp?

 

– Ol, sirä, Äli qwlı bolmas, – deydi,

Padişa öziñiz de oylaşı, – deydi.

Älidiñ qwlı bolsa men tanırmın,

heş janğa Äli onı qoymas, – deydi.

 

Äli degen ol asqan bir batır, er,

Qwlı bolsa jaqsı qılıpsız, saqtay kör.

Älidiñ qwlı bolsa janğa qoymas,

Jaqsı qılıp saqtañız, äli-aq keler.

 

Jer jüzin Äli kezgen Düldülmenen,

Patşa “Qanbardı keltir” dep jarlıq bergen.

Patşa aytqan soñ Qanbardı alıp keldi,

Qol-ayağın baylağan şınjırmenen.

 

Qanbardı er Älidiñ közi kördi,

Şınjırmen baylap qoyğan Qanbar erdi.

Bermedi käpirlerge bwlar sırdı,

Sır bermesten, ündemey qarap twrdı.

Käpirler qarasıp twr sonda bäri,

“Zındanğa tasta” deydi, ol Qanbardı.

 

Qanbarğa keldi patşa aşuları,

Bir zındanı bar eken salatwğın.

Kimde-kimniñ köp bolsa künähları,

Qanbardı sonda aparıp saldı käpir,

Ol zındannıñ tübi jüz seksen qarı.

 

Er Äli sabırlıqpen oy oylağan,

Köp käpirler quanıp, toy toylağan.

Tıs jaqtan estidi bwlar dauıs,

Şuıldasıp, jılasıp, oybaylağan.

 

Şuıldasıp, jılasıp jetip keldi,

“Qaşimşim atınan jetpis kisi öldi.

Qaşimşim atı bireudi tiri jwttı” dep,

Jılasıp padişağa habar berdi.

 

Patşa bwğan añ-tañ qalıp twrdı,

Jılağanın bwlardıñ közi kördi.

“Qaşimşim atı tısta bülik salıp,

Käpirden jetpis kisini qırdı”  deydi.

 

Habar berdi bwlayşa padişağa,

Er Äli siınıp twr «bir Alla»ğa.

Patşa han-swltanın jiıp alıp,

At körgeli şığıptı tamaşağa.

 

Körgeli tamam käpir qamdanadı,

Bildirmedi öz-özin sonda Äli.

Körse, Düldül käpirdi qırıp jatır,

heş jan barmay qasına, tañ qaladı.

 

Bäri şulap: – Bw qalay at? – dep ayttı,

Qaşimşim, bir aqıldı tap, – dep ayttı.

Patşa körip atın tamaşa ğıp,

Qaşimşim: – Osı atıñdı sat, – dep ayttı.

 

– Pwlına mwnıñ satıp batamın, – dep,

Bw şaharda sauda qılıp jatamın, – dep.

Er Äli padişağa jauap berdi:

– Bäsi kelse, atımdı satamın, – dep.

 

heş önerden qwr emes atıñ, sirä,

Atıñnıñ artıq kördim zatın, sirä.

Padişa er Älige söz aytadı:

– Atıñnıñ layıqtap haqın swra.

 

Düldülin batır Äli[diñ] satıp saldı,

Padişadan bir qalta altın aldı.

Er Äli qalta altındı qolına alıp,

Düldüliniñ qasına jetip bardı.

 

Tañ qaldı erlik patşa qılğanına,

Atın satıp, ol jayau bolğanına.

Er Äli bir qalta altındı alıp barıp,

Düldüliniñ sıbırlaydı qwlağına:

 

– Bildiñ be, seni orısqa bergenimdi,

Bir qalta altın alıp kelgenimdi.

Ökpeleme, bir tügiñe dünie alman,

Käpirlerge körsetemin erligimdi.

 

Käpirdiñ Düldül qaldı albarında,

Äli Arıslan jalındı Japparına.

Düldüldi satıp bir qalta altın alıp,

Äli keldi joldasınıñ jandarına.

 

Er Äli jayaulap qaytadı endi,

Osılayşa Düldülin satadı endi.

Äbilmäjin, Säduqasqa jetip barıp,

Körgenin bastan-ayaq aytadı endi.

 

Endi olar bir Qwdayğa siınadı,

Käpirler qwmırsqaday jiıladı.

Äli satıp ketken soñ älgi Düldül,

Tıñdap twr, ol käpirge ne qıladı.

 

Wstağalı atşılar bardı qamap,

Bäri de jetekteuge qıldı talap.

Padişanıñ on eki atşıların,

Ol Düldül bir tepkennen qıldı hälak.

 

Düldül endi tulaydı qızıp-qızıp,

Kimin teuip, kiminiñ basın üzip.

Jüz jetpis käpirdi hälak qıldı,

Oyran qıldı şahardıñ işin bwzıp.

 

Padişa dal boladı qayran qalıp,

Düldül jür ol şaharğa oyran salıp.

Padişa er Älige habar saldı:

“Qaşimşim kete körsin atın alıp”.

 

Äli kelip Düldüldi şaqıradı,

Qolın bwlğap, Düldülge “kelgil” deydi.

Düldül körip Älidi qwrmet qılıp,

Älidiñ ayağına bas wradı.

 

– Äy, batır, köñilim toldı söziñizge,

Tañ qaldım erge bitken jüziñizge.

Patşa maqtap Älige qayran qaldı:

– Bäräk Alla atıñız menen öziñizge.

 

Bw iske, Qaşimşim, qayran qaldım,

Erlik qılıp atıñdı satıp saldıñ.

Köñilim razı boldı ğoy öneriñe,

Altınımdı häm berdim, atıñdı alsañ.

 

Düldülin minip aldı üstine endi,

Düldülden tamam käpir qaştı ma endi.

Bir qalta altın alıp, Düldül minip,

Äli keldi joldasınıñ qasına endi.

 

Düldülin minip Äli qamşı bastı,

Qasına barıp, köñili suday tastı.

Äueli şığarğalı Qanbar jastı,

Qostağı üşeuine aqıldastı.

 

Äli ayttı: – Zındanğa barayın, – dep,

Arqan salıp Qanbardı alayın, – dep.

Bwlarğa “sabır qılıp twr” dep ayttı,

Soğıstı kelgennen soñ salayın, – dep.

 

Üşeui “jaraydı” dep qaldı sonda,

Düldül minip, Zwlpıqar aldı qolğa.

“Men kelgenşe soğıspay twrıñız”, – dep,

Qanbardı izdey er Äli tüsti jolğa.

 

Zındanğa jetip keldi bir zamanda,

Zwlpıqar menen Düldülin qoyadı anda.

“Qanbardı özim alıp şığaram”  dep,

Er Äli özi kirdi ol zındanğa.

 

Er Äli özi kirdi ol zındanğa,

Äbilmäjin qostağı ketipti añğa.

Käpirler Diläfruzdiñ körkin körip,

Patşağa habar berdi barıp tañğa.

 

Äli batır zındanda jatadı endi.

Äbilmäjin qwlan-bwlan atadı endi.

Käpirler körip qızdı qayran qalıp,

Patşağa bwl habardı aytadı endi:

 

– Jan kördik, patşa, bir ay jüzdi,

Jalğanşı dep oylama, taqsır, bizdi.

Saudagerler qasında, taqsır patşam,

Körip keldik kün jüzdi biz bir qızdı.

 

Patşağa osılayşa habar berdi,

“Küñ şığar, satıp äkel!” dep bwyrıq ayttı.

– Bw qızıñdı satamısıñ? – dep ol käpirler,

Säduaqas qasına jetip keldi.

 

– Qatındı bar ma sanañda satpaq, – deydi,

Nege keldiñ, ädepsiz, qaqtap, – deydi.

– Bw meniñ qatınım-dür, äy, käpirler,

Wyatsız, ketiñ ärmen, betpaq, – deydi.

 

Patşağa qaytıp bardı endi olar,

Osınıñ tübi jaman oyran bolar.

“Qatınım” dep ol aytıp wrıstı” dep,

Patşağa osılayşa berdi habar.

 

Şaqıradı, jarandar, aşuın sol,

Qwmırsqaday patşanıñ läşkeri mol.

Patşa “tartıp äkel” dep jarlıq qılıp,

O qızğa attandırıptı jeti mıñ qol.

 

Bw qoldı Uaqas batır közi kördi,

Maydanğa kirip jalğız köbin qırdı.

Qoldıñ köbi qırılıp, jete almay,

Qalğandarı şaharğa qaşıp kirdi.

 

Aşulandı padişa tağı da tım,

Solardan da ötipti bw dünie swm.

“Öltirip, qızdı tartıp alıp kel” dep,

Läşker tağı jiberdi jiırma mıñ.

 

Uaqas jalğız käpirlerge aralastı,

Käpir qanın ol jerde suday şaştı.

Soğıstıñ basımınan künniñ közin,

Bir-birin köre almaydı, şañdaq bastı.

 

Qız da wrıs qılğalı oñtaylandı,

Käpirler Säduaqasqa añ-tañ qaldı.

Baylauda Mwsayıptıñ işi küyip,

Sonda qızğa bir sözdi aytıp saldı:

 

– Äyelde köp bola ma küş, – dep ayttı,

Bw sözimniñ mänisine tüs, – dep ayttı.

Bwlarmenen soğıstı men salayın,

Diläfruz, qol-ayağım şeş, – dep ayttı.

 

Qız ayttı: – Osı künde sen de dwşpan,

Äli batır baylağan, tipti, şeşpen.

Qol-ayağıñ şeşeyin, iman aytıp,

Şın köñiliñmen, Mwsayıp, bol mwsılman.

 

– Onıñ ras, osı künde men de dwşpan,

Imansız aqırette bolar pwşman.

Diläfruzım, bilgeniñşe üyret iman,

Ne dep aytsam, bolarmın men mwsılman?

 

Qız üyretip, mwsılman bolıp qaldı,

Iman nwrı köñiline tolıp qaldı.

Haq mwsılman bolğanın bildi de qız,

Mwsayıptıñ qol-ayağın şeşip aldı.

 

Segiz jüz batpan şoqparın qolına aldı,

Käpirler mwnı körip qayran qaldı.

Aqırıp “Iä, Rasul Alla, iä, Alla” dep,

Mwsayıp käpirlermen soğıs saldı.

 

Mwsayıp şaqıradı käri-jının,

Qol-ayaqtan şeşken soñ ol şınjırın.

Käpirlerdiñ qanınan at jürmeydi,

Mwsayıp joq qılıptı jeti mıñın.

 

Mwsayıp taqsır asqan batır küşti,

Käpirlerge körsetti teperişti.

Qalğan käpir şaharğa qaşıp kirdi,

Mwsayıpqa jetpis jerden jara tüsti.

 

Tausılmaytın körgen joq mwnday eldi,

Qaljırattı on eki qayran erdi.

Jerdiñ jüzin basqan käpir tağı keldi,

Üşeui de soğısqa birdey kirdi.

 

Käpirden jäne on mıñdı qırıp saldı,

Attarı ölikterden jürmey qaldı.

Üşeui jaralı bolıp qaljıradı,

Qız bilän eki batırdı wstap aldı.

 

Käpirler üşeuin de wstap aldı,

Käpirlerge twtqın bolıp olar qaldı.

Patşa älgi qızben oynaymın dep,

Altındı bir aulaq üyge alıp bardı.

 

Qız jalınıp jılaydı bir Qwdayğa,

“Medet qıl” dep jılaydı häm Payğambarğa.

Osı qızdıñ tilegi qabıl bolıp,

Qız janınan bir ajdaha boldı payda.

 

Jwtqalı patşağa wmtıladı, auzın aşıp,

Qız sonda quanadı suday tasıp.

Qız tügil, janımen qayğı bolıp,

Padişa essiz bolıp, şıqtı qaşıp.

 

“Ot jaq” dep bwyrıq berdi tamam jwrtqa,

Esi ketip, ol qaşıp şığıp sırtqa.

“Dwşpanımız twtıpsız, bwyrıq qıl”  dep,

“Qwdayım” dep bas wrdı janğan otqa.

 

Patşa qızdan keremetti mwnday kördi,

“Qwdayım” dep jalınıp otqa keldi.

“Ol üşeui siqırşı, öltiriñ” dep,

Ot işinen şaytan kelip habar berdi.

 

– Ol üşeui siqırşı, qas, – dep ayttı,

Jaqın barmay, janınan qaş dep, – ayttı.

Sizderden, halayıqtar, razı bolam,

Jwrttı bwzar, darğa as, – dep ayttı.

 

Patşanıñ osı sözge köñili toldı,

Sanı joq käpirlerden jidı qoldı.

Şaytandı bilmey käpir Qwdayım dep,

Endi üşeuin darğa aspaq boldı.

 

Imandı qwl ölgende wjmaq tabar,

Üşeui jata twrsın, äy, jarandar.

Manağıda ol ketken izdep Qanbar,

Äli Arıslan batırdan alıñ habar.

 

Äli körgen zındanda qiındıq köp,

Qanbardı şığarıptı batır eptep.

Qanbardı ol zındannan alıp şıqsa,

Qoyğan jerde zwlpıqarı men Düldüli joq.

 

Firuz, Nähar, Jämşid patşa kelgen eken,

Mıñ qolmen añ aulap jürgen eken.

Bwlar osı zındanğa duşar bolıp,

Iesiz at, qılıştı körgen eken.

 

Bwlar körip qalıptı tamaşağa,

Bir at pen qılış twr oñaşada.

Eki patşa Düldüldi wstağalı,

Mıñ san käpir aynalıp qamasadı.

 

Düldül tistep zwlpıqardı, aspanğa wştı,

Düldülden käpir kördi mwnday isti.

Wstay almay käpirler qaytıp ketti,

Düldül wşıp bir alıs jerge tüsti.

 

Wşıp Düldül tüsipti jıraq jerge,

Batırlar duşar boldı mwnday elge.

Firuz patşa añ aulap jürgen eken,

Düldül men qılıştı o da kördi.

 

O da kördi Düldüldi wstağalı,

Mıñ san käpir Düldüldi ol qamadı.

Zwlpıqarın tistemey wşıp ketti,

Düldül ketti, zwlpıqar sonda qaldı.

 

Düldül tüsti bir jerge wşıp barıp,

Käpirler qaldı oğan añ-tañ qalıp.

Düldül özi wstatpay wşıp ketti,

Zwlpıqardı Firuz da ketti alıp.

 

Firuz patşa zwlpıqardı aladı endi,

Suıra almay qayranğa qaladı deydi.

Suıra almay janına salıp qoyıp,

Firuz közi wyqığa baradı endi.

 

Qwdaydıñ tañ qalasıñ isterine,

Älidiñ jan şaq kelmes küşterine.

Firuz patşa ol wyıqtap jatqanında,

Äli Arıslan kiripti tüsterine.

 

“Düldül menen zwlpıqarım meniñ” dedi,

Käpirlik, iman bilseñ, diniñ” dedi.

Ümitiñ bolsa Haqtan wjmaq üşin,

“Payğambar – Haq”  dep dinge kiriñ” dedi.

 

Firuz patşa osılayşa bir tüs kördi,

Äli Arıslan osılayşa habar berdi.

Köñiline imannıñ nwrı tolıp,

Körmeyinşe Firuz da dinge kirdi.

 

Qwdayım oğan saldı jaqsı oydı,

Käpir dindi ol qoldıñ bäri joydı.

Düldüldiñ qastarına zwlpıqardı,

Mwsılman bolıp aparıp bwlar qoydı.

 

Käpirdiñ qara sansız jiılğanın,

Batrılar tökti sansız käpir qanın.

Zındannan şıqsa Düldül, zwlpıqar joq,

Jamağat, tıñda Älidiñ ne qılğanın.

 

Äli baqtı qayran bolıp jan-jağına,

Bir Qwday, järdem bergil til-jağıma.

Esi ketip, er Äli qarap twrsa,

Şuıldağan dauıs kelipti qwlağına.

 

Zındanda Äli körgen qiındıq köp,

Qosqa qaray jüripti olar bettep.

Qosqa kelse, ölikten taular bolıptı,

Joldasınıñ ol qosta jalğızı joq.

 

Körse, käpir tauday bolıp köp ölipti,

Qostağı bir bäle kez kelipti.

Äli Arıslan sol jerde qayran qalıp,

Manağı dauıs jaqqa jönelipti.

 

Dauıs jaqqa er Äli endi jürdi,

Şuıldağan dauısqa jetip keldi.

Mwsayıp, Uaqas penen Diläfruzdı,

Darğa asıp jatqanın közi kördi.

 

Er Äli qaharlanıp ayğay saldı,

Qwlağına Düldüldiñ dausı bardı.

On eki kündik jerden dauısın tanıp,

Zwlpıqardı  tistep alıp jetip qaldı.

 

Äbilmäjin de bek asqan batır eken,

Olardıñ jalğız jürgen saltı ma eken?

Äli Arıslan ol ayğay salğan şaqta,

Diyularmenen soğısıp jatır eken.

 

Äbilmäjinnen diyudıñ köbi öldi,

Er Älidiñ dauısın o da bildi.

Qırıp jürgen diyuın o da tastap,

Köz jwmğanşa sol darğa jetip keldi.

 

Dar astına ekeui qılış wrdı,

Ol jiılğan käpirdiñ bärin qırdı.

Säduaqas, Mwsayıp, qız üşeuin,

Sau-salamat käpirden halas qıldı.

 

Törteui qosqa keldi jolğa tüsip,

Quanadı Qanbarmenen häm körisip.

Beseui bir Qwdayğa şükirlik qılıp,

Otıradı asın jep, suın işip.

 

Hiuaran patşa bwlarğa qayran qaldı,

Ne qıların bwlardı bile almadı.

“Bir aytatın sözim bar, Qaşimşim” – dep,

Patşa er Älige kisi saldı.

 

Patşanıñ qara aqılınıñ molın endi,

Şaqırğan soñ er Äli atqa mindi.

Jasırıp paluandarın patşa qoydı,

Älidiñ keletwğın jolına endi.

 

– Tüsireyik Qaşimşimdi qaylağa, – dep,

Kelse qılış, mıltıq, nayzala dep.

Paluandarğa beripti temir arqan,

Bwğıp twrıp, twzaqtap, baylap al dep.

 

Paluandar jasırınıp qalısadı,

Qılış, arqan qolına alısadı.

Er Äli habarı joq kele jatqan,

Twzaq salıp, qılışpen şabısadı.

 

Arıslannıñ qarap twr oyınına,

Käpirler jabıladı bäri sonda.

Qılış şabılıp basına er Älidiñ,

Jetpis arqan tüsipti moyınına.

 

Twzaq salıp, jabılıp käpir tarttı,

Er Älidiñ basına qılış şaptı.

Aqırıp jetpis arqandı bıt-şıt qılıp,

Şın atın käpirlerge sol jerde ayttı.

 

Zwlpıqarmen paluannıñ bärin qırdı,

Jetpis arqandı bir tartıp, päre qıldı.

“Äli – menmin, qaytıp käpir wstarsıñ”, – dep,

Jayın, kebin aytuğa qarap twrdı:

 

– Atam – Mwhammed, joldasım – tört şahariar.

Halal jwfwtım – Fatima, bilseñizder,

Soğıstağı bir atım Äli Haydar,

Qılışım üş: – qamqam, samsam häm zwlpıqar.

Düldülim ayşılıqtı altı basar,

Qaytip meni alarsıñ, äy, käpirler.

 

Äli osılayşa söz aytıp, şığıp ketti,

Qostağı qalğandar jetip keldi.

“Qaşimşim emes, bw kelgen Äli eken” dep,

Patşa Hiuaranğa habar jetti.

 

Patşa osı iske qayran qaldı,

Qırıq kündey tört jaqtan jidı qoldı.

Jaq-jaqtan qisabı joq tu körinip,

Qayıstırıp keledi qara jerdi.

 

Jarandar, ol beseui jatsın sonda,

Bir Qwday, batırlardı öziñ oñda.

Payğambardan aytamın biraz keñes,

Qwlaq salıp, jarandar, sözim tıñda.

 

Bw sözimdi tıñdañız, äy, jarandar,

Payğambarmen otır eken şahariar, sahabalar.

“Bir Allañ sälem ayttı”, – dep Payğambarğa,

Jäbireyil bir kün kelip berdi habar.

 

– Iä, Mwhammed, sälem ayttı sağan Qwday,

Asığıp kelip twrmın men de bwlay.

Köktegi sansız tolğan perişteler,

Salauat ayttı, – deydi, – şulay-şulay.

 

Aytsam kelgen jwmısım bilersiñ, – dep,

Qwdiretin bir Allanıñ körersiñ, – dep.

Bir Allañ jarlıq etti: – Mälikajdardı,

Bas qılıp, er Älige jibersin, – dep.

 

Hiuarannıñ üstine barsın, – deydi,

Älige qosılıp soğıs salsın, – deydi.

Hauarzamin degende Jämşid patşa,

Onıñ dağı şaharın alsın, – deydi.

 

Jämşidtiñ bar bir ülken temir şaharı,

Oyran qılsın, – dep aytadı, – tağı olardı.

Mälikajdardı bas qılıp qol attandır,

Mwhammed dostım, Allanıñ bw habarı.

 

Osılayşa bildirdi aytıp-aytıp,

Jäbireyil ayttı dağı ketti qaytıp.

Mälikajdar jöneldi er Älige,

Qırıq mıñ qol jiıp alıp, şeru tartıp.

 

Osılayşa Mälikajdardı habarladı,

Qırıq mıñ qolmen Mälikajdar jöneledi.

Endi olar solayşa bara twrsın,

Tıñdañız, er Äliden söz keledi.

 

Jarandar, tıñdap otır endi sözim,

Kelistirip söyleytin boldı kezim.

Hiuaran qolı Älidi qamap alıp,

Qayıstırıp jatıptı jerdiñ jüzin.

 

Beseui qoldı körip qayğıradı,

Qorıqqanınan Allağa zar jılaydı.

Qoldı körip, bir öziñ quat ber dep,

Minäjat qılıp er Äli zar jılaydı.

 

Jarandar, estidiñ be Äli sözin,

Şañdaq bastı qap-qara künniñ közin.

Beseui de Allağa zar jılaydı,

Qwmırsqaday bastı käpir jerdiñ jüzin.

 

Käpir soqtı ol wrıs barabanın,

Wrısqa bwlar da jidı qamın.

Adina Masqara degen ol käpirler,

Jekpe-jekke şığardı bir paluanın.

 

Jüz batpan kürzisi bar qoldarında,

Lat, Manatqa “qolda” dep jalbarınadı.

Aqırıp Adina Masqara şıqqanında,

Mwsayıp ğazı şığıptı aldarına.

 

Mwsayıptı ol soqtı jüziqara,

Twta berdi qolına qalqan ala.

Adina Masqaranıñ şoqparınan,

Mwsayıptıñ qalqanı boldı päre.

 

Ekeui bir-birlerin wrısadı,

Qarudan härbir qayla qılısadı.

Qarumen heşnärse qılısa almay,

Qayran bolıp ekeui de twrısadı.

 

Jağalasıp, attan tüsip bek köp jürdi,

Mwsayıpqa Qwdayım järdem qıldı.

Adina Masqaranı jerge wrdı,

Kül-kül bolıp jahannamğa janı kirdi.

 

Mwsayıptıñ oyını bar aluan-aluan,

Käpirler qayratına añ-tañ qalğan.

Kün batqanşa Mwsayıp birme-birge,

Käpirden hälak qılıptı jetpis paluan.

 

Keş bolğan soñ baraban käpir qaqtı,

Soğıstan keş boldı, kün de battı.

Eki läşker bir-birinen ayırılısıp,

Qaytısıp jay-jayına barıp, jattı.

 

Tünde tınıştıq eki qol alısadı,

Kündiz wrısıp, qılıştar şabısadı.

Tañ atıp, eki jaqtan maydan tüzep,

Wrısatwğın jerine barısadı.

 

Käpirler jayıladı qwrttay qaynap,

Käpir şıqtı jekpe-jekke qaru saylap.

Ol küni birme-birge Äbilmäjin,

Jetpis paluan käpirdi aldı baylap.

 

Käpirler şıdamaydı erleriñe,

Qılıştarın baylağan belderine.

Kün keş bolıp, baraban tağı soğıp,

Qaytadı qaytatwğın jerlerine.

 

Keler küni maydanğa tağı bardı,

Ol kün Säduaqas dayarlandı.

Kün batqanşa Säduaqas birme-birge,

Jetpis paluan käpirdi baylap aldı.

 

Beseui jalınadı Qwdayına,

Üzilmey soğıs boldı wdayına.

Kün keş bolıp, baraban tağı soğıp,

Eki läşker qaytadı jay-jayına.

 

Bwlardan kauip qıladı käpirler swm,

Birme-birge keluden qorqadı tım.

“Tañ atsa, – dep patşa jarlıq qıldı,

Bir-birine at qoy”, –  dep on eki mıñ erdi.

 

Tañ atıp ol Mwsayıp tağı kirdi,

Mwsayıptı käpirlerdiñ közi kördi.

Mwsayıpqa keluge bata alıspay,

Qoyday ğana wylığıp qarap twrdı.

 

Käpirler heş kelmeydi birme-birge,

Qorqu saldı Mwsayıp batır mwnşa elge.

Jekpe-jekke käpirler kelmegen soñ,

Mwsayıp bir söz ayttı käpirlerge:

 

– Men twrmın jalğız kelip aldarında,

Wrısuğa jisañşı qamdarıñdı.

Birme-birge qorıqsañız, bäriñ jabıl,

Jahannamğa jiberem jandarıñdı.

 

Mwsayıp batır qaramaydı tiri janğa,

Tamam käpir jabıla soğıs saldı.

Mwsayıp jalğız özi soğıs qılıp,

Üş mıñ käpirdi jiberdi jahannamğa.

 

Käpir, äslä, qırudan tausılmaydı,

Beseui de käpirlerge saldı nayza.

Käpirdiñ öliginen ol kün qırılğan,

Äy, jarandar, bolıptı taular payda.

 

Kün keş bolıp käpirler tağı qayttı,

Beseui de ornına barıp jattı.

Hiuaran patşa Jämşid patşa inisi eken,

– Bizder oyran boldıq, – dep habar ayttı.

 

Habar barsa, qol jiber bizge, – dedi,

Dwşpan qattı körindi közge, – dedi.

Hatpen habar ayttım, saqtana kör,

Bizdi alğan soñ, ol barmaq sizge, – dedi.

 

Jämşidtiñ hatı jetedi qolına endi,

Aşulanıp sıymaydı tonına endi.

Eki jüz mıñ paluanğa Imlaqtı basşı qılıp,

Hiuarannıñ tüsirdi jolına endi.

 

Birneşe kün jürip, bwlar ketti-au,

Birneşe tün arada künder ötti-au.

Eki jüz mıñ paluandı Imlaq bastap,

Hiuarannıñ şaharına jetip kepti-au.

 

Kelgen soñ quanıştı bolısadı,

Qayğını köñildegi joyısadı.

Bäräk Alla, hoş keldiñ, quanış qılıp,

Şattıq birlän ol tünde quanısadı.

 

Patşa ayttı: – Tıñdap otır sözimizdi,

Tez kelgen täuir kördim öziñizdi.

Jabıla bäriñ birdey wrıs qılıñ,

Birme-birge barudan beziñiz-di.

 

– Solay jarlıq qıldıñ ba, janım, sirä,

Bw dwşpannan tüñilemiz arıñ, sirä.

Biz kelgen soñ, padişa, qayğı jeme,

Jalğızdıñ qoymaspın janın, sirä.

 

Käpir qorıqtı soğısta birme-birden,

Imlaq soğıs qıldı joldasımen birge kelgen.

Kün batqanşa bek qattı soğıs qıldı,

Batırlar jaralı boldı jetpis jerden.

 

Käpirlerdi japıradı qırıp, joyıp,

Bir-birine jatadı barıp, qonıp.

Beseui jarasına däri jağıp,

Bir Allağa jatadı şükir qılıp.

 

Er Äli qorıqpaydı, özi mıqtı,

Wrısıp köp käpirdi jerge tıqtı.

Äli kirip maydanğa bir aqırdı,

On eki mıñ käpirdiñ janı şıqtı.

 

Ol küni batır Äli soğıs saldı,

Jer jüzine ağızdı suday qandı.

Özgeleri jaralı bolıp tauğa şıqtı,

Käpirler töbe-töbe ölip qaldı.

 

Beseui jad qıladı bir Qwdaydı,

Tau basında beseui aldı jaydı.

“Bir Alla, bizge järdem ber öziñ” dep,

Beseui tañ atqanşa zar jılaydı.

 

Käpirlerge ol tolğan jerdiñ jüzi,

Qarañğı boldı şañmen künniñ közi.

Tañ atıp özgeleri qaljıraptı,

Er Äli soğıs qılıptı jalğız özi.

 

Jerdiñ jüzin ol basqan käpir eken,

Jalğız soğısqan Arıslan batır eken.

Käpirlerdiñ oğınan jan taba almay,

Er Äli jalğız soğısıp jatır eken.

 

Bir Qwday, er Älidi öziñ saqta,

Jalğız soğısqan mıñ sanmen sonı maqta.

Künşığıstan birtalay şañ körindi,

Arıslan bwlayşa wrısıp jatqan şaqta.

 

Bir Qwday, er Älige öziñ jar bol,

Birtalay läşker eken köringen sol.

Şañ işinen birneşe tu körinip,

Sol jaqtan jetip kelipti seksen mıñ qol.

 

Bayağı zwlpıqardı körgen eken,

Zwlpıqardı körip, dinge kirgen eken.

Mwsılman bolıp ol patşa qolın jiıp,

Arıslandı körgeli kelgen eken.

 

Kitaptıñ tap osılayşa  hatın aytsam,

Mwsılman bolıp kelgender sanın aytsam.

Mirzinhar şah, Firuz, Şahaur patşa,

Üşeuiniñ osılayşa atın aytsam.

 

Jalğız jürgen Älidi bwlar kördi,

Arıslan asığam dep jıldam jürdi.

Seksen mıñ qolımen bw üş patşa,

Käpirlerge keldi de qılış wrdı.

 

Käpirge bwlar saldı aqırzaman,

Arıslan qayrattandı onan jaman.

Bwlar kelip Älige qosılısıp,

Käpirden jetpis mıñdı qırdı tamam.

 

Kün batqanşa wrısıp jürisedi,

Keş bolğan soñ qaytısıp kelisedi.

Üş patşa qaytqannan soñ läşkermenen,

Er Älige kelisip körisedi.

 

Qayğıda bolıp jattı ol kün käpir,

Basına tüskennen soñ zamanaqır.

As işip, mwsılmandar birge qonıp,

Tañ namazın qauım bolıp oqıp jatır.

 

Käpir wrdı dağı wrıs barabanın,

Mwsılman oqıp aldı tañ namazın.

Maydanğa qarsı şıqtı, ey, jarandar,

Er Äli bastap alıp mwsılmanın.

 

Wrısta jür käpirdiñ bäri qaptap,

Mwsılman da qaruın aldı oñdap.

Eki läşker dariyaday tolqın bolıp,

Qarsılasıp twrıstı twtısıp sap.

 

Käpir qolı dariyaday qisapsız köp,

Qarañğı boldı şañmen sonda aspan-kök.

Firuz patşa qolında bir paluandarı,

Atın aytadı eken Samandür dep.

 

Mwsılman jalınadı Qwdiretke,

Jalınıp “jar bol” deydi Mwhammedke.

Kerküdänin Samandür minip alıp,

Käpirge şıqtı aqırıp jekpe-jekke.

Käpirden jäne bireu qarsı kelgen,

Ol da paluan jalğız şıqqan sonşa elden.

Samandürge käpirden bireu keldi,

Onıñ atın swrasañ, Sämänt degen.

 

Ekeui bir-birine tiisedi,

Qaruımen şanşısıp ötisedi.

Bir-birin nayzamenen ala almaydı,

On-onnan nayzaların siltesedi.

 

Twrğan jwrt tañ köredi wrıstarın,

Bir-birin jolbarıstay jwlısqanın.

Nayzasın ekeui de tastay berip,

Qisapsız şabısadı qılıştarın.

 

Tañ qaldı qayratınıñ moldarına,

Sıymaydı aşulanıp tondarına.

Qılıştarın ekeui tağı qoyıp,

Şoqparların aladı qoldarına.

 

Käpirge endi bäle kez keledi,

Bir-birin şoqparmenen töpeledi.

Samandür şoqparmenen kül-kül qılıp,

Sämäntti jahannamğa jiberedi.

 

Samandür mıqtılığın bilgizedi,

Mwsılmandı quantıp külgizedi.

On bes paluan käpirden baylap alıp,

Seksendi jahannamğa kirgizedi.

 

Samandür twr käpirge ayğay salıp,

Seksendi öltirip, on besin baylap alıp.

Jämşid patşadan ol kelgen Imlaq käpir,

Endi özi şığıptı aşulanıp.

 

Samandürdiñ kelipti qasına endi,

Küşi keter käpirdiñ asıp endi.

Jwdırıqpen bir wrıp Samandürdiñ,

Ayamadı, wşıradı basın endi.

 

Mwsılman qarsısına oñtaylanıp,

Imlaq käpir twr endi, o da ayqaylap.

Imlaq käpir beseudi şahid qılıp,

Mwsılmannan jiırma aldı baylap.

 

Imlaq qahar körsetti asqan sonday,

Säduaqas qayratın kördi mwnday.

Uaqas taqsır Imlaqqa jetip keldi,

Bwl qılğan qorlığına şıday almay.

 

Äuel nayza önerin qıluşı edi,

Bir-birine nayzamen wrısadı.

Nayzamen bir-birin jeñise almay,

Qayran bolıp ekeui de twrısadı.

 

Şoqpar wrıp sadaqpen atısadı,

Qılışpenen bir-birin şabısadı.

Jeñise almay kün jatıp eki läşker,

Jay-jayına qaytısıp, jatısadı.

 

Ol kün jattı, tağı da tañ da attı,

Mwsılmandar namaz oqıp, azan ayttı.

Maydan tüzep, soğısqa käpir twrıp,

Barabanın jan-jaqtan käpir qaqtı.

 

Mwsılmandar namaz oqıp alısadı,

Bir-birine qayrattı salısadı.

Namaz oqıp, bwlar da wrısqalı,

Maydan tüzep, sap tartıp barısadı.

 

Tıñdasañız, aytayın jaqsı kepti,

Şañdaq basqan sekildi aspan-kökti.

Sämänt degen käpirden bir paluan,

Jäne bireu aqırıp jetip keldi.

 

Ol käpirdiñ müşesi bwzıq eken,

Kelistirsem qol-auzı qızıq eken.

Eki iininiñ arası tap elu kez,

Boyınıñ wzındığı jüz kez eken.

 

Aqırıp keldi, közine jan körinbey,

Kerküdän mingen Älidiñ Düdülindey.

Qolı – şınar ağaştay, mwrnı – mıstay,

Auzı beyne taudıñ üñgirindey.

 

Aqırıp: – Jekpe-jekke keliñ, – deydi,

Jalğız meni jeñbes-au eliñ, – deydi.

Dausımnan jer jarılıp, kök jañğırıp,

Bw zamannıñ Rüstem Dastanı menmin, – deydi.

 

Ol käpirdiñ dauısı kökti jardı,

Mwsılmannan Şarıq degen paluan bardı.

Bir wrumen ol Şarıqtı şahid qıldı,

Birneşe mwsılmandar ölip qaldı.

 

Ol käpirdiñ küşine añ-tañ qaldı,

Birneşe şahid bolıp ölip qaldı.

Birme-birge kelgennen soñ osı käpir,

Mwsılmannan otızdı baylap aldı.

 

Şıday almay Mwsayıp batır twrdı deydi,

Käpirlerge qarsı qaray jürdi deydi.

Segiz jüz batpan şoqparın wrğan eken,

Kül-kül bolıp jahannamğa kirdi deydi.

 

At-matımen bolıptı päre-päre,

Mwsayıp batır siınıptı bir Allağa.

Mwsayıp wrğan şaqta “Iä, Alla” dep,

Jahannamğa ketipti jüziqara.

 

Käpirler Mwsayıptan jaman sastı,

Sämänt paluan ölgen soñ, qayğı bastı.

Hiuaran patşa “bäriñiz jabılıñ” dep,

“Birme-birge bolmas-tı” dep aqıldastı.

 

Käpirler qorqıstı biri kelmey,

Patşa twr jekpe-jekti minäsip körmey.

Patşa jarlıq qılğan soñ Mwsayıpqa

Käpirler at qoyıptı bäri birdey.

 

Jarandar, tıñdap otır aytqan sözim,

Käpir qolı basıptı jerdiñ jüzin.

Üş patşa läşkermenen soğıs salıp,

Qap-qara şañdaq bastı künniñ közin.

 

Käpirlerge ol künniñ jüzi toldı,

Er Äli de kiripti bastap qoldı.

Kök jığıldı, jarandar, kün twtıldı,

Dünie hämma bwzılğanday soğıs boldı.

 

Er Äli de soğıstı saladı eken,

Zwlpıqarın qolına aladı eken.

här märtebe zwlpıqarın şapqanında,

Eki jüz jahannamağa baradı eken.

 

Qılıştılar şabısadı qılışpenen,

Şoqparlı öldi, şoqparlasıp wrıspenen.

Nayzalılar qırıldı nayzalasıp,

Ketti härkim bir türli jwmıspenen.

 

Qalqandılar wrıstı twtıp qalqan,

Sauıttını kelistirip qaytıp aytam?

Er Äli tu jığarğa tayanıptı,

Käpir qolın ol qılıp talqan-talqan.

 

Batırlardı qamadı mwnşa dwşpan,

Käpir estip jiıldı ärbir twstan.

Käpirler qaşarğa bet qoyğan şaqta,

Jäne bir şañ körindi künşığıstan.

 

Ol şañda tört tuı bar qol körindi,

Az-maz kisi ol emes, mol körindi.

Ol tört tudıñ tübinde bir jüz mıñnan,

Jämşid patşa kisisi sol körindi.

 

Mwsılmannıñ bwlardı közi kördi,

Käpirlerge keldi de bwlar kirdi.

Nauadir degen paluan basşı bolıp,

Bes jüz paluan işinde jetip keldi.

 

Käpirlerden tört jüz mıñ käpir kirdi,

Qayıstırdı tağı da qara jerdi.

Jäne kelgen käpirler mwsılmanğa,

Kün batqanşa soğıstı, qılış wrdı.

 

Mwsılmandı qılıptı astın-üstin,

Soğıspenen şañ qıldı jerdiñ jüzin.

Kün keş bolıp eki läşker qaytıp barıp,

Jay-jayına jatadı tağı da ol tün.

 

Mwsılman jattı ornına qaytıp kelip,

Namaz oqıp jatadı birge qonıp.

Mwsılmandar ölikterin qisap qılsa,

Üş mıñ kisi ölipti şahid bolıp.

 

Ölikterin mwsılmandar körisedi,

Tanıp-tanıp alısıp kelisedi.

Üş mıñ kisi öligin şahid bolğan,

Janaza oqıp, ol tünde kömisedi.

 

Jarandar, qırğın boldı eki jwrtqa,

Mwsılmandar, imanıñ heş wmıtpa.

Ol kün ölgen käpirdiñ qisabı joq,

Ölikterin käpirler jağıptı otqa.

 

Qoldı tağı köbeytti käpir jinap,

Käpir bastı jer jüzin, qwrttay qaynap.

Mwsılmandar ol tañdı wyıqtamastan,

Otırdı bir Qwdayğa zarı jılap.

 

Qarañğı boldı şañmen sonda aspan-kök,

Mwsılman körse, käpir qisapsız köp.

Qwm menen qwmırsqağa san jetkendey,

Käpirler onan da köp heşbir san joq.

 

 

Sonday-aq, oqıñız

Seyitjappar törege hat

 Maylıqojanıñ tuılğanına 185-jıldığı qarsañına  Maylı qojanıñ bir saylaudıñ sarsañı jaylı Mırzahmet babanıñ tuğan bölesi Qasımhannıñ …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan