Tayqazan

Qoja Ahmet YAsaui kesenesiniñ jädigerleri

Türkistandağı Qoja Ahmet YAsaui kesenesinde Köregen Ämir Temir  zamanınan qalğan qwndı jädigerlerdiñ biregeyi qazandıq bölmesinde twrğan  qasietti Tayqazan.  Bwl qazan 1399 jılı 25 mausımda (hijra 801 jıl, 20 şauual), Türkistan qalasınıñ batısında,  27 şaqırım jerde ornalasqan Qarnaq eldi mekeninde, sirek  kezdesetin jeti türli asıl metaldıñ (mıs, mırış, altın, kümis, qola, qorğasın, temir) qospasınan qwyılğan. Qazannıñ salmağı 2 tonna, sıyımdılığı -3 mıñ litr, biiktigi -1,60m, diametri -,42 m, Twğırınıñ biiktigi -0,54m, diametri -0,607m.

Tayqazannıñ sırtqı böliginiñ örnektelui bes bölikten twradı. Birinşi joğarğı böliginde qazandı aynala sulus qoltañbasımen Qwran Kärim  ayatınan üzindi jazılıp, ol payğambar hadisimen jalğasadı, odan soñ qazannıñ kimge arnap jasalğanı, ayaqtalğan jılı berilgen.  Ekinşi qatar iri  on kubba (emşek) jäne on  örnekti twtqa arqılı jiırma katuşka bölingen. Onıñ qatar ornalasqan  eki böligine sulus qoltañbasımen şeberdiñ öz atı-jöni jazılğan bolsa, qalğan on segiz böliginde kufi jazu ülgisimen parsı tilinde tilek söz berilgen.

Üşinşi qatarda Qwdaydıñ qwdireti jaylı eskertu kufi jazu ülgisimen 22 ret qaytalanıp jazılğan.

Törtinşi qatardağı qazannıñ büyir böliginde twtqa örnekterine wqsas ülken japıraq türindegi on oyu bederlenip, jiırma kişi kubba ornalasqan. Ayaq twğırımen şektesetin besinşi böliginde qiılısqan doğa sipatındağı örnekter bederlengen. Jalpı forması jürek pişinine wqsas jäne qazaqtıñ dästürli qoşqar müyiz oyularınıñ näzik üylesimdi iirimderinen twratın qazandağı örnekter Ahmet YAsauidiñ häl, yağni jürek iliminiñ mağınasına  meñzeytindey. Osı jürek pişini men qoşqar müyiz oyularınıñ sanaluan kompoziciyasın kesenedegi lauha, qazannıñ twtqası, şırağdandar, esik alqası, tağı basqa  köptegen zattardan körip, olarğa ortaq wlttıq naqıştağı birtwtas ideyalıq birlikti añğaramız.

Atalmış qazan keseneniñ  arhitekturalıq  sipatımen  jäne qabirhanadağı qabirtastıñ ölşemderimen özara  üylesimde ortaq geometriyalıq şeşimge say jasalğan. Aqjan Maşannıñ twjırımınşa YAsaui kesenesi jeti qat kökti, 12 müşel men jıl seebin beyneleytin kosmos modeli sındı qwrılıs. Al, onıñ şağın ülgisi ispettes Tayqazan astronomiyalıq mäni bar qızmet atqarğan.

Zertteuşiler arasında Tayqazan atauındağı «Tay» söziniñ şığu törkini türki,  monğol halıqtarında  jılqı malınıñ kieli sanalıp, qwrbandıq şalu räsiminde paydalanuına baylanıstı tuındağan degen pikir bar. Wsta Äbdil Äzizdiñ özi de YAsaui häl iliminen när alıp, jergilikti mwsılmandıq dästür ayasında  wstalıq qwrğanın Tayqazannıñ simvoldıq mänine, körkemdik erekşelikterinen, qwrılımınan añğaruğa boladı.

M.E.Massonnıñ zertteuinşe qazannıñ töñireginde jılqı qwyrığı tağılğan on tu twrğanı belgili.  Olardıñ keybiriniñ jartı ay beynesi men jazuları bar wştarı bolğan.

Qazannıñ sırtındağı jazulardıñ birinşi qatarında jazılğan Qwrannıñ täube süresiniñ on toğızınşı ayatınıñ üzindisinen jäne Payğambar (s.ğ.s) hadisinen onıñ suğa arnalğanın añğaruğa boladı. Ayattıñ qazaqşa mağınası: Asa märtebeli, Qwt-berekeniñ iesi Alla ayttı. Sender hajılarğa su beru, Mesjid Haramdı jöndeudi  (Allağa, ahiret künine iman keltirip, jäne Alla jolında küresken kisi siyaqtı) köresiñder me? ayat. (9:19) –dese, Hadiste bılay delingen: Payğambar, ol kisige sälem bolsın, ayttı: «kimde kim Alla tağala üşin su qwyatın ıdıs jasasa, Alla Tağala jwmaqta oğan arnap hauız dayındaydı».

Bwl jerdegi äñgimeniñ astarı halıqqa, adamdarğa qızmet qıludı, eldiñ äjetine jaraudı meñzep, Qwdayğa qwl boludıñ mänisi – adamdardıñ birin biri alalamay, dinine, wltına qaramastan qayırımdılıq, qamqorlıq jasauında ekendigin añğartadı. Mwnda sonday igi äreketter arqılı ğana adam balaları jaratuşınıñ rizalığın tauıp, minsiz qoğam qwra aladı degen ideya jatır.

Qazan sırtındağı apattıñ gül örnekti sulus jäne  kufi ülgilerimen jazılğan üş beldeudegi jazudıñ birinşi qatarınıñ soñında  onıñ şayhılardıñ swltanı Ahmet YAsaui kesenesine arnalıp jasalğanı aytıladı. «Bwl su qwyatın ıdıstı islam Şayhısı, älemdegi şayhtardıñ Swltanı, Şayh Ahmet YAsauidiñ (Alla ol kisiniñ äziz ruhın kieli qılsın!) mazarı üşin jasauğa wlıq ämirşi, köp eldiñ  tizginin qolına wstağan, Rahımdı patşanıñ (Qwdaydıñ ) ayırıqşa qomqorlığın ielenuimen erekşelengen ÄmirTesir Köregen bwyrıq berdi, Alla Tağala onıñ biligin mäñgilik etsin! Jiırmasınşı şauual, segiz jüz birinşi jıl (25 mausım, 1399 jıl).

Ekinşi qatar jiırma kartuşqa bölinip, onıñ ekeuinde şeber: «Qwdaydıñ qamqorlığına ümit artqan Äbdil Äziz Şarafutdin Tebrizi» dep öz esimin jazıp qaldırğan. Qalğan jerlerinde: «Mübarak bad» – «Qwttı bolsın!» degen tilek söz jazılğan.

Üşinşi qatarda «kufi» jazu ülgisimen jiırma eki ret qaytalanıp: «Bayqañdar, Bükil jaratılstıñ iesi Alla!» degen söz berilgen.

M.Massonnıñ  eñbekterinde jwma  künderi Türkistandağı Tayqazan suğa toltırılıp, jwma namazınan keyin aynalasına adamdar alqa qwrıp otırıp «jariya zikiri» ğibadattarın orındaytını aytıladı. Ğibadat bitken soñ «nwrlanğan» qasietti, şipalı su adamdarğa tartılatın bolğan.

1935 jılı Tayqazan Sankt-Peterburgtegi Ermitajğa , «Iran öneri men arheologiyası boyınşa İİİ halıqaralıq kongresine»  alınadı.  Jartı ğasırdan astam uaqıt sonda twrıp, 1989 jılı, qırküyektiñ  18-de ğana tarihi otanına qaytıladı.

Bwl künde Tayqazan – ruhani Astana – kieli Türkistan qalasında, äulielerdiñ Swltanı Qwl Qoja Ahmet YAsaui kesenesindegi öziniñ qwttı ornında, qazaq halqınıñ, Qazaqstan attı ülken şañıraqtıñ,  qala berdi külli türki jwrtınıñ berkesiniñ, tınıştığı men birliginiñ nışanı qızmetin atqarıp jür.

Mätindi dayındağandar: Saduaqasov D. Meyirmanov A. Arab, parsı tilindegi

jazulardı oqıp, tärjimalağan: Mollaqanağatwlı S.

 

Qoja Ahmet YAsaui esimimen baylanıstı añız, äpsana, hikayalar

Qoja Ahmet mazarında  twrğan qazan jeti zattan jasalğan. Qazannıñ qasiettiligi sonday  oğan bireu şın ıqılaspen qoy aparsa toladı, endi bireu maqtanışpen tüye aparıp soysa da toltıra almaydı. Oğan salınğan däm ot jaqpay pisedi eken.

«Bwl qazandı kim düniege toltırsa, qırıq qwlağınan da süt ağadı, ol Qoja Ahmet YAsauidiñ iigeni» dep uağızdağan.

«Eşkim toltıra almağan qazandı men toltıramın» dep Arqanıñ  bir bayı keledi de, toqsanınşı qoydı soyıp salğanında ğana qazan tolıp, qırıq qwlağınan da süt parlap qoya beripti.

Bwl qazannıñ tübin köru mümkin emes, ol da äulieniñ keremetine baylanıstı. Äulieniñ qalamağan bendesi moynın qanşa sozıp qarağan sayın qazan sonşama biiktey beredi.  Al süygen bendesi qarasa kişireyip, işine attap tüsuge de boladı.

Keybir derekterge  süyensek, äueli qazannıñ özin qwyıp, artınan wstaytın twtqaları men jwrt süt ağadı deytin emşek tärizdi qwlaqtarın japsırıptı.

Baspağa dayındağan filologiya ğılımınıñ kandidatı Bolat Qorğanbekov 

Sonday-aq, oqıñız

Sayramnıñ äulieli jerleri

Ortağasırlıq Sayram qalasınıñ qaldıqtarı qazirgi  Oñtüstik Qazaqstan oblısınıñ ortalığı Şımkent qalasınan şığısqa qaray 10 şaqırım …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan