باسقى بەت / عيبادات / تايقازان

تايقازان

قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ جادىگەرلەرى

تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىندە كورەگەن ءامىر تەمىر  زامانىنان قالعان قۇندى جادىگەرلەردىڭ بىرەگەيى قازاندىق بولمەسىندە تۇرعان  قاسيەتتى تايقازان.  بۇل قازان 1399 جىلى 25 ماۋسىمدا (حيجرا 801 جىل، 20 شاۋال), تۇركىستان قالاسىنىڭ باتىسىندا،  27 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان قارناق ەلدى مەكەنىندە، سيرەك  كەزدەسەتىن جەتى ءتۇرلى اسىل مەتالدىڭ (مىس، مىرىش، التىن، كۇمىس، قولا، قورعاسىن، تەمىر) قوسپاسىنان قۇيىلعان. قازاننىڭ سالماعى 2 توننا، سىيىمدىلىعى -3 مىڭ ليتر، بيىكتىگى -1,60م، ديامەترى -,42 م، تۇعىرىنىڭ بيىكتىگى -0,54م، ديامەترى -0,607م.

تايقازاننىڭ سىرتقى بولىگىنىڭ ورنەكتەلۋى بەس بولىكتەن تۇرادى. ءبىرىنشى جوعارعى بولىگىندە قازاندى اينالا سۋلۋس قولتاڭباسىمەن قۇران كارىم  اياتىنان ءۇزىندى جازىلىپ، ول پايعامبار حاديسىمەن جالعاسادى، ودان سوڭ قازاننىڭ كىمگە ارناپ جاسالعانى، اياقتالعان جىلى بەرىلگەن.  ەكىنشى قاتار ءىرى  ون كۋببا (ەمشەك) جانە ون  ورنەكتى تۇتقا ارقىلى جيىرما كاتۋشكا بولىنگەن. ونىڭ قاتار ورنالاسقان  ەكى بولىگىنە سۋلۋس قولتاڭباسىمەن شەبەردىڭ ءوز اتى-ءجونى جازىلعان بولسا، قالعان ون سەگىز بولىگىندە كۋفي جازۋ ۇلگىسىمەن پارسى تىلىندە تىلەك ءسوز بەرىلگەن.

ءۇشىنشى قاتاردا قۇدايدىڭ قۇدىرەتى جايلى ەسكەرتۋ كۋفي جازۋ ۇلگىسىمەن 22 رەت قايتالانىپ جازىلعان.

ءتورتىنشى قاتارداعى قازاننىڭ ءبۇيىر بولىگىندە تۇتقا ورنەكتەرىنە ۇقساس ۇلكەن جاپىراق تۇرىندەگى ون ويۋ بەدەرلەنىپ، جيىرما كىشى كۋببا ورنالاسقان. اياق تۇعىرىمەن شەكتەسەتىن بەسىنشى بولىگىندە قيىلىسقان دوعا سيپاتىنداعى ورنەكتەر بەدەرلەنگەن. جالپى فورماسى جۇرەك پىشىنىنە ۇقساس جانە قازاقتىڭ ءداستۇرلى قوشقار ءمۇيىز ويۋلارىنىڭ نازىك ۇيلەسىمدى يىرىمدەرىنەن تۇراتىن قازانداعى ورنەكتەر احمەت ءياساۋيدىڭ ءحال، ياعني جۇرەك ءىلىمىنىڭ ماعىناسىنا  مەڭزەيتىندەي. وسى جۇرەك ءپىشىنى مەن قوشقار ءمۇيىز ويۋلارىنىڭ سانالۋان كومپوزيتسياسىن كەسەنەدەگى لاۋحا، قازاننىڭ تۇتقاسى، شىراعداندار، ەسىك القاسى، تاعى باسقا  كوپتەگەن زاتتاردان كورىپ، ولارعا ورتاق ۇلتتىق ناقىشتاعى ءبىرتۇتاس يدەيالىق بىرلىكتى اڭعارامىز.

اتالمىش قازان كەسەنەنىڭ  ارحيتەكتۋرالىق  سيپاتىمەن  جانە قابىرحاناداعى قابىرتاستىڭ ولشەمدەرىمەن ءوزارا  ۇيلەسىمدە ورتاق گەومەتريالىق شەشىمگە ساي جاسالعان. اقجان ماشاننىڭ تۇجىرىمىنشا ياساۋي كەسەنەسى جەتى قات كوكتى، 12 مۇشەل مەن جىل سەەبىن بەينەلەيتىن كوسموس مودەلى سىندى قۇرىلىس. ال، ونىڭ شاعىن ۇلگىسى ىسپەتتەس تايقازان استرونوميالىق ءمانى بار قىزمەت اتقارعان.

زەرتتەۋشىلەر اراسىندا تايقازان اتاۋىنداعى «تاي» ءسوزىنىڭ شىعۋ توركىنى تۇركى،  مونعول حالىقتارىندا  جىلقى مالىنىڭ كيەلى سانالىپ، قۇرباندىق شالۋ راسىمىندە پايدالانۋىنا بايلانىستى تۋىنداعان دەگەن پىكىر بار. ۇستا ءابدىل ءازيزدىڭ ءوزى دە ياساۋي ءحال ىلىمىنەن ءنار الىپ، جەرگىلىكتى مۇسىلماندىق ءداستۇر اياسىندا  ۇستالىق قۇرعانىن تايقازاننىڭ سيمۆولدىق مانىنە، كوركەمدىك ەرەكشەلىكتەرىنەن، قۇرىلىمىنان اڭعارۋعا بولادى.

م.ە.ماسسوننىڭ زەرتتەۋىنشە قازاننىڭ توڭىرەگىندە جىلقى قۇيرىعى تاعىلعان ون تۋ تۇرعانى بەلگىلى.  ولاردىڭ كەيبىرىنىڭ جارتى اي بەينەسى مەن جازۋلارى بار ۇشتارى بولعان.

قازاننىڭ سىرتىنداعى جازۋلاردىڭ ءبىرىنشى قاتارىندا جازىلعان قۇراننىڭ تاۋبە سۇرەسىنىڭ ون توعىزىنشى اياتىنىڭ ۇزىندىسىنەن جانە پايعامبار (س.ع.س) حاديسىنەن ونىڭ سۋعا ارنالعانىن اڭعارۋعا بولادى. اياتتىڭ قازاقشا ماعىناسى: اسا مارتەبەلى، قۇت-بەرەكەنىڭ يەسى اللا ايتتى. سەندەر حاجىلارعا سۋ بەرۋ، مەسجىد حارامدى جوندەۋدى  (اللاعا، احيرەت كۇنىنە يمان كەلتىرىپ، جانە اللا جولىندا كۇرەسكەن كىسى سياقتى) كورەسىڭدەر مە؟ ايات. (9:19) –دەسە، حاديستە بىلاي دەلىنگەن: پايعامبار، ول كىسىگە سالەم بولسىن، ايتتى: «كىمدە كىم اللا تاعالا ءۇشىن سۋ قۇياتىن ىدىس جاساسا، اللا تاعالا جۇماقتا وعان ارناپ حاۋىز دايىندايدى».

بۇل جەردەگى اڭگىمەنىڭ استارى حالىققا، ادامدارعا قىزمەت قىلۋدى، ەلدىڭ اجەتىنە جاراۋدى مەڭزەپ، قۇدايعا قۇل بولۋدىڭ ءمانىسى – ادامداردىڭ ءبىرىن ءبىرى الالاماي، دىنىنە، ۇلتىنا قاراماستان قايىرىمدىلىق، قامقورلىق جاساۋىندا ەكەندىگىن اڭعارتادى. مۇندا سونداي يگى ارەكەتتەر ارقىلى عانا ادام بالالارى جاراتۋشىنىڭ ريزالىعىن تاۋىپ، ءمىنسىز قوعام قۇرا الادى دەگەن يدەيا جاتىر.

قازان سىرتىنداعى اپاتتىڭ گۇل ورنەكتى سۋلۋس جانە  كۋفي ۇلگىلەرىمەن جازىلعان ءۇش بەلدەۋدەگى جازۋدىڭ ءبىرىنشى قاتارىنىڭ سوڭىندا  ونىڭ شايحىلاردىڭ سۇلتانى احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە ارنالىپ جاسالعانى ايتىلادى. «بۇل سۋ قۇياتىن ىدىستى يسلام شايحىسى، الەمدەگى شايحتاردىڭ سۇلتانى، شايح احمەت ءياساۋيدىڭ (اللا ول كىسىنىڭ ءازىز رۋحىن كيەلى قىلسىن!) مازارى ءۇشىن جاساۋعا ۇلىق ءامىرشى، كوپ ەلدىڭ  تىزگىنىن قولىنا ۇستاعان، راحىمدى پاتشانىڭ (قۇدايدىڭ ) ايىرىقشا قومقورلىعىن يەلەنۋىمەن ەرەكشەلەنگەن امىرتەسىر كورەگەن بۇيرىق بەردى، اللا تاعالا ونىڭ بيلىگىن ماڭگىلىك ەتسىن! جيىرماسىنشى شاۋال، سەگىز ءجۇز ءبىرىنشى جىل (25 ماۋسىم، 1399 جىل).

ەكىنشى قاتار جيىرما كارتۋشقا ءبولىنىپ، ونىڭ ەكەۋىندە شەبەر: «قۇدايدىڭ قامقورلىعىنا ءۇمىت ارتقان ءابدىل ءازيز شارافۋتدين تەبريزي» دەپ ءوز ەسىمىن جازىپ قالدىرعان. قالعان جەرلەرىندە: «مۇباراك باد» – «قۇتتى بولسىن!» دەگەن تىلەك ءسوز جازىلعان.

ءۇشىنشى قاتاردا «كۋفي» جازۋ ۇلگىسىمەن جيىرما ەكى رەت قايتالانىپ: «بايقاڭدار، بۇكىل جاراتىلستىڭ يەسى اللا!» دەگەن ءسوز بەرىلگەن.

م.ماسسوننىڭ  ەڭبەكتەرىندە جۇما  كۇندەرى تۇركىستانداعى تايقازان سۋعا تولتىرىلىپ، جۇما نامازىنان كەيىن اينالاسىنا ادامدار القا قۇرىپ وتىرىپ «جاريا زىكىرى» عيباداتتارىن ورىندايتىنى ايتىلادى. عيبادات بىتكەن سوڭ «نۇرلانعان» قاسيەتتى، شيپالى سۋ ادامدارعا تارتىلاتىن بولعان.

1935 جىلى تايقازان سانكت-پەتەربۋرگتەگى ەرميتاجعا ، «يران ونەرى مەن ارحەولوگياسى بويىنشا ءىىى حالىقارالىق كونگرەسىنە»  الىنادى.  جارتى عاسىردان استام ۋاقىت سوندا تۇرىپ، 1989 جىلى، قىركۇيەكتىڭ  18-دە عانا تاريحي وتانىنا قايتىلادى.

بۇل كۇندە تايقازان – رۋحاني استانا – كيەلى تۇركىستان قالاسىندا، اۋليەلەردىڭ سۇلتانى قۇل قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىندەگى ءوزىنىڭ قۇتتى ورنىندا، قازاق حالقىنىڭ، قازاقستان اتتى ۇلكەن شاڭىراقتىڭ،  قالا بەردى كۇللى تۇركى جۇرتىنىڭ بەركەسىنىڭ، تىنىشتىعى مەن بىرلىگىنىڭ نىشانى قىزمەتىن اتقارىپ ءجۇر.

ءماتىندى دايىنداعاندار: سادۋاقاسوۆ د. مەيىرمانوۆ ا. اراب، پارسى تىلىندەگى

جازۋلاردى وقىپ، تارجىمالاعان: موللاقاناعاتۇلى س.

 

قوجا احمەت ياساۋي ەسىمىمەن بايلانىستى اڭىز، ءاپسانا، حيكايالار

قوجا احمەت مازارىندا  تۇرعان قازان جەتى زاتتان جاسالعان. قازاننىڭ قاسيەتتىلىگى سونداي  وعان بىرەۋ شىن ىقىلاسپەن قوي اپارسا تولادى، ەندى بىرەۋ ماقتانىشپەن تۇيە اپارىپ سويسا دا تولتىرا المايدى. وعان سالىنعان ءدام وت جاقپاي پىسەدى ەكەن.

«بۇل قازاندى كىم دۇنيەگە تولتىرسا، قىرىق قۇلاعىنان دا ءسۇت اعادى، ول قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ يىگەنى» دەپ ۋاعىزداعان.

«ەشكىم تولتىرا الماعان قازاندى مەن تولتىرامىن» دەپ ارقانىڭ  ءبىر بايى كەلەدى دە، توقسانىنشى قويدى سويىپ سالعانىندا عانا قازان تولىپ، قىرىق قۇلاعىنان دا ءسۇت پارلاپ قويا بەرىپتى.

بۇل قازاننىڭ ءتۇبىن كورۋ مۇمكىن ەمەس، ول دا اۋليەنىڭ كەرەمەتىنە بايلانىستى. اۋليەنىڭ قالاماعان بەندەسى موينىن قانشا سوزىپ قاراعان سايىن قازان سونشاما بيىكتەي بەرەدى.  ال سۇيگەن بەندەسى قاراسا كىشىرەيىپ، ىشىنە اتتاپ تۇسۋگە دە بولادى.

كەيبىر دەرەكتەرگە  سۇيەنسەك، اۋەلى قازاننىڭ ءوزىن قۇيىپ، ارتىنان ۇستايتىن تۇتقالارى مەن جۇرت ءسۇت اعادى دەيتىن ەمشەك ءتارىزدى قۇلاقتارىن جاپسىرىپتى.

باسپاعا دايىنداعان فيلولوگيا عىلىمىنىڭ كانديداتى بولات قورعانبەكوۆ 

سونداي-اق، وقىڭىز

اۋليە ۇڭگىر

باياناۋىلداعى قوڭىر اۋليە عاجايىپ ۇڭگىرى ەلىمىزدىڭ جالپىۇلتتىق قاسيەتتى ورىندارى رەتىندە ەرەكشە باعالاناتىن تابيعي مۇرا ەسكەرتكىشتەرى …

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان