Qissa Salsal

Dastannıñ ilki basılımı 1879 jılı, qayta basıluları 1883, 1888 jıldarı jarıq kördi. Bwdan soñ patşalıq cenzura bwl kitapqa tıyım salğan. 1906 jılı Salsal turalı kitap qayta basıla bastadı. Keyinnen tağı bes ret şığarıldı. Tört basılımnıñ jalpı taralımı – 23200 dana.

Dastandı el auzınan jinap, jüyelep, key twstarın özinşe jırlap, baspağa wsınğan – Mäulekey Jwmaşwlı. “Salsal” – oqiğalar jelisine  ejelgi miftik añızdar, arhaikalıq syujetter men motivter, qazaqtıñ epikalıq jırlarınıñ sarındarın, ortağasırlıq ädebi eskertkişterdiñ oqiğaların, sonday-aq ondağı keyipkerlerdiñ tarihi häm añızdıq beynelerin islam qayratkerleriniñ bastı maqsattarı men ömirbayandıq jorıq joldarımen wştastıra jırlağan, qiyalğa bay dini-batırlıq dastan dep bağalauğa boladı. Wsınılıp otırğan dastan mätini 1909 jılğı basılım boyınşa dayındaldı.

 QISSA  SALSAL

Äuelde jad etemin Täñirim atın,

Swrasañ, Mäulekey-dür – menim atım.

Tümen menen Ombı arasında,

heş adamnan kem emes saltanatım.

 

Söyley ber, qızıl tilim, ölmey twrıp,

heş adamnan qorlıqtı körmey twrıp.

Til menen jaq, söyley ber mına toyda,

Jeñ, jağası joq tondı kimey twrıp.

 

Söyley ber mına toyda, ölmey twrıp,

Bası joq bir atqa minbey twrıp.

Söylep qal mına toyda, bayğws tilim,

Tüñliksiz qarañğı üyge kirmey twrıp.

 

Til berdi söylesin dep Jappar Qwda,

Qwdayğa qwldıq qılıp twrsaq ta mwnda.

Mäñgi baqi tamwqta qalmas edik,

Qwldıqqa bolsaq maşğwl bw düniede.

 

Söyley ber almay twrıp, jaq penen til,

Jıl qisabın aytayın, jaqsılap bil.

Bw düniede Haq Tağala jaratıptı

Barşası sanap körsek, on eki jıl.

 

Äueli Qwday jaratqan tışqan jılın,

Key adamnıñ aladı öz peyilin.

Jıl qisabın jazamın bw orında,

Aralap kelip edim Ombı jerin.

 

Mwnan soñ keletwğın siır jılı,

Jamağat, jaqsılap biliñ mwnı.

härqaysısın jazayın härbir jolğa,

Osılayşa jazayın men de mwnı.

 

Barıs keldi mwnan soñ ayğay salıp,

Köp hayuandar barıstan qalğan talıp.

Qabılan bolar barıs degenderi,

Bw sözderdi qazaqtan keldim alıp.

Törtinşi jıl qisabı bolwr qoyan,

Qwdanı esiñe alsañ, şoşıp oyan.

Köp käpirdi islamğa kirgizem dep,

Köp sahaba soğısta şahid bolğan.

 

Besinşisi sanasam, atı – wlu,

Tomski guberne bizden bwru.

Qisaptap osılayşa men jazayın,

Baspaşılar, qağazğa basıñ swlu.

 

Altınşı jılan bolwr qisabında,

Keltirgen on eki jıl esebinde.

Qağazğa öleñ jazıp, şimay saldım,

Aqılı qısqa Mäulekey sonday pende.

 

Jetinşisin tağı aytsam, jılqı jılı,

Jügirer tau jağalay qızıl tülki.

On eki jıldı halim kelse men jazayın,

Soñğığa bizden bwlay qalsın ülgi.

 

Segizinşi qoy jılın tağı jazsam,

Bile twrıp layıq pa, joldan azsam?

Jat elderdi qıdırğan men bir ğarip,

Öleñ aytıp köñilimdi özim bassam.

 

Toğızınşı jıl boldı, atı – meşin,

här adam aqırettiñ qamın jesin.

Bw düniede jaqsılıq heş qılmasa,

Aqırette jauabın ne dersiñ?

 

Onınşı jıl bolar, bilseñ – tauıq,

Aytamın osılayşa ebin tauıp.

Ruze twt, jigitter, namaz oqı,

Äli-aq bir kün qalarsıñ topıraq qauıp.

 

On birinşi jıl bolwr degen it-ti,

Köp adam bizden bwrın ötip ketti.

Qwdayğa qwlşılıq qılmağandar,

Aqılı joq, oylasam, sirä, tipti.

 

Aytayın on ekinşi jılı – doñız,

Boq astınan şıqpaydı qara qoñız.

Täkbir ayt, zikiri degen söz bar,

Dünieni aynalıptı mwhit-teñiz.

 

Osılayşa on eki jıl tamam boldı,

Kökiregi dañğıl adam wğıp aldı.

Bärin de aqılmenen oylap körşi,

Ata-babañ, barşası dünie saldı.

 

Jasıñdı wmıtpassıñ, mwnı bilseñ,

Jazğandı bilersiñ endi oqısañ.

On [eki] jıl attarın jazıp qoydım,

Bilersiñ jaqsılap oqıp körseñ.

 

Mänjildiñ medresesi – twrğan jerim,

Ombıda Atığay – jürgen jerim.

Jetpis toğız jılında, qoyan jılı,

Özimniñ meşin bolwr tuğan jılım.

 

Körip twr, endi bir qissa keler,

Oqığandar bw sözden ğibrat alar.

Sahabalar soğısın estigenniñ

Köñili tolqıp, közinen jası ağar.

 

May çislo otızında Ombı keldim,

Ahun akañ üyine meyman boldım.

Jäne bir kün Tasekeñe qonıp alıp,

Sol tünde bw qissanı tamam qıldım.

 

Damolla Abdolla joldas boldı,

Tarsudan parahodpen birge keldi.

Tasekeñ balası da Abdolla-dür,

Qasımda azıraq otırdı da wyıqtap qaldı.

 

Ahun menen Tasekeñ meyman qıldı,

Bizdey ğarip janmenen ğalam toldı.

Joq-bardı köp söylep ne qılayın,

Haziret Äli qissası endi keldi.

 

Qissa Salsal

 

“Salsaldı” Tümende taba almadım,

Ombığa baruğa endi oylandım.

Jüytkigen parahod aralımnan,

On bes künde Ombığa kelip qaldım.

 

Sonıñ üşin Ombığa barıp qaldım,

Salsaldı bireuden tauıp aldım.

Olay-bwlay qatasın tüzep alıp,

Zakaznoy poçtal'onğa aytıp saldım.

 

Tört kitap bastırdım mwnan bwrın,

“Seyitbattal”, “Şeyh Bwrqı”, “Qara tülik”.

Törtinşisi “Minäjat” degen bir söz,

Endi “Salsal” bastıru – menim oyım.

 

Özim ölsem, ölmey-dür jazğan hatım,

Jalıtwr oyazınan asıl zatım.

“Seyitbattal” qissasın oqıp körseñ,

Sonda endi körersiñ menim atım.

 

Osı isim wnay ma, ağalarım,

Ayıp qılıp jürmeñiz, babalarım.

Mwnı jazğan künähar, beyşarağa,

Bir dwğa qılıp qoyıñız, inilerim.

 

Ğazat Äli äl-Mwrtaza

 

Järdem bergil bizderge, jalğız Alla,

Twğrı joldı asan qıl barşa janğa.

Şariğattan tısqarı söz söyletip,

Şermende qılıp, tozaqqa bizdi salma.

 

Bir Alla, twğrı söylet tilimizdi,

Jaman jolğa saldırma köñilimizdi.

Bir öziñ raqım qılıp fazılıñ birlän,

Jarılqa bizdik ası qwlıñızdı.

 

Jarılqa bizdik ğası qwlıñızdı,

Şariğatqa tura qıl moynımızdı.

Bw nietim qabıl qılıp, Jappar Qwday,

Batin-zahir aşqaysıñ közimizdi.

 

Payğambar meken twtqan Mädinede,

“Ümbetim” desin bizdi o düniede.

Bir azıraq Payğambardan söz söyleyin,

Jağıma järdem bergil, Jappar Ie.

 

Jağıma järdem bergil, Jappar Ie,

Payğambarlar barşaları bizdi süye.

Qırıq şilten, ğayıp erender, järdem bergil,

Jäne medet bergeysiñ, jwmla äulie.

 

Bizderge järdem bergil, şahariarlar,

“Şapağat qıl, – dep, –  mahşarda” qılamın zar.

Bw sözimde järdemşi bolıñızdar,

Hasen, Hwsayın ol barşa sahabalar.

 

Aytayın bayağıdan biraz keñes,

Jaqsı adam jetimniñ haqın jemes.

Bw keñesim tıñdasañız, äy, jarandar,

Öñge söz bw bärine keñes emes.

 

Bizderge järdem bergil, payğambarlar,

Imansızdar tamwqta qıla-dür zar.

Payğambardı imam qılıp, äy, jarandar,

Bir kün namaz oqıptı sahabalar.

 

Jastarı ülken işinde käri de bar,

Äbubäkir, Omar, Osman, Äli de bar.

Hazireti azanşı Bilälmenen,

Otız üş mıñ sahaba bäri de bar.

 

Payğambardıñ äuel asıl tübi – arab,

“Habibim” dep at qoyğan Täñirim qalap.

Täsbih tartıp, namazın tamam qılıp,

Fatihasın oqidı qarsı qarap.

 

Patşalıq qwrdı taqsır saltanatın,

Twğrı jolğa bastaydı tamam halqın.

Dür-jauhar auzınan söz şığarıp,

Sahabağa aytadı nasihatın.

 

Jıldan-jılğa jaqındar aqırzaman,

Payğambardı artıq süydi Haq Tağalam.

Uağdasız düniege aldanbañ dep,

Nasihatın Payğambar qıldı tamam.

 

– Jarandar, tıñdap otır aytqan sözim,

Az-maz söz alıp jürseñ ösietim.

Kim qılar osı aytqan bir qızmetim,

Köñilimiz tilep otır kiik etin.

 

Men batamdı barğanğa bersem eken,

Bireuiñiz kiik alıp kelseñ eken.

Köñilim tüsti, jarandar, äldenege,

Kiik etin bahuzur jesem eken.

 

Payğambar osı sözdi aytıp saldı,

Sahabalar barşası añ-tañ qaldı.

Äbilmäjin bir batır sahabamen,

Säduaqas aldına jetip bardı.

 

– Kiik aulay şığarmız tüzge, – dedi,

Bir qızmet etermiz sizge, – dedi.

Bw qızmetti janımızben qılar edik,

Taqsır, bata bere kör bizge, – dedi.

 

Bwlardıñ bildi endi attanarın,

Bata berse biledi şattanarın.

“Bir Alla oñğarsın, – dep, – joldarıñdı”,

Mübärak taqsır berdi bataların.

 

Payğambar fatihasın berdi deydi,

Quanısıp atına mindi deydi.

Saymandarın, barşasın saylap alıp,

Ekeui jolğa tüsip jürdi deydi.

 

Äbilmäjin, Säduaqas eki batır,

Olardıñ aytqan sözi balday tatır.

“Payğambarğa bir qızmet qılamız” dep,

Kiik izdep ekeui kele jatır.

 

Bwlarğa jolıqpay twr jalğız kiik,

Üş kün, üş tün keledi tınbay jürip.

Kiik izdep ekeui kele jatsa,

Bir tauğa jetti deydi tım-aq biik.

 

Kiik izdep ekeui şıqtı auğa,

Qarsılıq qıl, jarandar, näpsi jauğa.

Mwnda kiik bolar dep, niet qılıp,

Ekeui şapqılasıp şıqtı tauğa.

 

Jarandar, qwlaq salğıl sözderime,

Bir keñes tıñdatayın özderiñe.

Kiik izdep ol tauğa şıqqan eken,

Bir şahar körinedi közderine.

 

Şahar jaqqa jol tartıp ketti deydi,

Bir kün, bir tün tağı da ötti deydi.

Bir kün, bir tün tınbastan jol jürisip,

Sol köringen şaharğa jetti deydi.

 

Ekeui şığıp ketti mwnday şetke,

Siınadı bir Jasağan Qwdiretke.

Bir altındı sarayğa jetip kelipti,

Biiktigi talasqan aspan-kökke.

 

Ağıp jatqan tört jaqta bwlağı bar,

Sayraytwğın bwlbwldardıñ twrağı bar.

Qwbıla tarapında ol saraydıñ

Bau-baqşalı, jemisti şarbağı bar.

 

Mwnday jaqsı şarbaqtı kördi deydi,

Bwrın mwnday körgen joq bwnı deydi.

“Tamaşasın şarbaqtıñ köreyik” dep,

Eki batır işine kirdi deydi.

 

Namazğa jaman adam erinedi,

Namazdığa ol wjmaq beriledi.

Äbilmäjin, Säduaqas qayran qaldı,

Erambağı sekildi körinedi.

 

Ol şarbaqtıñ işinde aşılğan gül,

Gül degen iisi jwpar, barıñız jwl.

Bwlaqtarı här tarapqa ağıp jatır,

Sayraydı jäne işinde türli bwlbwl.

 

Jemisi bar ol şarbaqtıñ pisip twrğan,

Jibekten jayılıp-dür köp dastarhan.

Altındı ayaq, altındı tabaq, qasıq,

här türli as qazanda pisip twrğan.

 

Tösekteri bar jaqsı saltanattı,

Mwnday jerdi körgen joq asıl zattı.

Düniedegi as, jemistiñ bäri de bar,

Jep qarasa, birinen-biri tätti.

 

Susap bwlaq suınan işti deydi,

Attarın otqa qoyıp tüsti deydi.

Altındı tösekterge şıqtı deydi,

Jılınıp kiimderin şeşti deydi.

 

Jelpindi kiimderin şeşip salıp,

Şarbaqqa qarastı qayran qalıp.

Eki taqsır namazğa kirisedi,

Ağıp jatqan bwlaqtan taharat alıp.

 

heş närseden qorıqpaydı sabazdarıñ,

Şarbaqtıñ tamaşa qılıp kezdi bärin.

Şükir qılıp otırdı «bir Alla»ğa,

Tamam qılıp ekeui namazdarın.

 

Jaq-jaqqa ağıp jatır bwlaqtarı,

At asaytın jäne bar qwraqtarı.

Aspan-kökti qozğaltqan bir dauıstı,

Eki batır estidi qwlaqtarı.

 

Ekisi ornınan twrdı deydi,

Qarasıp, moyındarın bwrdı deydi.

Qaru-jaraq kökpeñbek temir kigen,

Eki jüz attı käpirdi kördi deydi.

 

Jarandar, sol ekeui sonday küşti,

Qwdayım duşar qıldı mwnday isti.

Eki batır aldına jetip kelip,

Barşası qol qusırıp, attan tüsti.

 

– Padişamız ämir qıldı bizge, – deydi,

Sizdi qarauılşı köripti tüzde, – deydi.

Bw şarbaq padişamızdıñ şarbağı-dür,

“Alıp kel” dep jiberdi bizdi [deydi].

 

Meniñ padişa ekenimdi bilsin, – deydi,

Padişalıq saltanatım körsin, – deydi.

Padişalıq saltanatım ayta jürer,

Meyman bolıp, qayır qılam, kelsin, – deydi.

 

Barudan qorqıp äsili bögelmeydi,

“Şaqırsa, biz barmaymız nege” deydi.

Ekeui atqa minip, “qwp, bolar” dep,

Käpirlerge qosılısıp jöneledi.

 

– Ne degen jwrt boladı sizdiñ halqıñ,

Dalada mwnday kördik saltanatın.

Äbilmäjin käpirlerden söz swraydı:

“Şaharıñmen aytşı, – dep,– patşañ atın”.

 

– Nauadir dep atalğan bizdiñ jwrt bar,

Patşamızdan köp dwşpan qorqıp qayır tiler.

Nauadir-dür şaharımız, biler bolsañ,

Swrasañ, patşamızdıñ atı – Qitar.

 

Käpir söydep aytadı sözdi deydi,

Ekeui käpirlermen ketti deydi.

Käpirlermen qosılıp jolğa tüsip,

Kelip Qitar şaharına jetti deydi.

 

Käpirlermen şaharğa jetip keldi-au,

Batırlar sonday qorıqpas, tötep kepti-au.

Biiktigi talasqan aspan-kökke

Padişanıñ sarayına alıp keldi-au.

 

Ekeuin körgen adam qayran qaldı,

“Körmedik, – dep, – düniede mwnday jandı”.

Attarın ekeui de baylay salıp,

Qitar patşa aldına jetip bardı.

 

Aldına padişanıñ kirdi deydi,

Tartınbay eki batır jürdi deydi.

Patşalıq saltanatın artıq körip,

Ekeui qayran qalıp twrdı deydi.

Ekeui qayran qalıp twrdı deydi,

Aqın jırlap jatır jırdı deydi.

Oñda – han, solda – sansız swltandar bar,

Patşalıqqa layıq kördi deydi.

 

Köp jasağan işinde käri de bar,

Mıñ türli bwlbwldardıñ äni de bar.

Öleñşiler, dombıra, sırnay, qobız,

Jer jüzindegi oyınnıñ bäri de bar.

 

Eki batır tañ qaldı “netken jer” dep,

Oyın bar oyıñızda qanday kerek.

Jer jüziñdegi oyınnıñ bärin jiıp,

Padişa otır eken qılıp ermek.

 

Käpirlerdiñ heş wjmaq tabarı joq,

Janı – käpir, Haq degende nanarı joq.

Oyın qılıp otırıp, jwrtın jiıp,

Bw jahan qayğısınan habarı joq.

 

Eki batır aldına jetip keldi,

Käpirler heş körgen joq mwnday erdi.

Oyın qılıp otırğan padişanıñ,

Batırlardı qwp qarap, közi kördi.

 

Oyınşılar oyının qoyıp aldı,

Padişa ekeuine közin saldı.

Patşa körse müşeleri bwzıq eken,

Bwlar paluan şığar dep oyına aldı.

 

“Qorıqqan bolsa bw jerge kelmes edi,

Bwlarğa heş jan teñdes kelmes” deydi.

Padişa işinde bwlardı sınap otır,

“Ekeuin adam wğlı jeñbes” deydi.

 

– Artıq bolğan sekildi zattarıñız,

Bizdiñ Lat, Manat erdi Japparımız.

Padişa ekeuinen söz swraydı:

– Batırlar, kim boladı attarıñız?

 

Jahannam – tübi tereñ zıñdan deydi,

Imansızğa onı orın qılğan deydi.

– Birimizdiñ atımız Nauadir-dür,

Birimizdiñ atımız human, – deydi.

 

– Patşalıq berdi Qwday, maldı, – deydi,

Men sansız bilep twrmın jandı, – deydi.

Tauıp berseñ, dünie malın ayamas em,

Sizderge bir tilegim bar-dı, – deydi.

 

Öle-ölgenşe bolar em pende sizge,

Bileytwğın berer em eldi sizge.

Sol jwmısım-dür qılıp, tauıp berseñ,

Mwqtajdarıñ berer em sonda sizge.

 

– Dwşpan körsek qayrarmız qılışımız,

Bir Qwdayğa ol jaqın qılışımız.

Janımızben qızmetiñdi qılar edik,

Padişa, qanday qattı jwmısıñız?

 

– Aytqan sözim tıñdağın, bäli, – deydi,

Mädinede bar eken Äli, – deydi.

Dünie malın sizderden ayamas em,

Tiri twtıp äkelseñiz onı, – deydi.

 

Äkelseñ, wzın bolsın jasıñ, – dedi,

Boyıma twrar edi asım, – dedi.

Düniede tilekteriñ berer edim,

Älidi öltirip, äkelseñ basın, – dedi.

 

– Bizden qabıl tilegiñ boldı, – dedi,

Qwday Tağala oñdasın joldı, – dedi.

Älidi öltirip, basın sizge äkelermiz,

Qosıp berseñ bizderge qoldı, – dedi.

 

Olardıñ oyını bar aluan-aluan,

Padişa aytqan sözin qabıl alğan.

Bas qılıp eki batırdı jöneltedi,

Eki mıñ jandarına qosıp paluan.

 

Ekeui basşı boldı mwnday qolğa,

Bir Alla, batırlardı öziñ oñda.

Eki batır bwlardı bastap alıp,

Eki kün-tün taqsırlar jürdi jolda.

 

Jarandar, bw sözime qılasıñ tañ,

Künähli ölseñ, qinalar şıbınday jan.

Mädine tarapına kele jatsa,

Budaq-budaq alıstan köredi şañ.

 

Bwlar bir şañ alıstan kördi deydi,

Käpirler oğan qaray jürdi deydi.

Mädineden bir şıqqan keruen eken,

Käpirler oğan qarap keldi deydi.

 

Mädineniñ kisisi bäri arab,

Käpirler bildi deydi bäri qarap.

Bwlar da bizdiñ elge dwşpan ğoy dep,

At qoyıp, keruendi aldı tala     p.

 

Käpirler keruendi aldı talap,

Wrıp-soğıp keruendi qıldı harap.

Käpirler malın talap alğannan soñ,

Keruender jılaydı endi “bir Allalap”.

 

Jılaydı: – Jalğız Alla oñday kör, – dep,

Käpirlerden qorlıqtı mwnday kördik, – dep.

Zar qılıp Mwhammedti jad qıladı,

– Alla dostı Mwhammed, qolday kör, – dep.

 

Jılaydı: – Harap qıldı bw dwşpan, – dep,

Medet qıl, – dep jılaydı, – alıstan kep.

Keruen jılap, Älige sıyınadı,

– Şer Qwda, qolday kör, Arıslan, – dep.

 

Käpirlerdiñ qarap twr talağanın,

Bwyımnan aldı käpir qalağanın.

Qwlağımen estidi eki batır,

Keruenniñ bwlayşa bolıp jılağanın.

 

Jılağanın keruenniñ bwlar kördi,

Sözderine batırlar işi küydi.

Qılıştarın qınınan suırıp alıp,

Öz qolına eki batır özi tidi.

 

Mwsılman ekenderin kördi deydi,

Bwrın bilmey qarasıp twrdı deydi.

Aş böridey bolısıp eki şekti,

Öz qolın qoyday endi qırdı deydi.

 

Käpirlerdi atadı dop sekildi,

Qaharlanıp körsetti köp ükimdi.

Käpirler – qoy, bwlar qırdı aş böridey,

Käpirler – qamıs, bwlar – ot sekildi.

 

Bastar tännen ayırıldı, tänder jannan,

Janı käpir ayırılğan nwr imannan.

Käpirler ekeuinen bäri ölip,

Jandarı orın alıptı jahannamnan.

 

Keruen öz maldarın özi aldı,

Batırlardıñ isine añ-tañ qaldı.

Qolı sınıq, bastarı ol jarılğan,

Biraz käpir Qitarğa qaşıp bardı.

 

– Padişa, arız etemiz sizge, – deydi,

Qwlağıñız  salıp twr bizge, – deydi.

Eki kün-tün biz şıqtıq tüzge, – deydi,

Bir keruen körindi közge, – deydi.

 

Qasına keruenniñ bardıq, – deydi,

Tws-tws jaqtan biz attı saldıq, – deydi.

Keruendi biz talap aldıq, – deydi,

Oljağa ülken batıp qaldıq, – deydi.

 

Keruender “Alla” dep jılaydı zar,

“Mwhammed” dep jılaydı beyşaralar.

Qoyday ğana şulasıp, ayğay salıp,

“Medet qıl, – dep jılaydı, – Äli Haydar”.

 

Ekeuin basşı qılıp şıqtıq tüzge,

Qahar kördik olardan, taqsır, biz de.

Qoldıñ bärin ekeui qırıp saldı,

Bizder qaşıp bwlayşa keldik sizge.

 

Olar körgen isterin qıldı bayan,

Padişa aşu qıldı odan jaman.

“Öltirmey, tiri twtıp äkeliñ!”  dep,

Jiırma mıñ paluandı jidı tamam.

 

Tıñdasañız aytayın jaqsı kepti,

Köp käpirge osı jolda qaza jetti.

Padişanıñ qızmetin qılamız dep,

Jiırma mıñ paluan izdey ketti.

 

Tabayıq dep käpirler jüredi tez,

Wstaymız dep keledi jolıqsa kez.

Äbilmäjin, Säduaqas ekeuinen,

Jarandar, bir azıraq esitiñ söz.

 

Ekeui eki mıñdı qırğan eken,

Qılış şauıp, şoqpardı wrğan eken.

Eki mıñ paluandı qırğannan soñ,

Birneşe kün ol jerde twrğan eken.

 

Jarandar, qwlaq salğın sözderime,

Tıñdaytwğın keldiñiz kezderiñe.

Bir küni tañ namazın oqığan soñ,

Bwlardıñ bir şañ körindi közderine.

 

Qarap twrsa ol şañğa esi ketip,

Qas jüyrik eleñ eter ekpindetip.

Qarap twrsa ol şañğa eki batır,

Jiırma mıñ paluandar keldi jetip.

 

Bwlarğa Qwday bergen tauday talap,

Bir özderin qaşpaydı köpke balap.

Jiırma mıñ käpirler jetip kelip,

Aynalıp batırlardı aldı qamap.

 

Az kisi ne qıladı mwnşa köpke,

Siınıp twr ekeui Qwdiretke.

Käpirden Şimrük degen bir paluan,

Şığıptı kündey kürkirep jekpe-jekke.

 

Käpirlerden qorqısıp tartpaydı bas,

Nege qorıqsın, olarğa Qwday joldas.

Şimrük käpir şıqqanda “jekpe-jek” dep,

Qarsı şıqtı aldınan Säduaqas.

 

Käpir qıldı sol jerde qaylaların,

Bilmeydi bir bälege baylanarın.

Kündey kürkirep, aqırıp osı käpir,

Säduaqasqa silteydi nayzaların.

 

Jüz käuirdi bir-birine attı deydi,

Käpirdiñ de qaharı qattı deydi.

Nayzamen ol käpir siltegende,

Jetkizbey Säduaqas qaqtı deydi.

 

Säduaqas siltedi oğan nayza,

Bir-birine jetkizbey qıldı qayla.

Säduaqas nayzasın käpir qaqtı,

Nayzamenen heş närse qıla almaydı.

 

Bwrınğınıñ bar eken sonday kebi,

Nayzamen birtalay künder ötti.

Bir-birine heş zarar qıla almaydı,

Nayzaların siltesti otız eki.

 

Säduaqas bek qattı aşulandı,

Aşulanıp şoqparın qolına aldı.

Şoqparın köterip ap, oñtaylanıp,

Şimrük[tiñ] qasına jetip bardı.

 

Şoqpar birlän Şimrükti saldı deydi,

Käpirler tañ-tamaşa qaldı deydi.

Şimrük käpir atı birlän kül-kül bolıp,

Janı tura jahannamğa bardı deydi.

 

Jaqsı adam jetimniñ haqın jemes,

Käpirler ayttı bwlarğa heşkim kelmes.

Birme-birge käpirler kelmegen soñ,

Barşası jabıluğa qıldı keñes.

 

Käpirler “biz köppiz”  dep maqtanadı,

Qaru alıp barşası attanadı.

“Qaulay jasaq bwlardı wstarmız”  dep,

Käpirler tws-tws jaqtan at saladı.

 

Jerdiñ jüzin ol basqan käpirler köp,

Qarañğı boldı şañınan sonda aspan-kök.

Äbilmäjin bir jaqtan wrıs qıldı,

Aqırıp-aqırıp “Iä, Rasul Alla” dep.

 

Eki batır käpirlerge qılış şaptı,

Käpirler qayratına añ-tañ qaldı.

Tüske deyin üş mıñ käpirdi hälak qıldı,

Käpir qanı ol jerde suday aqtı.

 

Jarandar, eki batır mwnday küşti,

Käpirlerge körsetti mwnday isti.

Özderi de, taqsırlar, qaljıraptı,

Bir-birine jetpis jerden jara tüsti.

 

Olarğa jabıladı sonşa dwşpan,

Olardı qoltıqtay kör öziñ, Swbhan.

Käpirler qaşarğa bet qoyğan şaqta,

Jäne bir şañ körindi künşığıstan.

 

Eki batır käpirdi qılıştağan,

Käpirlerden qorqıp, qaşıp jasımağan.

Älgi şañnan birtalay qol körinedi,

On eki kisi işinde tu wstağan.

 

Olardan da ötipti bw dünie swm,

Käpirler onı körip quandı tım.

Käpirlerge qosıldı olar kelip,

On eki tu tübinde on eki mıñ.

 

On eki mıñ läşkerdiñ bäri de orıs,

Käpir ösken jer eken, qılıp quanış.

Dünie jüzin qap-qara şañdaq qılıp,

Kün batqanşa tağı da qıladı wrıs.

 

Eki batır bir kelmes tüsti jolğa,

Jappar Qwday, bwlardı öziñ oñda.

Sansız käpir qırıldı kün batqanşa,

Säduaqas jaralı bolıp tüsti qolğa.

 

Qolğa tüsti Säduaqas qayran batır,

Käpirge salğan talay zamanaqır.

“Patşağa biz alıp baramız”, – dep,

Bir bölek baylap alıp ketti käpir.

 

Säduaqas batırdı baylap aldı,

Maqtanısıp patşağa alıp bardı.

Qwdanıñ qwdiretine qarasañşı,

Äbilmäjin ol jerde jalğız qaldı.

 

Maqtandı patşağa alıp barğandarı,

Tartu qılıp aldına salğandarı.

Säduaqas jağın äzer köteredi

Käpirdiñ asqan on eki paluandarı.

 

Patşa[nıñ] alıp bardı jandarına

Jaqtı saldı qayran bolıp aldarına.

Ol jaqtı tamaşa qılıp körseñder dep,

Patşa jaqtı jiberdi handarına.

 

Tamaşa ğıp köredi jas pen käri,

On eki käpir köterdi paluandarı.

“Düniede mwnday jan da bar eken” dep,

Tañ-tamaşa qalıptı jannıñ bäri.

 

Käpirler qayran qaldı şuıldasıp,

Patşanıñ qızı kördi közin aşıp.

Patşanıñ qızınıñ atı – Diläfruz,

Jağın körip Säduaqasqa boldı asıq.

 

Qwday qızğa körsetti tura joldı,

Jaqtı körip işine qayğı toldı.

Säduaqas batırdı, ey, jarandar,

Körmeyinşe oşal qız asıq boldı.

 

Käpirlerdiñ qarap twr qılğanına,

Säduaqas ol twtqın bolğanına.

Säduaqas batırdı ol käpirler,

Alıp barıp salıptı zındanına.

 

Bwlar mwnday bälege jolıqtı kez,

Käpirler tausılmaydı, sirä, här kez.

Säduaqas zındanda jata twrsın,

Endi Äbilmäjin batırdan estiñiz söz.

 

Olarğa Qwday bergen tauday talap,

Bir özin wrıs qılıptı köpke balap.

Ol küni jalğız özi wrıs qılıp,

Segiz mıñ qol käpirden qıldı hälak.

 

Jarandar, köp te şığar sözden mağınam,

Şariğattan terersiñ meniñ mwnım.

Jalğız özi käpirmen soğıs qılıp,

Jahannamğa jiberdi segiz mıñın.

 

Segiz mıñın öltirdi jalğız qırıp,

Kün keş boldı ol küni söytip.

Bir qwlan atıp, etin pisirip jep,

Bir dalada jatadı şükir qılıp.

 

Siınadı jaratqan Japparına,

Bir Alla saqtaydı eken saqtarında.

Qwtpan namazın sol jerde oqıp alıp,

Jäne Äbilmäjin minedi attarına.

 

Atqa mindi Qitarğa barayın dep,

Şaharğa tünde oyran salayın dep.

Säduaqas habarın bileyin dep,

Tiri bolsa şığarıp alayın dep.

 

Siındı bir Jasağan Qwdiretke,

“Iä, Rasul Alla” dep siınadı Mwhammedke.

Sahaba şahariardan järdem tilep,

Tünde taqsır şaharğa jetip keldi.

 

Tartınbastan şaharğa keldi kirip,

Qorıqpaydı wstar dep bireu körip.

Şahardıñ zorlığına tañ qaladı,

Tamaşa qıp köredi kezip jürip.

 

Kitapta osılayşa aytqan sözi,

Äbilmäjin qarap jür jalğız özi.

Patşanıñ üyiniñ janında bir altındı üyden,

Şam jarığı şığadı, kördi közi.

 

Jarandar, tıñdap otır aytqan sözim,

Käpir tolğan, ol basıp jerdiñ jüzin.

Şam şırağın körgen soñ jetip kelip,

Äbilmäjin ol üyge saldı közin.

 

Ay jüzdi qız ol üyge tolğan eken,

Oyın oynap, qızıqta bolğan eken.

Jer jüzindegi oyınnıñ bärin jiıp,

Patşa qızı qızoynaq qılğan eken.

 

Äbilmäjin bek asqan batır eken,

Şahardıñ bäri de wyıqtap jatır eken.

Bayağı aşıqtıqtan şıday almay,

Ermek qılıp patşa qızı otır eken.

 

Jarandar, kördiñiz be mwnday erdi,

Äbilmäjin körip, oğan köñil berdi.

Sol qız üşin bir jerden qarğıp tüsip,

Aldındağı bir bölek üyge kirdi.

 

Qorıqpaydı Äbilmäjin özi mıqtı,

Wrıs qılıp, köp käpirdi jerge tıqtı.

Özge qızdar bilmeydi oynap jatır,

Patşa qızı bildi de, tısqa şıqtı.

 

Ne qılsın öñge qızdar oynap-külmey,

Patşa qızı asıq boldı wyqı körmey.

Patşa qızı jılısıp tısqa şıqtı,

Şıqqanın älgi qızdar qaldı bilmey.

 

– Men seni bilip edim bayağıda,

Sözimnen qız da bolsam tayamın ba?

Ne dep aytsam, mwsılman bolarmın dep,

Bas qoydı Äbilmäjin ayağına.

 

Siz mwnda neğıp keldiñ, yapırım-ay,

Ayay kör, jılağan biz paqırıñdı-ay?

Mwsılmandıq bizderge üyrete kör,

Düniede teñdesi joq batırım-ay.

 

Öleñ şirkin, qiın ba kemeñgerge,

Jarandar, bw düniege köñil berme.

Äbilmäjin üyretti, iman ayttı,

Qız mwsılman boladı oşal jerde.

 

Öñge qızdar ol qaldı qılıp oyın,

Mwsılman bolıp, älgi qız swndı moyın.

Iman aytıp, mwsılman bolğannan soñ,

Äbilmäjinge aytadı jayın-küyin.

 

– Kem emes bir kisiden zatım, – dedi,

Uaqasqa bolğan edim qatın, – dedi.

Qitar patşa ol meniñ atam, – dedi,

Bwl sözimde heşbir joq qatam, – dedi.

Tüsimde Payğambar Uaqasqa neke qılğan,

Diläfruz boladı atım, – dedi.

 

Oşal qız Qwday oñdap iman taptı-au,

Jaqsı nege könbesin ıntımaqqa.

“Jür, batır, Uaqastı tabayıq” dep,

Bastap alıp jöneldi zından jaqqa.

 

Ekeui zından jaqqa bardı deydi,

Arqan salıp Uaqastı aldı deydi.

Bir-birinen esendik-saulıq swrap,

Körisip, qwşaqtasıp qaldı deydi.

 

Körisip, qwşaqtasıp qaldı deydi,

Din üşin biz qinayıq jandı deydi.

Wyıqtap jatqan şaharğa, ey, jarandar,

Tünde üşeui oyrandı saldı deydi.

 

Qitar, äslä, bilgen joq qızdıñ sırın,

Taladı körse qızdıñ adam nwrın.

Üşeui tünde twrıp, ey, jarandar,

Şaharğa tañ atqanşa qıldı qırğın.

 

Käpirlerdi ol [üşeui] atıp dop qılıptı,

Şahar işin qıp-qızıl ot qılıptı.

Şaharğa tünde üşeui oyran salıp,

Eki jüz mıñ käpirdi joq qılıptı.

 

Padişanıñ bek artıq saltanatı,

Diläfruz, jarandar, qızdıñ atı.

Tañ atıp ol şahardıñ, ey, jarandar,

Twrıptı ol qırğınnan qalğan halqı.

 

Üşeui tün işinde toptı şauıp,

Käpirlerden qılmaydı heşte qauip.

Patşa twrıp şaharğa közin salsa,

Şahar halqı qalıptı qırğın tauıp.

 

Qırılğanın şahardıñ közi kördi,

Qırğın tapqan sebin qızdan bildi.

Üşeuinen kelgenin bilip patşa,

Qızğa qarap wrısıp jılaydı endi.

 

– Nege mwnday wrıs qıldıñ, qızım, – dedi,

Seni jaqsı köruşi em özim, – dedi.

Bir jaman qaraqşılar tilin alıp,

Şaharımdı nege mwnday bwzdıñ, – dedi.

 

Jamandıq nege qıldıñ, qızım, – dedi,

Nege mwnday is qıldıñ, qızım? – dedi.

Men de sizden, äy, qızım, bezdim, – dedi,

Düniede qara bolsın jüziñ! – dedi.

 

– Äy, ata, sen bolmassıñ mağan joldas,

Suretti Qwday qılğan härkez oñbas.

Men özim Mwhammedtiñ dinin twttım,

Dinsiz atağa lağınet, öziñe – tas!

 

Atasına qız ayttı mwnday kepti,

Bw sözi ol käpirge jaman ötti.

Qılatının oyındağı qılğannan soñ,

Üşeui ol şahardan şığıp ketti.

 

Bw sözimniñ qarap twr soñına endi,

Tausılmas käpirlerdiñ molına endi.

Jaq-jaqqa at şaptırıp jeti kün-tün,

Qitar patşa jiyadı qolın endi.

 

Jarandar, tıñdap otır aytqan sözim,

Şañdaq bastı qap-qara künniñ közin.

Jaq-jaqtan qisabı joq tu körinip,

Qwmırsqaday bastı käpir jerdiñ jüzin.

 

Qarap twr, qorıqpaydı eki batırlarıñ,

Soğısuğa qayraydı qılıştarın.

Aynala jerdiñ jüzin basıp käpir,

Jan-jaqtan qwrdı deydi şatırların.

 

Qılıştarın eki batır qayrap alıp,

Qayrap-qayrap beline baylap alıp,

Üşeui bir Qwdayğa täuekel qılıp,

Soğısqalı twradı dayarlanıp.

 

Ol ekeu qorıqpaydı, özi mıqtı,

Köp käpirdi wrısıp jerge tıqtı.

Käpir jaqtan bir paluan Meşir degen,

Aqırıp jekpe-jekke jalğız şıqtı.

 

Käpirdiñ qısım tüssin jandarına,

Täube qıl, mwsılmandar, jan barında.

Kündey kürkirep ol şıqqan şaqta,

Säduaqas şığıptı aldarına.

 

Bir-birine qarasıp jürdi deydi,

Qılış şauıp, şoqpardı wrdı deydi.

Bir-birine qarumen kär qıla almadı,

Qayran bolıp ekeui twrdı deydi.

 

Şoqpar wrıp, qılıştar şabısadı,

Jwrt qayran bolıp añ-tañ qalısadı.

Qaruların qoyısıp, at üstinen

Jağasınan ekeui alısadı.

 

At üstinde tabanday tiresedi,

At üstinde birtalay küresedi.

Attarı jerge kirdi tartqanında,

Bir-birine bolıspadı, başarşadı.

 

Aşuın Uaqas jiıp aldı deydi,

Közderine toltırıp qandı deydi.

Belbeuinen aspanğa köterip alıp,

Bwlğap-bwlğap ol jerge saldı deydi.

 

Säduaqas köterip jerge wrdı,

Esi ketip käpirler qarap twrdı.

Süyekteri külden mayda bolıp,

Janı tura jahannamğa barıp kirdi.

 

Ol käpirdi köterip dop qılıptı,

Şoqparmen käpir basın joq qılıptı.

Jäne bir käpir kelipti soğısqalı,

Onı dağı nayzamen joq qılıptı.

 

Olarğa Qwday bergen tauday talap,

Üşeui siınadı «bir Alla» dep.

Ol [jerde] Säduaqas birme-birge,

Seksen paluan käpirdi qıldı hälak.

 

Kün keş bolıp, baraban qaqtı deydi,

Öz jayına käpirler qayttı deydi.

Üşeui bir jaqsı jerge barıp,

Qwdayğa şükirşilik qılıp jattı deydi.

 

Käpirler jiılısıp ne desedi:

– Bwlar osal bolsa, bw jerge kelmes, – dedi.

Tañ atsa, biz jabılıp wstayıq, – dep,

Birme-birge bolmas, – dep keñesedi.

 

Tañ körindi sarğayğan közderine,

Käpirler bet qoydı eki erlerine.

Jaq-jaqtan barabandı käpir qağıp,

Jöneldi wrısatwğın jerlerine.

 

Säduaqas kürkireydi kündey bolıp,

Jerdiñ jüzin basıp twr käpir tolıp.

“Jekpe-jek!” dep aqırıp Uaqas şıqtı,

Kürkireydi mas bolğan pildey bolıp.

 

Käpirlerge boladı zamanaqır,

Käpirlerdi qorqıttı Uaqas batır.

Tündegi qaulı qılğan sözderi bar,

Jekpe-jekke kelmeydi jalğız käpir.

 

Uaqas twrdı “qayratım köriñiz” dep,

Şaqırıptı “wrıs qıl biriñiz” dep.

Jäne bwlt sekildi kürkireydi:

“Jekpe-jekke biriñiz keliñiz”, – dep.

 

Säduaqas kündey bolıp kürkireydi,

Käpirdiñ bäri qorqıp, qayğı jeydi.

Birme-birge kelmeydi jalğız käpir,

Dausınan japıraqtay titireydi.

 

Uaqas twrdı şoqparın qolına alıp,

Käpir kelse wruğa oñtaylanıp.

Jekpe-jekke käpirler kelmegen soñ,

Söyleydi Säduaqas ayğay salıp:

 

– Käpirler, joq-aq eken arıñ, – deydi,

Ölseñ keter jahannamğa janıñ, – deydi.

Birme-birge keluge qorqıp twrsañ,

Jabılıñdar, bir mağan bäriñ, – deydi.

 

Käpirler osı sözge boladı mat,

Jaqsı qılıp jaratqan olardı Haq.

Üşbu sözdi aytqan soñ Säduaqas,

Barşa käpir jan-jaqtan qoyadı at.

 

Qwmırsqaday sanı köp-aq orıs,

Barşa käpir ösken jer eken qılıp qonıs.

Eki batır qızbenen, äy, jarandar,

Sol kün besin bolğanşa qıladı wrıs.

 

Üşeui besinge şeyin wrıs saldı,

Käpirler qayratına añ-tañ qaldı.

Säduaqas, Diläfruz jaralı bolıp,

Ekeuin dinsiz käpir wstap aldı.

 

Sonday is tüsti Uaqas erleriñe,

Bilgenimdi sizge aytpay kerilem be?

Säduaqas Diläfruzdı wstap alıp,

Kün keş bolıp qaytıptı jerlerine.

 

Eki batır käpirmen atıstı oq,

Bir-birine atadı zeñbirek dop.

Qız benen Säduaqas qolğa tüsti,

Ol kün käpir qırılğan qisabı joq.

 

Käpirler ekeuin de wstap aldı,

Patşanıñ şatırına alıp bardı.

Sirä, otqa tabınğan käpir eken,

Bwlarğa “tabın” dep qısım saldı.

 

Käpirlerge heş qorqıp jalınbaydı,

“Tabın” dep barşa käpir şuıldaydı.

“Auızdarıña topıraq, bädbaht”, – dep,

Wrısadı, käpirlerge tabınbaydı.

 

Özderi ottı jağıp tabınadı,

Janğan otqa Qwdayım dep bağınadı.

“Dwşpanımız twtamız bwyrıq qıl” dep,

Otqa qarap bas wrıp jalınadı.

 

Jarandar, käpir, äslä, tappas sauap,

Otqa jalınıp söyleydi bäri qarap.

Käpirlerdiñ jamandığı artsın üşin,

Ot işinde şaytan kelip berdi jauap:

 

– Täñiriñniñ sözin tıñdap otır, – dedi,

Razı bolam sizderden, halqım, – dedi.

Dalada ol ekeuin oqpen atıñ,

Oqtan jañbır jaudırıp öltir, – dedi.

 

Qitar patşa mwnı estip quanadı,

Şaytan aytqan sözine jwbanadı.

Oqtan jañbır jaudırıp öltiruge,

On eki mıñ käpirler qamdanadı.

 

On eki mıñ käpirler qamdanadı,

Bas-basına bir-bir sadaq oq aladı.

Oq atqanda ol bwğıp qalmasın dep,

Tetiksiz alıp şıqtı bir dalağa.

 

Baylap bir dalağa tastaydı endi,

Öltiruden ekeui qaşpaydı endi.

On eki mıñ käpirler jağın alıp,

Oqtan jañbır jaudıra bastaydı endi.

 

Käpirler şuıldasıp jiıladı,

Oqtan jañbır bwlarğa qwyıladı.

“Ol käpirler oğınan saqtay kör?” – dep,

Bir jaratqan Qwdayğa siınadı.

 

– Saqtay kör, – dep aytadı, iä, Jağıpar,

Jäne medet qıl, – deydi, – haq Payğambar.

Diläfruz, Säduaqas osılayşa,

Bir Allağa siınıp jılaydı zar.

 

Imandı qwl ölgende wjmaq tabar,

Ol ekisi solayşa qıladı zar.

Ol ekeui solayşa jata twrsın,

Äbilmäjin batırdan alıñ habar.

 

Ol jalğız köp käpirdi şapqan eken,

Käpir qanı suday bolıp aqqan eken.

Tünde qwtpan namazın oqıp alıp,

Bir dalada ol wyıqtap jatqan eken.

 

Käpir keler dep qorıqpaydı wstarına,

Bir Allamenen senip küşterine.

Äbilmäjin sonda wyıqtap jatqanında,

Nwr Mwhammed kiredi tüsterine.

 

– Nege jattıñ qayğısız, batır? – deydi,

Twrıp jıldam, mine kör atıñ, – deydi.

Säduaqas, Diläfruzdı käpir – deydi,

Oqtan jañbır jaudırıp jatır, – deydi.

 

Äbilmäjin wyqıdan oyanadı,

“Bw qalay tüs boldı?” dep oylanadı.

Atına minip alıp täuekel qılıp,

Asınıp qaruların saylanadı.

 

Äbilmäjin qaraydı jan-jağına,

Bir Qwday, järdem bergil til-jağıma.

Qayran bolıp Äbilmäjin qarap twrsa,

Jılağan dauıs kelipti qwlağına.

 

Köp käpirdi ol jürgen qırıp-joyıp,

Biriniñ kesip basın, közin oyıp.

Bw şulağan nesine boladı dep,

Sol jaqqa jürdi batır betin qoyıp.

 

Barsa, ekeui baylauda jatqan eken,

Sansız käpir oqpenen atqan eken.

Köz jasın bir Qwdayım qabıl qılıp,

Perişteler oqtarın qaqqan eken.

 

 

Sonday-aq, oqıñız

Seyitjappar törege hat

 Maylıqojanıñ tuılğanına 185-jıldığı qarsañına  Maylı qojanıñ bir saylaudıñ sarsañı jaylı Mırzahmet babanıñ tuğan bölesi Qasımhannıñ …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan