Äulie üñgir

Bayanauıldağı Qoñır äulie ğajayıp üñgiri elimizdiñ jalpıwlttıq qasietti orındarı retinde erekşe bağalanatın tabiği mwra eskertkişteri qatarına engizildi. Qoñır äulie üñgiri Bayanauıl memlekettik wlttıq parki aumağındağı Jambaqı jotasınan soltüstik-batısına qaray Jasıbay kölinen üş şaqırımday jerde ornalasqan. Üñgirdiñ wzındığı – 30 metr, eni 1,8-2,5 metrdey, biiktigi 5-7 metr kelgen eni tar quıs.

Añız boyınşa Qoñır äulie üñgiriniñ payda boluı bılayşa tüsindiriledi: älemdi topan su basıp, Nwq payğambar kemesine külli hayuandı jwbımen tiegen kezde birazına orın bolmay qaladı. Olardıñ qatarında Qwlan, Qıran, Qoñır äulieler orın bolmağan soñ ağaştan sal jasap, Nwqtıñ kemesine tirkeledi. Ağınmen kele jatqan kezde üş äulieniñ salı üş jaqqa ketken eken deydi. Topan su qaytıp, tau-tastar körine bastağan kezde äulielerdiñ salı üş tauğa bögelip qalıptı: Qızıl tauda – Qwlan äulie, Aqbet tauda Qıran äulie qalıptı. Qoñır äulieniñ salı eñ soñğı bolıp osı üñgirge tirelgen körinedi deydi.
Taudıñ qwpiya qaltarısınıñ qalay, qaşan payda bolğanın tauıp aytu qiın ğoy. Biraq tabiğattıñ tamaşa jaratılısın meken etkender turalı az-kem mälimetterge qanıqtıq. Sol derekterge süyensek, ötken ğasırlarda bwl üñgir Äulie tas dep atalğan siyaqtı. Islamtanuşı Töräli Qıdır üñgirdiñ sopılıq belgisi dep «uzlat» degen arab sözimen baylanıstıradı. Erte zamandardan qasietti äulieler üñgirler jasap, Allağa qwlşılıq etken. Sopılıq – küni büginge deyin eñ bir qwpiya äri az zerttelgen din ağımdarınıñ biri. Eger ğalımdarğa sensek, ol VIII ğasırda, şamamen islamnıñ özi payda bolğannan keyin jüz jıldan keyin payda bolğan deydi. Sopılar tek tañdaulılarğa mälim asa qwpiya ilimniñ ieleri dep aytıladı.

Bizderdiñ Bayanauılğa barğan saparımızda köp jıldarı memlekettik qorıqtıñ direktorı bolğan, büginde turistik-aqparattıq ortalıqtıñ jetekşisi Jwmageldi Düysekeevke jolıqtıq. Dala akademigi atanğan Jwmageldi Hasenwlı el auzında jürgen tağı bir añızdı aytıp bergen edi.
«Osı Bayandı ölkege islam dinin taratu üşin arab elinen 40 dindar kelipti. Olar kündiz el aralap, tünde osı üñgirdi panalaptı. Jergilikti halıq tıñ-tıñdap, dindarlardıñ sözin tıñdaydı eken. Söytip jürip, dindarlardıñ böten oyı joq, halıqtı izgilikke bastağan nietine közi jetip, islam dinin qabıldaptı-mıs».
Bwl üñgir Äulieniñ mekeni bolğanın basqa da derekközder däleldeydi. Osıdan eki jıl bwrın älemdik atı bar arabist jäne islamtanuşı, RĞA Wlı Petr atındağı antropologiya jäne etnografiya muzeyiniñ (Kunstkamera) direktorı orınbasarımen az-kem swhbattasudıñ säti tüsti. Efim Rez­van Resey-Qazaqstan tarihi-etnografiyalıq ekspediciya­sınıñ nätijesinde «Türkistan» eñbegi jarıq körip, quanıp twrğan säti edi. Osınday äserde bizge de bir kitabın sıyğa berdi. Onda bılay dep jazadı. «…UAZik netoroplivo i uverenno probiralsya skvoz' skopleniya granitnıh valunov. Skalı priçudlivıh form, ishlestannıe vetrom sosnı, vse eto çasto napominalo rodnoy Karel'skiy pereşeek. Mı ehali k svyatoy peşere, odnomu iz drevneyşih sakral'nıh mest na territorii Kazahstana…

YA proçital nadpis' udivleniem, tak kak vo vseh izvestnıh mne istoçnikah eta peşera nazıvalas' Aulie-Tas. Eşe v 1903 g. gazeta «Kirgizskiy kray» pisala, çto Aulie-Tas predstavlyaet iz sebya dlinnuyu, sajen v desyat', peşeru, u zapadnoy stenı kotoroy lejit bol'şoy, s uglubleniem v seredine kamen'. V nem postoyanno skaplivaetsya stekayuşaya so sten i potolka peşerı holodnaya voda, otliçayuşayasya, po mneniyu kirgizov, oçen' celebnımi svoystvami. Poseşayuşie peşeru kirgizı p'yut etu vodu, obmıvayut eyu bol'nıe çasti svoego tela i upotreblyayut dlya ustanovlennıh u magometan omoveniy. V peşere, po predaniyu kirgizov, jil kogda-to svyatoy çelovek. Naroda s'ezjaetsya k Aulie-Tas vremenami oçen' mnogo; osobenno mnogo bıvaet jenşin, tak kak svyataya voda peşerı uniçtojaet, po mneniyu teh kirgizov, besplodie jenşin». Efim Rezvan. Samuil Dudin – fotograf, hudojnik, etnograf (materialı ekspediciy v Kazahstan 1899 g. i 2010 g. 18-19 str).
Äulie tas kieli üñgiri turalı belgili ölketanuşı N.Konşin HİH ğasırdıñ soñında «Kerekuden Qarqaralığa deyin» atalatın joljazbasında tamsana jazadı. «Bwl jerge köbine äyelder, kedey qırğızdar keledi. Tatarlar mwnda sıyınbaydı, eger kele qalsa, orıstar siyaqtı tek tamaşalauğa keledi. «Ot nekotorıh ya slışal rasskaz o svyatom, kotorıy jil v peşere – na vısokom potolke i teper' vitaet, budto bı ego duşa, a po slovam drugih, tam est' daje opoçival'nya svyatogo… Peşera nahoditsya vışe, çem na seredine gorı i kajetsya izdali kakoy-to çernoy dıroy. Vhod v peşeru znaçitel'no vışe rosta çeloveka, imeet treugol'nuyu formu. Peşera nosit yasnıe sledı çastogo poseşeniya ee kazahami» dep äserin qaldırıptı.
Ayta ketsek, Semeydiñ Şıñğıs­tauında da osınday üñgir bar. Ol da kieli üñgir. Dertine daua tilep baratındardıñ ayağı ol jerde de tolastamaydı. Onıñ da atına qatıstı Nwq payğambardıñ zamanınan añız jetken.
Eger saraptap qarasaq, şığıs­tağı Qoñır äulie üñgirinen göri, äuliemen tığız baylanıstı – Bayanauıldağı üñgir.
Demek, qazaqtıñ kieli qos Qoñır äulie mekeniniñ birin Äulie tas dep qayta atasa, qasieti artpasa, kemimes edi.

Aygül UAYSOVA

Astana aqşamı gazetinen alındı

Sonday-aq, oqıñız

Qwttıqojawlı Äbsattar

Bäymenqoja wrpağı Qwttıqojawlı Äbsattardıñ  öziniñ basınan  ötkenderin bılayşa eske aladı: «Bir küni işkilikke salınğan  Seysen …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan