Basqı bet / Bilgen Şayır aytadı / Mwhammed–Hanafiya haziret Äli wğlınıñ Tabut padişamen soğısqanı

Mwhammed–Hanafiya haziret Äli wğlınıñ Tabut padişamen soğısqanı

Söz bası

Äy, Dosı, nege otırsıñ qalam tartpay,

Bw dünie öter bastan şapqan attay.

Sürikti mezgildi kün jetkennen soñ,

Allağa tapsırarsıñ amanattay.

Barında däureniñniñ oynap-külip,

Hikayat söz qaldırşı käri-jasqa-ay.

 

Balası, atım Dosı, Tilegenniñ,

Biri edim jastan talap izdegenniñ.

Basıñnan baqıt qwsı tayıp ketse,

10        Bolmaydı oyğa alıp közdegeniñ.

Jayınan Äli Arıslan söz qılayın,

Halıqqa wnay qalsa söylegenim.

 

Mädinede Äli Arıslan twrğan eken,

Künbatıs, künşığısqa barğan eken,

Din üşin käpirlermen soğıs salıp,

Qisapsız köp käpirdi qırğan eken.

– Iä, Alla, men qwlıña järdem ber, – dep,

Din üşin şıbın jandı qiğan eken.

Oylağan köp dwşpandıq Mwhammedke

20        Deytwğın qaysar Rwm han bar eken.

 

Qaysarğa haziret Äli barmaq boldı,

Jolına din islamnıñ salmaq boldı.

Könbese Haq jolına moyın bwrıp,

Bir Alla berse järdem qırmaq boldı.

 

Eline qaysar Rwm jürdi deydi,

“Iä, Alla”  dep Düldüline mindi deydi.

Arada neşe bir kün belder asıp,

Eline qaysar Rwm keldi deydi.

“Kirsin, – dep, – din islamğa moyın qoyıp”,

30        Jiberdi patşasına birdi deydi.

 

Älidiñ aytqan sözin wnatpaydı,

Qwrısın dep islam dinin jolatpaydı.

“Siqırşı Mwhammediñ aldauşı”, – dep,

“Ölem, – dep, – dinim üşin” tızaqtaydı.

 

Solardan ötken, Täñiri-ay, dünie jalğan,

Soğısqan islam üşin Äli Arıslan.

Soğısıp damıl almay Äli Arıslan,

Käpirdiñ sol arada bärin qırğan.

 

Qırsa da käpirlerdiñ birin qoymay,

40        Etpedi sonda dağı bireui iman.

Tozaq dep äueli Alla jazğannan soñ,

Jolında käpirlerdiñ janın qiğan.

 

Ağızdı käpirlerden qızıl qandı,

Oljalap käpirlerdiñ malın da aldı.

Bar eken qaysar Rwmnıñ jalğız qızı,

Qolına twtqın qılıp onı da aldı.

Soğısıp käpirmenen aman-esen,

Altı ayda Mädinege kelip qaldı.

Körisip, Payğambarmen amandasıp,

50        Aldına kelgen maldıñ bärin saldı.

Naşarı Mädineniñ jiılıp kelip,

Käpirden kelgen maldı bölip aldı.

 

Jalğanda qaysar Rwm bolğan eken,

Esimi jalğız qızdıñ Hanifa eken.

Sipatı hor qızınıñ sipatınday,

Joq eken äyelderde bwdan ötken.

Belgisi swlulıqtıñ bwl emes pe,

Jayılıp jan-jahanğa dañqı ketken.

 

Mwhammed haq Payğambar: – Balam, – deydi,

60        Hanifa, üyreteyin iman, – deydi.

Payğambar qanşa ügit aytsa dağı,

Tiline Rasul Alla qız könbeydi.

– Jaraydı, men köneyin, Nwr Mwhammed,

Bar edi üş tilegim, berseñ, – deydi.

Men edim qolıñızda twrğan jetim,

Köz jasın jetim-jesir körseñ, – deydi.

 

Bwl sözge qızdıñ aytqan tañğa qaldı,

Mwhammed haq Payğambar oyğa qaldı.

“Bersin, – dep, – qızdıñ aytqan üş tilegin”,

70        Bir Alla Jäbireyilden habar saldı.

Mwhammed haq Payğambar Alla dostı:

– Hanifa, arızıñdı ayt, – dep qwlaq saldı.

 

Qız ayttı: – Rasul Alla, arızım bolsın,

Berseñiz üş tilegim, köñilim tınsın.

Erligin Äli Arıslan körip edim,

Özine jwfwtlanıp nekah qisın.

Ekinşi, bir tilegim men aytayın,

Süyikti bwl ğalamğa bir wl bersin.

Üşinşi, bir tilegim jäne mınau,

80        Qızıñız Bibi Fatima tatu jürsin.

Biz jürsek tatu bolıp bir tuğanday,

Halıqtıñ Mädinede közi körsin.

 

Arız aytıp Hanifa qız tilek qıldı,

Üyrenip islam dinin jadına aldı.

“Qwday bir, iman şın” dep iman aytıp,

Mwsılman sol sipatta bolıp qaldı.

 

Solardan ötken, mine, dünie jalğan,

Nekahlap Hanifanı Äli alğan.

Qwdayım berse qazına az emes qoy,

90        Hanifa Äli erden jükti bolğan.

 

Hanifa alıp tilek köñli tındı,

Balqığan nwrı ayday bir wl tudı.

Ol wğıl tuğannan soñ aytıp azan,

Mwhammed-Hanafiya atın qoydı.

 

Hanifa qıladı tağat Allasına,

Qwdayım berdi perzent köz jasına.

Qwdayım artıq sipat bärin berip,

Jetipti sau-salamat bes jasına.

Qolına kitap alıp Hanafiya,

100      Oqırğa baradı eken moldasına.

 

Kelipti Mwhammed-Hanafiya jeti jasqa,

Bolıptı imam molda käri-jasqa.

Taufiqpen Kärim Alla ğwmır berip,

Jetipti söytip jürip jeti jasqa.

 

Aynalıp kelesi jıl onğa jetti,

Är iske qolın sozıp köñil etti.

Ekpini jas balanıñ janğan ottay,

Atanıñ ana menen köñli bitti.

Saparğa Äli Arıslan jürmek boldı,

110      Bergenin bir Allanıñ körmek boldı.

Atası jüremin dep aytqannan soñ,

Mwhammed-Hanafiya ermek boldı.

 

– Jaratqan barşamızdı Alla, – deydi,

Qarağım, Hanafiya, barma, – deydi.

Qatpağan qabırğası jas balasıñ,

Oynağıl ağa-iniñmen qal da, – deydi.

 

Qoştasıp: – Qal,– dep, – balam, betin süydi,

Bwl sözge balasınıñ işi küydi.

– Barma dep atam mağan köp aytadı,

120      Qasına eritpeydi tekke, – deydi.

 

Düldülge söytip aytıp minip aldı,

Balası atasınıñ tilin aldı.

“Endi men añ aulap keleyin”, – dep,

Mwhammed-Hanafiya oyğa aldı.

At-jabdıq sol arada dayarlatıp,

Qaruın kerek-jaraq jiıp aldı.

“Iä, Alla, järdem ber” dep atqa minip,

Tauına Mädineniñ barıp qaldı.

 

Tauına Mädineniñ barıp qalğan,

130        Alıptı jaq pen sarja, gürzi, qalqan.

Aldınan eşbir närse şıqpağansın,

Basına taudıñ şığıp ayqay salğan.

 

Dauısı jañğırtıptı tau men tastı,

Ayqayımen bir kiik twra qaştı.

Kiikti tiridey wstap alamın dep,

Atına astındağı qamşı bastı.

 

Sol kiik sonımenen qaşa berdi,

Körinbey tau men tastan asa berdi.

Mwhammed-Hanafiya ıza bolıp

140      Qol jaqpen wstaymın dep ata berdi.

Soñınan ıza bolıp qua-qua,

Qaldırdı elden ketip talay jerdi.

Terletip atın qanşa qusa dağı,

Jetkizbey bir baqşağa kelip kirdi.

Ğajayıp tañ qalğanday bir gülistan,

Mwhammed-Hanafiya közi kördi.

 

Körgensin ol baqşağa tañ qaladı,

Ol kiik ketip közden joğaladı.

Miua bar türli-türli pisip twrğan,

150      Qızıl gül baqşadağı qozğaladı.

 

Bwlbwl bar ol baqşada sayrap twrğan,

Qaz qonıp, üyrek wşıp, parlap twrğan.

Kiikti tiriley wstap alamın dep,

Mwhammed-Hanafiya oylap quğan.

Ol kiik körinse de wstatpaydı,

Mwhammed-Hanafiya qayran bolğan.

Ol kiik şamalasaq, şaytan eken,

Mwhammed-Hanafiya[nı] aldap wrğan.

 

Baqşağa ol kiikti quıp keldi,

160      Jas bala şarşağansın wyqı keldi,

Tınığıp osı jerde alayın dep,

Baqşağa atın tüsip qoya berdi.

 

Bar eken Tabut degen käpir patşa,

Sayahat qıladı eken osı jerdi.

Tabuttıñ eki jüz bas batırı,

Üstine jatqan bala o da keldi.

Baqşada wyıqtap jatır bir jas wğlan,

Käpirdiñ öñkey paluan közi kördi.

 

Käpirler twrdı qarap közin salıp,

170      Jas bala wyıqtap jatır nwrday balqıp.

– Apırım-ay, peri zat pa, adamzat pa bw bala?– dep,

Keñesip söz söyleydi jabırlasıp.

Türi artıq wyıqtap jatqan jas balanıñ,

Aybatı körinipti kök talasıp.

 

Balanı bwl käpirler oyatadı,

– Kimsiñ? – dep, jönin swrap söz qatadı.

Rwqsatsız bwl baqşada sen jatırsıñ,

Ötin, – dep,– töremizge, – söz aytadı.

Jığılıp ayağına basıñdı wr, – dep,

180      Batırlar osılayşa köp aytadı.

 

Hanafiya oyanıptı közin aşıp,

Qayratı jas balanıñ suday tasıp.

Balağa eki jüzi az emes qoy,

“Söyle” dep twrdı käpir qamalasıp.

 

Jas bala swrağannıñ bärin ayttı,

Jauapqa körmeydi qorqıp-sasıp.

Käpirge bala twrıp jauap berdi:

“Käpir dep ötinbeymin, diniñ – pasıq”.

 

Käpirler bwl sözine aşulandı,

190      Balanı öltiremiz dep qatulandı.

Batırlar qanşa erlik aytsa dağı,

Hanafiya ayar emes şıbın jandı.

Pasıqtıñ sonday aytqan erligine

Hanafiya aşulanıp ottay jandı.

 

– Jas bala, jöniñdi aytşı, perimisiñ,

Bolmasa adamzattıñ birimisiñ?

Swrayıq, jeriñ qayda, atañ kim-dür,

Jauabın bizdiñ sözdiñ berermisiñ?

Patşanıñ baqşasında sen jatırsıñ,

200      Bar edi bwl arada ne jwmısıñ?

 

– Aytayın, siz swrasañ, jönim, – deydi,

Belgili Mädinede elim, – deydi.

Swrasañ, babam atı Nwr Mwhammed

Sındırğan käpirlerdiñ belin, – deydi.

Allanıñ Arıslanı haziret Äli

Öz atam swrasañız meniñ, – deydi.

Käpirge salğan oyran atam Äli,

Qaldırmaymın, qırarmın bäriñ, – deydi.

 

Käpirler, nağılasıñ mağan, – deydi,

210      Fatima, Hanifamen anam, – deydi.

Jaralğan nwr sipatı ay men kündey,

Hwsayın, Hasen ğazı ağam, – deydi.

Uay, käpir, bäriñ birdey qamaladıñ,

Ayanba, kelse şamañ mağan, – deydi.

 

Atına Hanafiya minip aldı,

Käpirler öltiruge oyına aldı.

Aytqansın Hanafiya atı-jönin,

Käpirler dwşpanım dep bilip aldı.

Käpirdiñ eki jüzi qamağansın,

220      Hanafiya qaru-jaraq qolına aldı.

Käpirler ata dwşpan bolğannan soñ,

Qiıptı on jasında şıbın jandı.

 

– Men özim jas balamın on jasımda,

Qılmassız mağan närse qamasañ da.

Töreñe basımdı wrıp jalınbaymın,

Käpirler, qanşa meni aldasañ da.

Men jalğız sendermenen soğısamın,

Äskerin Tabut patşa jinasañ da.

 

Jaratqan barşa ğalam Allam, – deydi,

230      Järdem ber, Nwr Mwhammed babam, – deydi.

Allanıñ Arıslanı atam Äli,

Tilektes bola körgil mağan, – deydi.

Allanıñ janımenen süygen qwlı

Hwsayın, Hasen ğazı ağam, – deydi.

Ösirgen tärbielep jastan meni,

Hanifa men Fatima apam, – deydi.

Bas bergen islam üşin janın qiıp,

Sahaba otız üş mıñ tamam, – deydi.

Käpirmen ne de bolsa soğısayın,

240      Bwlarğa kelse jalğız şamam, – deydi.

 

Allağa osılayşa tilek qıldı,

Maydanda käpirlermen soğıs qıldı.

Aqırıp “iä, Alla” dep damıl almay,

Jas bala tañqalğanday qayrat qıldı.

Qwdayım jas balağa tilek berip,

Käpirdiñ eki jüzin bärin qırdı.

 

Qırğansın birin qoymay demin aldı,

Qinadı soğıs salıp şıbın jandı.

Käpirler jahannamğa janın berip,

250      Iesiz er-toqım men atı qaldı.

“Käpirdiñ dünie-malın almaymın”,– dep,

Kesti de bir batırdıñ basın aldı.

Soğısıp käpirlerdiñ bärin qırıp,

Üş künde Mädinege jetip bardı.

 

Mwhammed-Hanafiya añğa barğan,

Körsetken türli ğajayıp Täñirim oğan.

Belgili Mädinede maydan jerge,

Äkelip käpir basın soğan qoyğan.

 

Käpirmen Hanafiya soğıs salğan,

260      Käpirdiñ basın körgen tañğa qalğan.

Maydanğa käpir basın qoya salıp,

Qayda dep ata-anası üyine barğan.

Er jigit qayratı asqan tusa dağı,

Bärinen ötken eken dünie jalğan.

 

Jigitke jaudan qaşqan jaraspaydı,

Bası dep pälen batır sır aşpaydı.

Jas bala sırın aytpay twrğannan soñ,

Sahaba bastıñ jayın swraspaydı.

 

Eş sırın Hanafiya aytar emes,

270      Tañqalıp sahabalar qwrdı keñes.

Qarasa köz jiberip kesken basqa,

Düniede onday bastı körgen emes.

 

Aytılğan saparınan Äli keldi,

Maydanda kesken bastı közi kördi.

Körmepti mwnday bastı ğwmırında,

Aralap jürse dağı talay jerdi.

 

– Apırım-ay, mına bastı kim kesti? – dep,

Arıslan sahabadan swray berdi.

– Käpirge talay qırğın salsam dağı,

280      Körmedim mwnday bastı dep jauap berdi.

 

– Aytamız körgen jaydı sağan, – deydi,

Añ aulap Hanafiya barğan, – deydi.

Tauına Mädineniñ ketip edi,

Kelmedi üş küngeşe tamam, – deydi.

Biz dağı üşbu basqa tañ qalamız,

Keltirgen Hanafiya balañ, – deydi.

Balañız bizge sırın eş aytpaydı,

Balañız aytar sırın sağan, – deydi.

 

Arıslan üyge kelip attan tüsti,

290      “Qwlınım” dep balasınıñ betin öpti.

– Maydanğa tañ qalğanday bas qoyıpsıñ,

Jayınan osı bastıñ söyle, – depti.

Artımnan añğa şığıp sen ketipsiñ,

Şırağım, barıp qayttıñ qayda? – depti.

 

Hanafiya twrıp söyleydi,

Söylegende ne deydi:

– Körgen jayım söyleyin,

Meyirbandı jan ata,

Qwlağıñdı sal, – deydi.

 

300      Siz kettiñ, atam Äli, jolğa şığıp,

Oyladım keleyin dep añğa şığıp.

Qolıma sarja, gürzi, qalqan alıp,

Jol tarttım täuekel dep atqa minip.

Közime eşbir närse körinbedi,

Ayqaylap dauıstadım tauğa şığıp.

Aqırğan qaharlanıp dausımnan,

Bir kiik qaşa berdi oydan şığıp.

 

Oyladım sol kiikti quayın dep,

Bwyırsa tiriley wstap alayın dep.

310      Tiriley sol kiikti wstap alsam,

Tamaşa qwrbılarıma qılayın dep.

 

Atımdı jetemin dep wra berdim,

Soñınan sol kiiktiñ qua berdim.

Sol kiik qaşa-qaşa alıp bardı,

Sayrağan bwlbwl qwstar baqşa kördim.

 

Baqşağa bwlbwl qonğan közim saldım,

Apırım-ay, ne ğajap dep qaray qaldım.

Bar eken miua jemis pisip twrğan,

Körgensin türli qwstar tañğa qaldım.

 

320      Kiikti wstaymın dep şauıp-şauıp,

At soğıp demimdi almay şarşap qaldım.

Ayırılıp quıp kelgen kiigimnen,

Azıraq wyıqtayın dep jata qaldım.

 

Wyqığa jatqannan soñ közim ketti,

Saqta dep jadıma aldım Qwdiretti.

Tınığıp wyqı tartıp jatqanımda,

Qwlağıma dabırlağan dauıs jetti.

Wyqıdan sol uaqıtta twrıp edim,

Käpirdiñ eki jüzi kelip jetti.

 

330      Käpirler sol arada söz swradı,

“Atañ kim, jeriñ qayda?” dep swradı.

“Sen nege kelesiñ, – dep, – bwl baqşağa,

Ötin, – dep, – töremizge” aqıradı.

“Basıñdı seniñ endi kesemiz”, – dep,

Bäri de erlik aytıp şaqıradı.

 

Sözine käpirlerdiñ aşulandım,

“Pasıq, – dep, – din bilmegen” qatulandım.

“Swrasañ, babam atı – Nwr Mwhammed,

Atam,– dep,– Äli Arıslan” aytıp saldım.

 

340      “Öltirelik dwşpan wğlın” degennen soñ,

Siınıp bir Allağa soğıs saldım.

Bir Alla sol soğısta järdem berip,

Käpirdiñ eki jüzin qırıp saldım.

Käpirdiñ dünie-malın almaymın dep,

Batırdıñ tañdap basın kesip aldım.

 

Añ aulap balañızdıñ barğan jeri,

Soğıstı käpirlermen salğan jeri.

Käpirdiñ eki jüzin qırıp salıp,

Batırdıñ basın kesip alğan jeri.

350      Soğısıp qwr basım baqşasında,

Maydanğa bas äkelip qoyğan jeri.

 

Esitip Äli Arıslan: – Balam,– deydi,

Aytayın bir nasihat sağan, – deydi.

Men saldım käpirlerge talay oyran,

Bizderge käpir bäri dwşpan, – deydi.

 

Oylasañ ömir sürip jüremin dep,

Dalağa üyden şığıp barma, – deydi.

Quğanıñ kiik emes, şaytan malğwn,

Tüsirer seni, balam, orğa, – deydi.

360      Batırdıñ qırılğanın Tabut bilse,

Köp äsker qoyğan şığar sonda, – deydi.

Tabuttıñ äskeri bar jeti jüz mıñ,

Tüsirer seni, balam, qolğa, – deydi.

Bwl sözim meniñ aytqan bäri de ras,

Jan balam, bwl sözimdi tıñda, – deydi.

Bwl babañ äldeqaşan qırar edi,

Qıruğa bwyırmaydı Alla, – deydi.

 

Al, endi estiñizder Tabut jayın,

Azıraq käpirlerden söz qılayın.

370      Balası Şahimardan añğa şığıp,

Käpirge duşar qılğan bir Qwdayım.

 

Batırın Hanafiya qırğan eken,

Järdemşi bir Allası bolğan eken.

Qırdı dep batırıñdı qorınadı,

Habarı patşasına barğan eken.

 

Sol künde Tabut patşa aşulandı,

Mıñ kisi baqşasına qoyğan eken.

Öltir dep böten qara kisi barsa,

Jarlıqtı äskerine qılğan eken.

 

380      Aytayın, tağı keldi Äli sözi,

Jüretin bir saparğa keldi kezi.

Er Äli üşeu bolıp jürmek boldı,

Qasında Hwsayın, Hasen ğazı – eki közi.

Ketkende atası men ağaların

Mwhammed-Hanafiya kördi közi.

 

Er Äli üşeu bolıp ketip qaldı,

Din üşin qinayın dep şıbın jandı.

Mwhammed-Hanafiya on jasında

Ayırılıp atasınan üyde qaldı.

390      Tağı da taudan kiik quamın dep,

Atına dayarlanıp minip aldı.

Qolına sarja, gürzi, qalqan alıp,

Baram dep körgen tauğa oyına aldı.

 

Añ üşin Hanafiya üyden ketti,

Tauına özi körgen kelip jetti.

Jastıqpen ata sözin wmıtıp edi,

Qwdayım berer eken ne beynetti.

Sol tauğa tağı bireu keler-au dep,

Köp käpir qarauşı edi erte-keşti.

400      Piğılı käpirlerdiñ sonday jaman,

Bir adam kele qalsa öltirmekşi.

Añ aulap Hanafiya jürgeninde,

Käpirdiñ añdıp jürgen közi tüsti.

 

Köp käpir sol arada körip qaldı,

Jiılıp bir balanı ortağa aldı.

Tüsti dep qolımızğa quanısıp,

Sol jerde ölesiñ dep aytıp saldı.

– Jalınıp töremizge basıñdı wr, – dep,

Köp käpir jas balağa hükim saldı.

 

410      Söyleydi Hanafiya sonda twrıp,

İşinde köp käpirdiñ jalğız twrıp.

– Tıñdañız meniñ sözim, pasıq käpir,

Jolamay bet aldıña qwlaq bwrıp.

 

Käpirler, soğısuğa kelgenim joq,

Bir Alla ne berse de köñilim toq.

Dinsizdiñ qanday patşa, swltanına,

Adam dep aytqanına köngenim joq.

Bilmeytin bir Qwdaydı pasıq käpir,

Kesseñ de qara basım könerim joq.

 

420      Beremin swrasañ jauap söziñizge,

Kirmegen atam meniñ diniñizge.

Pwtıñdı seniñ Qwday qıla almaymın,

Jäne de jalınbaymın töreñizge.

Oylamay bir Qwdaydı janımdı oylap,

Jalınıp bas wrmaymın öziñizge.

 

Käpirler bala jayın söz qıladı,

Balanı wstayın dep oy qıladı.

– Apırım-ay, özi bala, özi jalğız,

Bizderge öltirgende nağıladı.

430      Mıñ käpir osı sözdi ayta salıp,

At qoyıp bäri birdey jabıladı.

 

Mwhammed-Hanafiya aşulandı,

Mıñ käpir bir balanı qamap aldı.

“Men ölsem bwl käpirden şahidpın”, – dep,

Mwhammed-Hanafiya oyına aldı.

 

“Iä, Alla, mağan järdem bere kör”, – dep,

Qolına sarja sadaq oğın aldı.

Käpirler qamap twrıp qırılğansın,

Qasına eşbireui bara almadı.

 

440      Käpirler qamağannan oğın attı,

Jetpisin qatar twrğan jalğız attı.

Bir Qwday qoltığınan demegensin,

Käpirge bir balanıñ qolı battı.

 

Käpirler alıp ketti jerdiñ jüzin,

Bilmeydi bir-biriniñ aytqan sözin.

Soğısıp demin almay keşke deyin,

Hanafiya qırıp saldı altı jüzin.

Käpirmen jan ayamay wrıs qılıp,

Toltırdı qızıl qanğa jerdiñ jüzin.

 

450      Qırılıp köp käpirdiñ janı ketti,

Tübine jahannamnıñ barıp jetti.

Bermese endi järdem Kärim Alla,

Mahdumnıñ Hanafiya oğı bitti.

 

Oq bitip qalğannan soñ gürzi saldı,

Käpirdiñ aylasına közin saldı.

Balanı ne de bolsa wstalıq dep,

Mahdumğa temir zinjir bwğau saldı.

 

Körmese közdiñ jasın bir Qwdayım,

Etine on jeti jerden jara saldı.

460      Böridey qoyğa tigen domalantıp,

Üş jüzden tağı bala qırıp saldı.

 

Sol uaqıttar bolğanda,

Qayratı tauday basadı.

Demin almay wrısqan,

Qanı bir suday bosadı.

Balanıñ küşin körgensin,

Qamalap twrğan köp käpir

Tws-twsına qaşadı.

Kün-tün qatıp soğısqan,

470      Qwrıp hali susadı.

Üsti tolğan köp jara,

Auır tartıp denesi,

Bäri birdey şanşadı.

Qasında qorğan joldas joq,

Hali bitken balanı

Qamalap käpir wstadı.

Joldası bolsa qasında,

Qırar edi bwlardı.

“Jas qasqırdı twttıq” dep,

480      Patşağa berdi habardı.

Qozğalarğa hali joq,

Tileydi tilek Qwdaydan.

“Sındırmaşı, Alla, – dep,

Şınımenen nazardı”.

 

Dinsizdiñ Qwday bilmes bäri pasıq,

Quandı Tabut patşa suday tasıp,

Wstağan jas balanı köp käpirler,

Quanıp, şulap jatır jabırlasıp.

 

Aytadı Tabut twrıp: – Kelsin, – deydi,

490      Zinjirmen qol-ayağın busın, – deydi.

Darğa asıp sol balanı öltiremin,

Köp halıq öltirgenim bilsin, – deydi.

Qılğanı ol balanıñ asıp ketti,

Qorlıqtı esten qalmas körsin, – deydi.

 

Balanı patşasına alıp keldi,

Jas bala bir Allağa nalıp keldi.

Bolmasa jalğızdıqtan wstalğanı,

Äskerin Tabut patşa qırıp keldi.

Qwdayım berse qaza şara bar ma,

500      Jastığın jas ta bolsa alıp keldi.

Käpirdiñ wstağansın köñli ösip,

Är türli oyın-küyge salıp keldi.

 

Soğısıp Hanafiyanıñ hali ketken,

– Darğa as! – dep Tabut patşa ämir etken.

“Öltirsek osılayşa bola ma” dep,

Mäslihat söz swraptı äleumetten.

 

Äleumet: – Öltiruge bolmas, – deydi,

Ölgen jan qayta bizge twrmas, – deydi.

Ölgenin haziret Äli bile qalsa,

510      Öltirmey bizden adam qoymas, – deydi.

Mıqtımız üyde otırıp as işkende,

Kelgende Älige adam şıqpas, – deydi.

 

Qıradı Äli kelse adam qoymay,

Qaramas jalınsaq ta salıp oybay.

Bar, – deydi, – zwlpıqarı eki jüzdi,

Soğıstı qoymas, – deydi, – qanğa toymay.

 

Ne bolar eliñ, hali qwrığansın,

Bir adam qalmay bäri qırılğansın.

Oylaysız qaytkende adam qaladı dep,

520      Qılışın qınabınan suırğansın.

 

Äy, patşa, bizdiñ aytqan sözimizge er,

Balanıñ ne de bolsa tilegin ber.

Söziñe aytqan sizdiñ köne qalsa,

Malıñmen Ämina attı qızıñdı ber.

 

Söziñe erlik aytqan bala könbes,

Berseñiz qızıñ men mal, sonda köner.

Balanı öltirem dep oylamañız,

Basıñız Äli kelse jerge kirer.

 

Älidiñ jannan asqan qayratı bar,

530      Jäne de neşe türli aylası bar.

Diniñe qızıñdı alıp bala kirse,

Älige öletwğın ayla tabar.

Älidi Qwday berip öltirseñiz,

Köp arab Mädinede qwlıñ bolar.

 

Bwl sözdi jümlä käpir maqwl kördi,

Tüsinip Tabut patşa aqıl kördi.

Bir ayla ne de bolsa qılalıq dep,

Balanı köp käpirler şaqırdı endi.

Balanıñ jaraqatı sonday jaman,

540      Käpirler tiriltem dep däru berdi.

Allanıñ artıq bergen qayratınan,

Balası Şahimardan jäbir kördi.

 

Şaqırıp Tabut patşa: – Bala, – deydi,

Sözimdi meniñ aytqan tıñla, – deydi.

Bermedi basıña payda köp qayratıñ,

Dinime kir, meniñ qızım al da, – deydi.

Qılğanıñ jas ta bolsa ötip ketti,

Şırağım, endi tentek bolma, – deydi.

 

Osılayşa Tabut patşa jauap berdi,

550      “İşkil” dep qwyıp alıp şarap berdi.

– Äy, bala, bwl şaraptı işe qalsañ,

Eske almay wmıtarsıñ ötkenderdi.

 

– Äy, Tabut, qanşa aytsañ da til almaymın,

Diniñe qorqıp senen kire almaymın.

Tabılar tiri jürsem mağan qatın,

Qızıñdı al deseñ de, men almaymın.

 

İşpegen ata-babam araq-şarap,

Söziñe erip seniñ işe almaymın.

Bilmegen Qwday bar dep pasıq käpir,

560      Söziñdi qanşa aytsañ da tipti almaymın.

 

Bwl sözdi, Tabut patşa, auzıña alma,

Haramdı araq-şarap qolıña alma.

Qızıñnıñ jolda jatsa, keregi joq,

“Käpirdiñ dini pasıq”  degen Alla.

Bir Qwday bergen jandı özi aladı,

Jarama üstimdegi däri qılma.

 

– Apırım-ay, meniñ qızım almaymısıñ,

Sözime meniñ aytqan nanbaymısıñ?

Qızımnıñ nwr sipatı jannan asqan,

570      Bitpegen bwl düniede onday pişin.

Şırağım, qızımdı alıp dinime kir,

Şınımen aytqan sözim tastaymısıñ.

 

Patşañız aşulanıp aqıradı,

“Kelsin” dep Ämina qız şaqıradı.

Süyeginen bala sözi ötip ketip,

Şıdamay aşu qısıp qaltıradı.

Esitip bala sözin köp käpirler

Bile almay ne aytarın otıradı.

 

Bir käpir habar aytıp qızğa bardı,

580      Patşanıñ aytqan sözin aytıp bardı.

Qayratın jas balanıñ esitken qız,

“Dinime kirse eken” dep tilep bardı.

Kiinip asıl kiim birin qoymay,

Üstine iisti suın şaşıp bardı.

Käpirler qız sipatın körgennen soñ,

Bäri de esi ketip qatıp qaldı.

 

Jiıptı Tabut patşa eli-halqın,

Qaldırmay sarayına käri-jasın.

Körsetti qızığar dep jalğız qızın,

590      Sözine Hanafiya bolmağansın.

Äleumet, qwlaq salıp tıñdasañız,

Aytayın birazıraq qız twlğasın.

 

Boyı bar şınardıñ ağaşınday,

Körgen jan esten keter adasıp-ay.

Sekildi tüyme bası, qiğaş qası,

Şaşı twr taldap örgen jarasıp-ay.

Aq beti jaña jauğan qar sekildi,

Köziniñ möldirep twr qaraşığı-ay.

Qiğaş qas, oymaq auız, qızıl erin,

600      Kümistey aq bilegi tartqan sımday.

 

Twlğası hor qızınıñ sipatınday,

Beli twr näzik diñge nağıp sınbay.

Sipatı qızdıñ artıq bolsa dağı,

Bala otır almaymın dep dinin qoymay.

Jalınıp Tabut patşa aytsa dağı,

Bala otır bir sözine qwlaq qoymay.

Qor qılıp qız ben sözin almağansın,

Patşañız aza bolıp saldı oybay.

 

Patşa ayttı: – Jiıp halqım keltir, – deydi,

610      Balanı darğa aparıp öltir, – deydi.

Özime jäbir berip, qırdı halqım,

Öltirip bwl jihannan ketir, – deydi.

Qırar dep haziret Äli bile qalsa,

Jiılğan köp äskeri öltirmeydi.

Jiılğan eli-halqım öltirmeseñ,

Alıp bar, zındanıma kirsin, – deydi.

Zındanğa salıp mwnı mıqtap bekit,

Qorlıqtı endi bala körsin, – deydi.

 

Balanı zındanına alıp bardı,

620      Jas bala bir Allağa nalıp bardı.

Kirgizip zındanına jas balanı,

On batır qara taspen jauıp saldı.

Esikke qarauılşı jäne qoyıp,

Şulasıp köp käpirler ketip qaldı.

 

Mahdumdı jauıp saldı kileñ pasıq,

Balağa patşa qızı boldı ğaşıq.

Zındanğa jas balanı salğannan soñ,

Örtendi qız bayğwstıñ janı aşıp.

Oylaydı qız “zındanğa barayın” dep,

630      “Qılam, – dep, – özime küyeu, bolsa näsip”.

 

Ämina ğaşıq bolıp tızañdaydı,

Şıdamay kün batqanşa töze almaydı.

Kirmese öz dinime jas bala, – dep,

Mwsılman bolayın dep oy oylaydı.

Qaytkende joldas qılıp alamın dep,

Qız bayğws şıday almay köp oylaydı.

 

Janına ğaşıq otı jaman battı,

Keş bolıp, aqşam bolıp, kün de battı.

Dwşpanın köp käpirler wstap alıp,

640      Tınığıp keş bolğan soñ wyıqtap jattı.

Wyıqtap jwrttıñ bäri qalğannan soñ,

Zındanğa Ämina qız qadam bastı.

 

Zındanğa Ämina qız kelip jetti,

Öltirip qarauılşınıñ basın kesti.

Nağılsam Qwday mağan qosadı dep,

İşine qız bayğwstıñ qayğı tüsti.

 

Ämina tısta otırıp jılap otır,

“Iä, Alla, qosa kör”, – dep tilep otır.

İşinde sol zındannıñ Hanafiya

650      Süresin hwd atanıñ oqıp otır.

Oqığan jas balanı körgennen soñ,

Sabırı qız bayğwstıñ qalmay otır.

 

Bekitken esiginde kördi tastı,

On batır qoyıp edi sol bir tastı.

Ämina şıday almay ğaşıq otına,

Laqtırıp qara tastı esik aştı.

İşine zındanınıñ kirip kelip,

Balamen Ämina qız amandastı.

– Al, endi nağılsañ da, ıqtiyarsıñ,

660      Sen üşin qidım, – deydi, – ğarip bastı.

 

Qız ayttı: – Baqıt bersin mañdayıña,

Birge jür, men barayın sarayıña.

Dinime, jan ğaşığım, sen kirmeseñ,

Qwlşılıq men qılayın Qwdayıña.

 

Mwhammed-Hanafiya qabıl kördi,

– Jür endi, baralıq, – dep soñına erdi.

Dinime kirseñ seni alamın, – dep,

Mwhammed-Hanafiya jauap berdi.

 

Qız ayttı: – Közim jasın körseñ, – deydi,

670      Tilegin men bayğwstıñ berseñ, – deydi.

Kel, endi qwşaqtasıp süyiselik,

Köñliñdi şınımenen berseñ, – deydi.

Qasıña joldas qılıp alğannan soñ,

Arman joq endi men de ölsem, – deydi.

 

– Amanat bir Allağa şıbın janım,

Soğısıp käpirlermen qinalğanım.

Ämina, diniñ tastap, iman aytşı,

Köñlimnen ketsin meniñ bar kümänim.

Qasıña neke qimay men jatpaymın,

680      Bwyrığı emes zina qılu bir Allanıñ.

 

Bwl sözin Ämina qız qabıl kördi,

“Qwday bir, Qwran şın”  dep dinge kirdi.

Qaldırıp pasıq dindi Ämina qız,

Köñildi aytıp iman nwrlandırdı.

 

– Äy, Ämina, Mädinege biz baralıq,

Nekeni babamızğa qidıralıq.

Biz bolıp halal jwfwt sol arada,

Köñildi ekeumiz de tındıralıq.

 

Ekeui Mädinege qaşpaq boldı,

690      Üş qızdı qızmet üşin almaq boldı.

At sayman, qaru-jaraq bärin alıp,

Sol tünde “iä, Alla” dep aspaq boldı.

Bilmeymiz aqırında ne boladı,

Köñili eki jastıñ tätti-aq boldı.

 

Ekeui sonımenen qaşıp ketti,

Jolına Mädineniñ asıp ketti.

Tañ atsa hannıñ qızı, bala da joq,

Patşağa “qaştı” degen habar jetti.

Dwşpanımen qızı qaşıp ketkennen soñ,

700      Patşañız aza salıp talıp ketti.

 

Patşanıñ aşulanıp aqılı qaştı,

Basına otıra qalıp topıraq şaştı.

“Öltirip dwşpanımdı, qızdı äkel”, – dep,

Mıñ kisi jiıp aldı käri-jastı.

Qorlığına bir balanıñ şıday almay,

Ağızdı eki közden qandı jastı.

 

Mıñ kisi sol arada qudı deydi,

Quğanın Hanafiya bildi deydi.

Keledi artımızdan quıp käpir,

710      Bir soğıs tağı bizge boldı deydi.

 

– Käpirmen jalğız özim soğısayın,

Sen barıp bir tasağa twrğıl, – deydi.

Käpir köp, Alla jalğız, men de jalğız,

Tilektes, Ämina qız, bolğıl, – deydi.

 

Bere kör tilekti, bir Qwdayım,

Käpirge, Ämina qız, men barayın.

Jabılar mıñ käpirdiñ bäri birdey,

Iä, Alla, bwl pasıqqa nağılayın.

Qwdayım järdem berse men qırarmın,

720      Ämina, jan ğaşığım, qılma uayım.

 

Sol jerde köp käpirler keldi jetip,

Şañdatıp jerdiñ jüzin dürildetip.

– Keudeñde mıñ da bolsa janıñ qalmas,

Barasıñ qızdı alıp qayda ketip?

Qolıñnan seni öltirip qızdı alamız,

Jibergen bizdi patşa jarlıq etip.

 

Söyleydi Hanafiya sonda twrıp,

Käpirge aybattanıp ayqay wrıp.

– Jolında Äminanıñ janım qwrban,

730      Qaytıñız, uay, käpirler, ölmey twrıp.

Käpirge atam Äli salğan oyran,

Qaytıñız jahannamğa kirmey twrıp.

Jar bolsa Nwr Mwhammed babam, – deydi,

Ketermin bäriñizdi qoymay qırıp.

 

Sol jerde tañğajayıp boldı wrıs,

Qıradı käpirlerge salıp qılış.

Soğısıp jan ayamay Hanafiya,

Käpirdiñ jeti jüzin qıldı tınış.

Üş jüzi sol arada keyin qaştı,

740      Basına dem aluğa bolmay tınıs.

 

Üş jüzi ölmey qalğan qaşıp ketti,

Aruağı bir balanıñ basıp ketti.

“Jas bala qırıp saldı bizderdi”, – dep,

Patşağa osılayşa habar jetti.

 

Patşası ıza bolıp aşulandı,

Şahardan tört mıñ paluan jiıp aldı.

Artıñnan äsker alıp baramın dep,

Tört mıñdı aydap kelip jolğa saldı.

“Kimde-kim sol balanıñ basın kesse,

750      Sol meniñ küyeuim”, – dep aytıp saldı.

Bastığı tört mıñ äsker sayıpqıran,

Solardan ötken eken dünie jalğan.

Oyları batırlardıñ – küyeu bolmaq,

Tört mıñ qol sonımenen bäri quğan.

Bolmaqşı batırlardıñ biri küyeu, biri töre,

Bäri de sonıñ üşin janın qiğan.

Bäri de quanısıp quadılar,

Bizderge nağıladı dep bir jas wğlan.

 

Osılayşa tört mıñ äsker quıp ketti,

760      Balağa salamız dep qasiretti.

Jas bala şarşap jürgen qayda barsın,

Balağa maydan jerde kelip jetti.

Biri küyeu, biri töre bolarmız dep patşasına,

Quandı körsetemiz dep qızmetti.

 

Käpirler jiılısıp ne desedi,

Bolmas dep birme-birge keñesedi.

Bwl bala qayratı joq naşar bolsa,

Bwl jerge qayta-qayta kelmes edi.

 

Käpirler qamap alıp twrısadı,

770      Balağa bir Allası bolısadı.

Balanı öltirem dep kileñ käpir,

Jabılıp qılış, nayza salısadı.

 

Käpirler bir balamen soğısadı,

Öltirem dep türli ayla qılısadı.

Jas bala aydaharday qırğannan soñ,

Käpirler ne ğajap dep twrısadı.

Äskermen jiırma mıñ Tabut kelip,

“Jeñbediñ bir balanı” dep wrısadı.

Käpirler tañğajayıp wrıs qıldı,

780      On jasar bir balağa zor is qıldı.

Äskerin jalğız bala qırğannan soñ,

Qayğırıp Tabut patşa nalıs qıldı.

 

Käpirdi qırıp bala qualadı,

Ämina körip onı quanadı.

Äskerin qoyday qırıp jürgennen soñ,

Qayğırıp Tabut patşa jılanadı.

 

Aqırdı Hanafiya “qırayın” dep,

Jılaydı Tabut “qaytip şıdayın, – dep.

“On jasar jalğız bala qırıp ketti,

790      Paluannıñ öñşeñ batır talayın”, – dep.

Quanıp Ämina qız qarap twrdı,

“Bere kör, bizge tilek, Qwdayım”, – dep.

 

Ämina şıdamaydı  “qarayın” dep,

Oylandı “atqa minip barayın” dep.

“İşinde köp käpirdiñ jalğız jür ğoy,

Qosılıp men de soğıs salayın”, – dep.

 

Toqtattı qasındağı qatındarı:

– Barma, – dep, – bos orınğa uayım jep.

Qırıp jür köp käpirdi qasqırdayın,

800      Balağa järdem berdi Qwdayım, – dep.

 

Tabuttıñ boldı uayım aytqan sözi,

Baladan ayrılmaydı eki közi.

Balağa qastıq qılğan köp käpirden,

Qarasa, körinbeydi jerdiñ jüzi.

“Biz boldıq, bağusız qoy japandağı,

Bwl bala qırğan bizdi, boldı böri”.

 

Tabut patşa al sonda

Äskerine ötindi:

– Batırlarım, ne boldı,

810      Jeñe almadıñ jetimdi.

Arabtıñ jalğız balası,

Aş böridey jedi etiñdi.

Tartıp aldı qızımdı,

Sındırdı, halqım, beliñdi.

Qoyday qırıp batırdı,

Körsetti bizge körimdi.

Estigen halıq ne deydi,

Qoymay qırıp halqımdı,

Qara qıldı betimdi.

820      Qayratın körip balanıñ,

Şıday almay doldanıp,

Ögizdey patşa ökirdi.

– Jabılıñdar, äskerim,

Büyte berse bwl bala,

Qılar bizge kesirdi.

 

Mwhammed-Hanafiya aşulanıp ottay jandı,

Ayamay soğıs salıp şıbın jandı.

Käpirge aş böridey tiip qattı,

Ağızdı dwşpanınan qızıl qandı.

830      Soğısıp kün-tün qatıp damıl almay,

Sau jer joq denesinde, jaralandı.

 

Üstinde arğımaqtıñ jüre almaydı,

Qayrattı käpirlerge qıla almaydı.

Hali joq qimıldauğa, jarası köp,

Qılışın bwrınğıday wra almaydı.

 

Käpirler jas balağa qılış şaptı,

Qızıl qan jas baladan suday aqtı.

Jabılıp bir balağa sonşa käpir,

Keş bolıp mekenine qaytıp jattı.

 

840      Hanafiya o da qayttı qostarına,

Sekildi Ämina qız dostarına.

Soğısqan hali ketip jas balanı,

Köterip attan aldı bastarına.

Hali joq jas balanıñ qozğalarğa,

Äkelip qoydı deydi qastarına.

Körgensin Ämina qız jılay berdi,

Köl bolıp qoynı tolıp jastarına.

Köl bolıp közdiñ jası jılaydılar,

Siınıp jan jaratqan Haqtarına.

 

850      Qosına Hanafiya qaytıp jattı,

Allağa tilek ber dep nalıp jattı.

Balanıñ üsti-bası tolğan jara,

Qız bayğws qanın juıp däru jaqtı.

“Atama Äli Arıslan bildirgil”, – dep,

Allağa jılap qıldı minäjattı.

Baladan hal ketkenin bilgennen soñ,

Ämina jılay-jılay qayğı tarttı.

 

Söyleydi Hanafiya sonda twrıp:

– Babama Nwr Mwhammed habar ber, – dep.

860      Babam men atam Äli dostıñ edi,

Bildirip, bwl käpirdiñ bärin qır, – dep.

Balañız köp käpirmen soğıs qılıp,

Üstinen qızıl qanı ağıp jür, – dep.

Qaptağan jerdiñ jüzi bäri käpir,

Bir bala ortasında nalıp jür, – dep.

Bir Qwday, fazılıñ keñ, öziñ patşa,

Qılsañ da jaqsı-jaman öziñ bil, – dep.

 

Iä, Alla, qazam jetip öle almadım,

Jarağa üstimdegi töze almadım.

870      Babam men Nwr Mwhammed, atam Äli,

Aldına barıp sälem bere almadım.

Süyikti Hanifa men Fatima anam,

Erkelep aldarında küle almadım.

Süyikti Hasen, Hwsayın ağalarım,

Didarın oynap-külip köre almadım.

Tabuttan tartıp alğan Äminamen

Qosılıp, Mädinege bara almadım.

 

Älqissa, joğarıda aytıp edik qoy: haziret Äli, Hasen, Hwsayın üşeui saparğa ketti dep, bwlar sapardan Mädinege qaytıp, jolda jete almay qonğan eken deydi. Hanafiya Tabuttıñ äskerimen soğısıp, köp jaraqattı bolıp, Alladan qalap jatqanda, tünde haziret Älidiñ tüsine kirip Nwr Mwhammed: – Iä, Äli, twrğıl, Hanafiya balañ men Tabuttıñ äskeri soğısıp jür. Tez bar, öltirer, – dep öte şığıptı deydi.

 

Al, endi söz tıñdañız Äli jaqtan,

Jol tartıp Mädinege Äli qaytqan.

880      Qasında Hasen, Hwsayın eki bala,

Jete almay Mädinege qonıp jatqan.

Tüsinde Nwr Mwhammedti Äli kördi,

Bäri de jaqsı-jaman Jappar Haqtan.

 

Älige Nwr Mwhammed: – Twrğıl, – deydi,

Eline Tabut patşa barğıl, – deydi.

Soğısıp jür käpirmenen jalğız bala,

Balañdı Hanafiya alğıl, – deydi.

Balaña ölmey twrıp barmasañız,

Ayrılıp balañızdan qaldıñ, – deydi.

 

890      Arıslan jatqan jerden wşıp twrdı,

Tüsinen körgen tünde şoşıp twrdı.

– Tabutqa jıldamıraq barayın, – dep,

Düldülge minip alıp basın bwrdı.

Qasında Hasen, Hwsayın eki bala,

Üşeui “iä, Alla” dep jolğa kirdi.

 

Älqissa, üşeu bolıp er Äli jolğa kirip, izdep kele twrsın. Sol uaqıtta Tabuttıñ elinde Rüstem degen bir batır bar eken. Tabut qorqıp twrğanda, keşki uaqıtta jetip kelip: – Patşa, siz qızıñdı berip, küyeu qılsañız, ol balanı öltiremin, – depti. Tabut: – Jarar, qızımdı beremin. Tek balanı öltir, – depti. Sonda Rüstem quanıp: – Bügin keş boldı. Tañda balanı öltirip bereyin, – depti. – Qayğırmañız, – dep köñil aytıptı deydi.

 

Er Äli jol boyında twra twrsın,

Tilektes balasına bola twrsın.

Bar eken Rüstem degen ülken batır.

Jayınan Dosı sonıñ keñes qwrsın.

 

900      Tabutqa Rüstem kelip aytıp saldı:

– Balanı öltirem, – dep, – qızıñ berseñ.

Tabut ayttı: – Berem qızım, balanı öltir,

Bwl sözim Rüstem batır qabıl körseñ.

– Keş boldı, tañ atqansın öltiremin,

Qayğırma sen, azarsıñ jılay berseñ.

 

Sol küni köp käpirler qaytıp jattı,

Hanafiya o da qosqa barıp jattı.

“Belimdi bwl käpirden sındırma”, – dep,

Tiledi jadına alıp jalğız Haqtı.

910        “Şınımen Äli atam kelmey me?!” – dep,

Ämina o da qattı jılap jattı.

Oqıdı qız ben bala namazdarın,

Kidirmey sonımenen tañ da attı.

Käpirler şuıldaydı keñes qwrıp,

Balanıñ jas ta bolsa qolı battı.

 

Äskerge Tabut ayttı: – Basıñ köter,

Tañ atıp, uaqıt jetti soğıs eter.

Qaydasıñ, Rüstem batır, danışpanım,

Jıldam bar maydan jerge wrıs eter.

920      Balanı jıldamıraq öltiriñder,

Osıdan Äli kelse, qırıp keter.

On jasar jalğız bala jaman qırdı,

Bir adam tabılmadı äli jeter.

Apırım-ay, osı bala äsker qırıp,

Halıqqa qatardağı haram eter.

Bir bala qızımdı alıp, jeñip ketse,

Arabtıñ Mädinede köñili öser.

 

Aqırıp tañ atqansın Rüstem keldi,

Ämina balamenen közi kördi.

930      Kelgenin Rüstemniñ körgennen soñ,

Balağa Ämina qız söyleydi endi.

 

Jılaydı Ämina qız “Qwdayım” dep,

Oylaydı “Rüstemge özim barayın” dep.

Köñili qız bayğwstıñ jaman soldı,

Balanıñ jarasına uayım jep.

 

Qız ayttı: – Haliñ naşar, jarañ köl-dür,

Rwqsat ber, Rüstem basın alayın, – dep.

Atamnıñ äskeri köp qwmırsqaday,

Sen üşin, Hanafiya, wrısayın, – dep.

940      Jar bolsa Nwr Mwhammed babam, – deydi,

Käpirge aqırzaman salayın, – dep.

 

Aqırıp Hanafiya: – Alla! – deydi,

Bermeymin rwqsat, barma, – deydi.

Ämina, Rüstem basın men keseyin,

Tilektes bola körgil, qal da, – deydi.

Sen boldıñ wşıp jürgen wjmaq qwsı,

Sen ölseñ qayğırarmın sonda, – deydi.

 

Maydanda ayğaylap twr Rüstem käpir,

“Basıña salamın, – dep, – zamanaqır”.

950      Jas bala köp käpirden qorqar emes,

Ayañdap maydan jerge kele jatır.

 

Ekeui kelgen jerden alısadı,

Soğısıp at üstinde qalısadı.

Ayamay birin-biri eki batır

Qılış wrıp, nayzaların salısadı.

 

Ekeui tañ qalğanday wrıs saldı,

Ayamay şıbın jandı qılış saldı.

Maydanğa “qız alam” dep kelgen batır

Şıdamay jas baladan ölip qaldı.

960      Jolına din islamnıñ janın qiıp,

Hanafiya Rüstemdi bölip saldı.

Qız üşin adırayıp kelgen batır

Jan berip, jahannamğa ketip qaldı.

 

Patşañız bir baladan jaman sastı,

Zar jılap, Rüstem üşin qayğı bastı.

“Qamalap bwl balanı wstalıq”,– dep,

Jiılıp köp käpirler aqıldastı.

 

Oybaylap Tabut patşa qayğıradı,

“Saldır, – dep, – bir mwnara” bwyıradı.

970      – Basınan mwnaranıñ qarap twram,

Apırım-ay, mına bala nağıladı?!

 

Äskerim, atqa minip jüriñ, – deydi,

Jolımda men sorlınıñ öliñ, – deydi.

Apırım-ay, mına bala basımdı alar,

Bir ayla endi bwğan qılıñ, – deydi.

Qamalap jan-jağınan ortağa alıp,

Nayzanı öler jerge salıñ, – deydi.

Qayratın bwl balanıñ körgennen soñ,

Qalmaydı qwrttay meniñ halım, – deydi.

 

980      Söyleydi Tabut patşa talay kepti:

– Qoymas dep meniñ basım almay, – depti.

Basımdı büyte berse bala keser,

Qaşayın mwnda twrmay, oybay, – depti.

Jabılıp bir balanı jeñe almadıñ,

Qayratıñ, batırlarım, qayda? – depti.

Bwl jerden Äli kelmey, men keteyin,

Qıradı Äli bizdi qoymay, – depti.

Käpirge qorqu tüsti biri kelmey,

Tabut twr qayğımenen közi körmey.

990      Balanı twrğan jerde qamalaqtap,

At qoydı sansız käpir bäri birdey.

 

Jarandar, tıñdap otır aytqan sözin,

Käpirler alıp ketti jerdiñ jüzin.

Jas bala käpirlermen soğısqanda,

Qap-qara şañdaq bastı künniñ közin.

 

Tabuttıñ äskerlerin qıra berdi,

Köp äsker şaharınan şığa berdi.

Jas bala toqtamastan soğıs qılıp,

Jiberdi jahannamğa talay erdi.

 

1000     Jabılğan bir balağa köp käpirdi

Qız bayğws Äminanıñ közi kördi.

“Köp käpir bir balanı öltirer”, – dep,

Ämina bir Allağa jılay berdi.

Halinen balasınıñ habar bilip,

“Keler” dep qarap twrdı Äli erdi.

“Iä, Alla, şınımenen kelmey me?!” – dep,

Zar jılap jolına Mädineniñ qaray berdi.

Eñirep Ämina qız twrğannan soñ,

Tilegin qız bayğwstıñ Qwday berdi.

 

1010     Köp käpir bir balağa jabılıp jür,

Qılıştar, mıltıq, nayza soğılıp jür.

İşinde köp käpirdiñ jalğız bala,

Qwdayım järdem bersin, nağılıp jür.

Qayratı jas balanıñ sonday bwzıq,

Käpirdi jürgen jerde jol qılıp jür.

Bolğansın atı äyel, ne şara bar,

Balanıñ boldırğanın qız bilip jür.

 

Äskerin Tabut patşa qırdıradı,

Jüregin at basınday soldıradı.

1020     Soğısıp köp käpirmen demin almay,

Mwhammed-Hanafiya boldıradı.

 

Köp käpir bir balanı ayasın ba,

Etine elu jara saldıradı.

Jolına din islamnıñ janın qiıp,

Şiedey twla boyın qan qıladı.

“Iä, Alla, qor qılma, – dep, – käpirlerge”

Zar jılap Hanafiya qamığadı.

 

Käpirdiñ birtalayı ölip ketti,

Tübine jahannamnıñ janı ketti.

1030     Mahdumnıñ Hanafiya sol uaqıtta

Wrısa almay käpirlermen hali bitti.

Jılaydı Hanafiya jadına alıp,

Atası men Äli Arıslan, Mwhammedti.

 

Älqissa, Hanafiya sol küni damıl almay soğısıp, bek jaralı bolıp, wrısuğa hali kelmey, bwrınğıday ayqaylap, qaharlanuğa dauısı şıqpay, hali ölim haline jetip, tek atınan tüspey, bwrınğıday käpirdiñ bir jağınan kirip, bir jağınan şığa almay, köp käpirdiñ ortasında qalıp, Allağa minäjat qılıp, ekinşi, atası ilän ağaların kelmedi dep, üşinşi, Mädinege Äminanı alıp barıp, analarınıñ didarın körmey qapalıqta qazağa tap boldım ba, – dep nalıp jürdi deydi. Käpirdiñ barşası da jiılıp, bir balanıñ töñireginde qamap jürdi deydi. Sonda da birme-birge bolmay aldına kelgendi qırıp jüripti, Ämina qız alıstan körip, janı aşıp, Äli atam kelmedi dep bir Allağa nalıp, jılap twrğanda, Mädine jolınan haziret Äli, Hasen, Hwsayın kele jatır eken deydi. Sondağı balanıñ häm qızdıñ minäjat qılıp tilep jürgendegi sözderi tek “Alla Tağala, bwl käpirden qwtqar, atamdı körset”, – dep jılaptı deydi.

Jılağan nazımı:

 

Jılaydı dauısı şıqpay: – Ölmedim, – dep,

Ökpelep, haq Payğambar, bilmediñ, – dep.

Hasen menen Hwsayın eki ağam,

Jan atam Äli Arıslan kelmediñ, – dep.

Bir barıp Mädinege Äminamen,

Qosılıp qwrbılarmen külmedim, – dep.

 

1040     Fatima, Hanifamen analarım,

Aq jüzin bw düniede körmedim, – dep.

Bermeseñ öziñ järdem, bir Qwdayım,

Oyım joq bwl käpirden ölmedim, – dep.

 

Eñirep Ämina qız jılap twrdı,

Köz jasın köldey qılıp bwlap twrdı.

“Esine bir Qwdaydı jad qılam”, – dep,

Qorlıqqa neşe türli şıdap twrdı.

“Körset, – dep, – şın haqiqat keremetti”,

Ämina Mwhammedti sınap twrdı.

 

1050     Şara joq, qılar ayla, jılay berdi,

Tilegin Äminanıñ Qwday berdi.

Üş attı Mädineden kele jatır,

Qız bayğws jılap twrıp onı kördi.

 

“Apırım-ay, kele jatqan kim eken?” – dep,

“Atı-jönin swrayın”, – dep köñil berdi.

Atına qamşı basıp qattı jürip,

Qasına älgi adamdar jetip keldi.

 

Älqissa, sol künde Hanafiyanıñ hali ketip, käpirlerdiñ ortasında jür edi. Köp käpir barşası da bir orında, bir balanıñ soñında jür edi deydi. Ämina qız käpirlerdiñ balağa jabılıp jürgenin körip, esi ketip qarap twrğanda üş attı kisige, yağni atası haziret Älige jolığıp, “kimsiñ?” dep atı-jönin swrap, jauap bergeni:

 

– Aldıña, jaqsı adamdar, keldim, – deydi,

İsine bir Allanıñ köndim, – deydi.

1060     Kelesiz at sabıltıp, qattı jürip,

Aytıñız biz ğaripke jönin, – deydi.

 

Türiñiz böten jerdiñ adamısız,

Mekeniñ qay arada, eliñ? – deydi.

Jaqsılar, sizden bwrın jön swradım,

Keşiñiz, qata bolsa sözim, – deydi.

 

Älqissa, haziret Äli, balaları ilän “bwl nağıp jürgen äyel adam?!” dep jön swrasıp, Äminamen söyleskeni:

 

– Swrasañ, Mädinede elim, – deydi,

Aytayın, swrasañız jönim, – deydi.

Allanıñ şınımenen süygen qwlı,

Swrasañ, Nwr Mwhammed babam, – deydi.

1070     Joldasım qasımdağı eki jigit –

Hwsayın, Hasen ğazı balam, – deydi.

Swrasañ, özim atım – haziret Äli,

Aytayın atı-jönim sağan, – deydi.

Kelemin bir Allanıñ bwyrığımen,

Soğısqan käpirmenen balam, – deydi.

Soğısqan käpirmenen balam edi,

Habarın aytşı bilseñ, mağan, – deydi.

Şırağım, qapalanıp jön swradıñ,

Aytayın atı-jönim tamam, – deydi.

 

1080     Sol jerde Äminanıñ köñili bitti,

Tilegin bergen qızdıñ Qwdiret-ti.

Allanıñ Arıslanın körgennen soñ,

Köñilinen Äminanıñ qayğı ketti.

“Jolıñdı kütip sizdiñ jür edim”, – dep,

Jığılıp Düldüldiñ izin öpti.

 

Qız ayttı: – Järdem bersin jalğız Allañ,

Salıñız köp käpirge aqırzaman.

Balañız Hanafiya – ğaşıq jarım,

Tilegim böten emes, men de balañ.

1090     Zarlanıp jolıñızğa qarap edim,

Kördi ğoy közim jasın Qadir Allam.

 

– Äy, balam, tilek tilep jüremisiñ,

Hanafiya tiri me eken bilemisiñ?

Şırağım, jıldamıraq ayta körşi,

Esitip balam jayın, köñilim tınsın.

 

– Käpirge qırıp oyran saldı, – deydi,

Qılışın qızıl qanğa maldı, – deydi.

Bilmeymin öli ekenin, tiri ekenin,

Köp käpir ortasına aldı, – deydi.

1100     Qolımnan meniñ keler eş närse joq,

Men balañ sorı qaynap qaldı, – deydi.

Allanıñ Arıslanı Äli ediñ,

Käpirden joldasımdı alşı, – deydi.

 

Älqissa, haziret Äli Äminadan balasınıñ habarın esitip, qamap jürgen köp käpirdi körip qaharlanıp, ayqay salıp, Hasen, Hwsayın üşeui käpirdi qırıp, balası Hanafiyanı tauıp alıp, balasınıñ üstindegi jarasın körip qarağan eken deydi. Sonda kökireginde elu jerde jarası bar eken deydi. Sondağı käpirge qaharlanıp qırıp, mwsılman qılğan jeri.

 

Sol jerde haziret Äli qamşı bastı,

Käpirge tolıp jatqan aralastı.

Ayqaydı qaharlanıp salıp edi,

Qırılıp köp käpirdi qara bastı.

Dauısın atasınıñ estigen soñ,

Balası Hanafiya  suday tastı.

1110     Hwsayın, Hasen ğazı, haziret Äli

Sol jerde Hanafiyamen aralastı.

– Uay, ata, mwnşa nege kelmediñ?! – dep,

Hanafiya atasına tökti jastı.

 

Kidirseñ bir azğana öler edim,

Maydanda şıbın jandı berer edim.

Soğısıp jürgenimde qazam jetse,

Jüziñdi qiyamette körer edim.

 

Käpirdiñ qırıp saldım käri-jasın,

Janımdı ayamadım jabılğasın.

1120     Äy, ata, qozğaluğa eş jayım joq,

Sau jer joq, tolğan jara üsti-basım.

Hal ketip, ölispe dep jürgenimde,

Kördi ğoy bir Qwdayım közim jasın.

Qorlıqtı mwnday qayğı körer me edim,

Qasımda birge bolsa Hasen,

Hwsayın menen jan joldasım.

 

Älidiñ neşe türli aylası bar,

Käpirge şanşatwğın nayzası bar.

Balasın şeşindirip qaray qalsa,

1130     Keudede elu jerden jarası bar.

 

Maydanğa balalarmen Äli kirdi,

Käpirdi qaptap jatqan qoyday qırdı.

Jarasın balasınıñ körgennen soñ,

Qaharı kelip qattı, qoymay qırdı.

Käpirdi aş böridey dal-dal qılıp,

Boyadı qızıl qanğa qara jerdi.

 

Älqissa, haziret Äli balalarımen soğıs qıldı deydi. Haziret Älidiñ qolı Tabuttıñ äskerine Hanafiyanıñ qolınan qattıraq tigen sekildi körinedi. Äskerin qoyday qırıp öltirip, qaşırğanın qaşırıp, häm qorıqqanın mwsılman qılıp, Tabut patşanı wstap alıp söylesken jeri.

 

Ayamay haziret Äli qılış saldı,

Tabuttı maydan jerde wstap aldı.

Qorlıqtıñ neşe türli bärin berip,

1140     Közine körsetipti şıbın jandı.

 

– Äy, Tabut, endi bayğws öldiñ, – deydi,

Tübine jahannamnıñ endiñ, – deydi.

Nağıldı meniñ balam mwnday qılıp,

Sen nege mwnday äsker jidıñ, – deydi.

Könbeseñ aytqanıma öltiremin,

Dinine Mwhammedtiñ kirgil, – deydi.

 

– Äy, Äli, balañ qañğıp kelgen, – deydi,

Qorlıqtı türli-türli bergen, – deydi.

Qorlığı balañızdıñ jaman battı,

1150     Diniñdi qabıl körip kirmen, – deydi.

 

Äy, Äli, qızım üşin men jüremin,

Balañnıñ qorlığınan künde ölemin.

Qorlıqqa şıday almay jürgenimşe,

Äy, Äli, qazam jetse endi ölemin.

 

– Äy, Tabut, dinime kir, mwsılman bol,

Han bolıp şaharıñnıñ patşası bol.

Köñiliñdi iman aytıp nwrlandırsañ,

Allağa sen bolarsıñ süyikti qwl.

 

– Men edim Tabut patşa äskerim mol,

1160     Diniñdi qabıl körip almaymın sol.

Diniñe kir deseñ de, men kirmeymin,

Al, Äli, eregisseñ bilgeniñ qıl.

 

Sözine Äli Arıslan eregisti,

Tabuttıñ sol arada basın kesti.

Köp käpir sol arada dinge kirdi,

Qarsılıq qılğandardıñ bärin kesti.

 

Köp käpir Qwday wrıp ölip qaldı,

Şoşıdı körgenderi qızıl qandı.

Qalğanı soğısa almay bäri qorqıp,

1170     Mwsılman sol sipatta bolıp qaldı.

 

Er Äli qaharlansa ne qoyadı,

Şahardı etip mwsılman, han qoyadı.

Bwrınğı pasıq dinniñ bärin tastap,

Toy qılıp, şahar halqı mal soyadı.

 

Mwsılman bolıp şahar halqı qıldı toydı,

Bwrınğı jamandıqtıñ bärin joydı.

Jwfwtlap Hanafiya men Äminanı,

Arıslan ekeuine nekah qidı.

 

Soğısıp Hanafiya jarın aldı,

1180     Öltirip, Tabut patşa qızın aldı.

Qasına qızmet üşin jäne dağı,

Jaria bir-eki qız qosıp aldı.

 

Käpirdiñ soğıs qılğan bärin jeñip,

Er Äli qaytayın dep oyına aldı.

Er Äli balalarımen opır-topır

Şaharına Mädineniñ barıp qaldı.

 

Er Äli Mädinege kelip jetti,

Halıqtıñ Hanafiyağa köñili bitti.

Qosılıp eki ğaşıq bir-birine,

Ekeui mwratına söytip jetti.

Kelisi bar ma, joq pa osı sözdiñ,

1192      Qissasın jazıp Dosı tamam etti.

 

  1. Mwhammed-Hanafiya haziret Äli wğlınıñ Tabut padişamen soğısqanı. Alğaş 1913 jılı Qazandağı Kärimovter baspasında jariyalanğan.

Dastannıñ jırlauşısı – Qazaqstannıñ batıs öñirlerinen (bwrınğı Gur'ev mañınan) şıqqan el aqını  Dosı Tilegenwlı. Kitaptıñ sırtqı betinde onıñ dastandı parsı tilindegi kitaptan alıp, jırlağanı aytılğan. Qadım äripterimen basılğan bwl dastannıñ özge basılımın, yaki nwsqasın jolıqtırmadıq.

Tomğa wsınılıp otırğan dastan OĞK-nıñ Qoljazba qorında saqtaulı. Mätin tüpnwsqa negizinde baspağa äzirlendi.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Sonday-aq, oqıñız

Seyitjappar törege hat

 Maylıqojanıñ tuılğanına 185-jıldığı qarsañına  Maylı qojanıñ bir saylaudıñ sarsañı jaylı Mırzahmet babanıñ tuğan bölesi Qasımhannıñ …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan