شۇعاي حالفە كەنەبايۇلى

قۇرانىمىز–كوممۋنيستىك ۋستاۆ، ۇرانامىز–كوممۋنيزم بولعان كەشەگى ءبىر پارىقسىزداۋ زاماندا قاي جاقسىنىڭ قادىرىنە جەتە الدىق. باسقاسىن بىلاي قويعاندا، تىرىسىندە اۋليە اتانعان ءماشھۇر-ءجۇسىپتىڭ زيراتىن ورتاسىنا تۇسىرگەن يمانسىز قوعام ەل ارداقتىسى بولعان تالايلاردىڭ اتتارىن ۇمىتتىردى. ولاردىڭ قايسىبىرىن ەندى ىزدەپ جاتىرمىز، قايسىبىرىنىڭ اتى-جوندەرى ءبىرجولى ۇمىتىلعان. سونداي ادامداردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – شۇعاي حالفە كەنەبايۇلى.

   بۇل كىسىنىڭ ارعى ءتۇبى قوجالار اۋلەتىنەن. كوپكە بەلگىلى، بۇگىنگى قوجا اتانىپ جۇرگەندەردى ارعى بابالارى كەشەگى قازاق زامانىندا ساحارا دالاعا ورتا ازيا جەرىنەن، ءتىپتى سوناۋ اراب ەلدەرىنەن كەلىپ، قونىستانىپ قالىپ قويعان. بۇلاردىڭ كەيبىرى يسلام ءدىنىن ناسيحاتتاۋشى ميسسيونەرلەر رەتىندە كەلسە، ەندى كەيبىرەۋلەرىن قازاق اراسىنان شىققان داۋلەتتى ادامدار ەلدىڭ مۇسىلمانشا ءتىلىن سىندىرىپ، يسلامعا بەتىن بۇرسىن دەپ، وزدەرى ارنايى الىپ كەلگەن. ءبىر قىزىعى، بۇل قوجالار قازاق ىشىندەگى رۋلارعا ءبىرجولا ءسىڭىسىپ كەتىپ،  تالاي ونداعان جىلدار سول رۋدىڭ اتاۋىن يەلەنىپ، تۋىس-تۋعان بولىپ كەتكەنى تاعى دا راس. مىسالى، ءوزىمىز اڭگىمە ەتكەلى وتىرعان شۇعاي حالفەنىڭ اتالارى دا مۇسا مىرزانىڭ زامانىندا  (مۇمكىن ودان دا ءارى) باياناۋلا جەرىنە كەلىپ، قارجاس ىشىندەگى جاۋلىباي اتاسىن ءبىرجولا ءسىڭىپ كەتكەن دەسەدى.

–سوناۋ زامانداردا ءدام ايداپ ارقا جەرىنە جەتكەن بابامىز وزىمەن بىرگە ەكى ءىنىسىن ەرتە كەلگەن ەكەن. بىراق باۋىرلارى بۇل جاقتى جەرسىنبەي، قىسى قاتتى بولادى ەكەن دەپ، كەلەسى جىلى كەيىن قايتىپ كەتەدى. ال، وسى جاقتا قالا بەرگەن سول بابامىزدى جاۋلىباي بالالارى ءوز ورتالارىنا الىپ، الدىنا مال سالىپ، باسىنا وتاۋ كوتەرىپ بەرىپتى. وسىدان كەيىن ول كىسى مەدرەسە اشىپ، ەلدى يماندىلىققا تارتىپ، بۇل جاقتا ءبىرجولا قالا بەرگەن، – دەپ اڭگىمەلەيدى قۇمدىكول اۋىلىندا تۇراتىن شۇعاي حالفەنىڭ ۇرپاعى تەمىرتاي اقساقال.

وسى تەمىرتاي ارىستانبەكوۆ اعامىز ءوز اتاسى شۇعاي حالفە جايلى كەزىندە ۇلكەندەردەن ەستىگەن ءبىراز اڭگىمەسىن ورتاعا سالىپ ەدى.

–كەشەگى وتكەن كەڭەس زامانىندا اتامىز شۇعاي حالفە جايلى ۇلكەندەر ءاردايىم اڭگىمەلەپ وتىراتىن. ول كەزدە وندايعا كىم ءمان بەرگەن. ءبىرىن ۇقساق، ءبىرىن ۇقپادىق. اسىرەسە، ءابۋشارىپ قوجاعۇلۇلى دەگەن قۇيما قۇلاق قاريا بولعان، سول كىسى كوپ ايتاتىن. بابامىز جايلى ءبىراز اڭگىمەلەر سول ءابۋشارىپ اقساقالدىڭ ايتۋمەن ەستە قالدى. ءتىپتى سوناۋ جىلدارى شۇعاي اتامىزدىڭ جاتقان جەرىن كورسەتىپ، ءبىزدىڭ اتا-تەگىمىز جايلى انىقتاپ ايتىپ بەرگەن دە سول ابەكەڭ ەدى. جاسىراتىنى جوق، بىزدەر بىرنەشە ۇرپاق قارجاس-جاۋلىباي ىشىندە وسكەسىن، ءوزىمىزدى جاۋلىباي اتاسىنان تارايمىز دەپ كەلدىك. ءتىپتى كەيبىر تۋىستارىمىز ءالى دە سولاي دەيدى. ال، شىندىعىندا بىزدەر قوجالار اۋلەتىنەنبىز.

ءابۋشارىپ اقساقال: «شۇعاي حالفە – مەنىڭ سۇندەت اتام، ەلگە شاپاعاتى كوپ تيگەن كىس»، – دەپ وتىرۋشى ەدى. ابەكەڭنىڭ ايتۋىنشا، حالفە اتامىز كوتەرىلىپ اۋىرعان، اقىل-ەسىنەن اۋىسقان ادامداردى كوپ ەمدەپتى. ەشكىمگە بوي بەرمەي، بايلاپ-ماتاپ اكەلگەن قانداي سىرقات ادام بولسا دا، حالفەنىڭ الدىنا كەلگەندە تۇك بولماعانداي ءيىلىپ سالەم بەرىپ، ۇيىنە قۇلان-تازا جازىلىپ قايتاتىن كورىنەدى. قينالىپ بوسانا الماي جاتقان ايەلدەرگە اپارسا، اياتىن وقىپ، ەتەگىنەن ءبىر قاققاندا، بالا شىر ەتىپ دەرگە تۇسە قالادى دەپ وتىراتىن كوزى كورگەندەر.

ء–ابۋشارىپ اقساقالدىڭ شۇعاي حالفە جايلى تاعى ءبىر اڭگىمەسى مىناداي، –دەيدى تەمەڭ. –تاستىكولدە ساعا دەيتىن جەر بار. ەرتەدە كولدىڭ سول تۇسىنان سۋعا قوي توعىتادى ەكەن. وسىلاي وتار قويدى ايداپ اكەلىپ، توعىتىپ جاتقاندا، كەنەتتەن الاي-دۇلەي قاتتى داۋىل تۇرىپ، قويلاردى تولقىن ايداپ اكەتەدى. حالىق ۋ-شۋ بولىپ، نە ىستەرگە بىلمەي ساسادى. جاعاداعى ەلدىڭ شۋلاپ جاتقانىن ەستىگەن حالفە نە بولدى دەپ ۇيدەن جۇگىرىپ شىعىپتى. تولقىن قۋىپ اكەتكەن قويلاردى كورگەسىن، شۋلاماڭدار، تۇك تە ەتپەيدى دەپ، اياتىن وقىپ، سۋدىڭ بەتىمەن قارا جەردە جۇرگەندەي جۇگىرىپ بارىپ، شاپانىنىڭ ەتەگىمەن جاسقاپ، وتار قويدى جاعاعا ايداپ الىپ شىققان ەكەن.

ء–بىر قىزىعى، ول كىسىنىڭ سۋعا باتپايتىنىن ۇلكەندەردىڭ اۋزىنان تالاي مارتە ەستىدىك قوي جاس ۋاعىمىزدا. بىراق ونى كەزىندە كىم كەرەك قىلعان. قازىر سول ىسىمىزگە وكىنەمىز، – دەيدى تەمىرتاي اعامىز. –بابامىز قوجا بولعاسىن، ارينە، ول كىسى بالا سۇندەتتەگەن. جانە ءبىر عاجابى، سۇندەتتەلەتىن بالاعا كۇندىز تيىسپەيدى ەكەن. ويىن بالاسى عوي، ۇرەيىن المايىق دەپ، الگى بالالاردى تۇندە ۇيىقتاپ جاتقان جەرىندە سۇندەتتەپ تاستايتىن كورىنەدى. بۇعان دا تاڭقالماسقا بولمايدى.

–شۇعاي حالفە بابامىز جايلى ەل اقساقالدارىنىڭ مىنا ءبىر اڭگىمەسى دە ەسىمدە قالىپتى، – دەپ جالعادى تەمىرتاي اعا. –قيىنشىلىق ۋاقىتتاردا، اشارشىلىق جىلدارى ەل ءىشى كولدىڭ قۇسىمەن، دالانىڭ قويانىن اۋلاپ كۇنكورىس جاساعانىن ەستىپ جۇرەمىز. ءبىر قىزىعى، باسقالار قۇستى مىلتىقپەن اتىپ السا، شۇعاي اتامىز قولمەن ۇستايدى ەكەن. ءادىسى مىناداي: قامىستان سالىندى سەكىلدى قىلىپ توقىپ، سونى باسىنا كيىپ، سۋدىڭ ىشىمەن بارىپ، ءجۇزىپ جۇرگەن قازداردى اياعىنان ۇستاپ الادى ەكەن.

ءبىر تاڭقالارلىعى، شۇعاي حالفە ءوزىنىڭ دۇنيەدەن وزاتىن كۇنىن الدىن الا بولجاپ، ابۋشارىپكە قابىرىن قاي جەردەن قازاتىنىن كورسەتىپتى. جانە بىلاي دەپ وسيەت ايتقان ەكەن: «مەنى كومگەسىن، جىلقىمنىڭ ۇيىرىندەگى ايعىر ءبولىنىپ كەلىپ، قابىرىمنىڭ باسىندا ەكى كۇن تۇرادى. سوسىن ونى سويىپ، ەتىن ەلگە تاراتىپ بەرىڭدەر. باسىن ءوزىمنىڭ قابىرىمنىڭ جانىنا كومىڭدەر» – دەيدى. ايتقانداي، حالفەنى كومگەسىن، كۇرەڭ ايعىر ۇيىردەن ءبولىنىپ كەلىپ، زيرات باسىندا تاپجىلماستان ەكى كۇن تۇرىپتى. ءوزى تاپسىرعانداي، ونى سويىپ، ەتىن ەل-جۇرتقا «قۇدايى» دەپ تاراتىپ بەرەدى.

–بابامىزدىڭ جىلقىسى ىلعي كۇرەڭ بولىپ كەلەدى ەكەن. ءوزى ولگەسىن، وسى جىلقىدان دا بەرەكە كەتكەن ەكەن. بىزدەر كەيىن، 1970 جىلى ءابۋشارىپ اقسقالادىڭ كورسەتۋىمەن بابامىزدىڭ باسىن كوتەرىپ، تاس قويدىق. تاعى ءبىر تاڭقالارلىق شارۋا، قابىرىنىڭ اياق جاعىن قازىپ كورىپ ەدىك، جىلقىنىڭ قۋ باسى شىقتى. بۇل سول باياعى كۇرەڭ ايعىردىڭ باس بولسا كەرەك. قايتادان سول جەرگە كومىپ قويدىق، – دەيدى تەمىرتاي اعا.

باياناۋىل جەرىندە جاساپ وتكەن، اللانىڭ شاراپاتى قونعان جانداردىڭ ءبىرى –وسى شۇعاي حالفە. كەزىندە بۇل سەكىلدى ادامدار جايلى مالىمەت جيناپ، دەرەك ىزدەستىرگەن ەشكىم بولعان جوق. ايتپەسە، شۇعاي حالفەگە بايلانىستى تالاي-تالاي تاڭداي قاعارلىق وقيعالار بولعانى انىق. ونى بىلەتىن ادامدار بۇگىن ارامىزدا جوق. سول زاماننان ۇزىك-ۇزىك بولىپ جەتكەن شامالى اڭگىمە وسىنداي.

                               سايلاۋ بايبوسىن،

پاۆلودار وبلىسى باياناۋىل اۋدانى

 

 

سونداي-اق، وقىڭىز

سارمانقوجا جۇنىسقوجاۇلى (1850-1924)

سارمانقوجانىڭ كۇرەسكەنى 1893 جىلدىڭ كۇزى. جارمەڭكەگە تىگىلگەن ۇيلەردىڭ سانى اسا كوپ. قالانىڭ قىرات جەرىندە ورنالاسقان …

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان