Basqı bet / Ğalımnıñ hatı / Ğibrattı ğwmır

Ğibrattı ğwmır

(Mäulen Balaqaev ömiri men şığarmaşılıq qızmeti jayında)

(1907-1995)

Bala Mäulen

Soğıstan bwrınğı jäne soğıstan keyingi san qwbılğan auır jıldarda mektep körgen qazaq balası tügel Mäulen Balaqaev degen esimdi köñiline toqıp, kökeyine jattap ösken. Olay bolatını bwl adamnıñ bükil sanalı ömiri qasietti qazaq tiline qızmet etudiñ asqan ülgisi ispetti boldı. Ol jarıq düniede 88 jıl ömir sürdi. Eger onıñ tilge ıntıqtığın mektepke barğan küninen eseptesek, (şınında solay esepteu kerek te)  sonıñ 80 jılı qazaq tiliniñ qırı men sırına üzdiksiz üñilumen ötken eken.

Densaulıqtıñ arqasında 80, 90-dı qayırıp jatqan jandar az ba, ömirde. Äñgime, qwdaydıñ kisi talayına ölşep bergen osınau özgeşe siın kimniñ qanday joldarğa tüsip, qalay ötkizuinde ğoy. Osı rette Mäkeñ ömirine sanalı közben üñiler bolsaq, nebir ğajayıp sätterdi, şırğalañı men sır tolğarı köp kezeñderdi köz aldımızğa keltirgendey bolarıñız haq.

Qazaqstan Respublikası Wlttıq Ğılım akademiyasınıñ akademigi, filologiya ğılımınıñ doktorı, professor, Qazaqstan Respublikasınıñ eñbek siñirgen ğılım qayratkeri, QazSSR Ğılım akademiyasınıñ Ş.Uälihanov atındağı sıylığınıñ laureatı Maulen Balaqaev 1907 jılı qaraşa ayınıñ 7-sinde Şımkent oblısı Türkistan audanınıñ Şağa auılında şarua otbasında düniege keldi.

Qatal tağdır onı äu bastan ayamay-aq qaqpaqıldağan. 3 jasında äkeden, 10 jasında şeşeden ayırğan. Qazaqtıñ ejelgi şaharı Türkistan mañındağı şağın auıl Şağada 1907 jılı düniege kelgen Mäulendi bala kezinen-aq osınday tağdır kütip twrdı. Osı bir şerge tolı auır jıldarın Mäkeñ 1992 jılı «Jalın» baspasınan jarıq körgen «Zerde baspaldaqtarı» degen ömirbayandıq äñgimelerinde «Anam qaytıs bolğan soñ, bizder Şağanıñ şaqa balapanınday şiqıldap, köz jasımız köl bolıp, «sorı qaynağan jetimder» atalıp, daliğan suıq üyde bir jatıp bir twrıp jüre berdik. Qayğılı köñilsiz ömir endi bastaldı» (5 b.) dep jazadı. El ağasız, ton jağasız bolmaytını ras. Ol balalıq şağın ağalığı men jağalığın körsetken, Besarıq stansasında twratın nağaşılarınıñ qolında tınımsız eñbekpen ötkizedi. Mamıt nağaşı «… meni ayamay jürip, eñbekke bauludıñ bekem jibi şiırşıqtana berdi, şiırşıqtana berdi. Sol üşin qazir nağaşılarıma rahmet aytamın», – deydi Mäkeñ. Osılay şiırşıqtana tüsken ömir jibi onı birtindep şirıqtırıp, bilim jolına alıp şığadı. Jastayınan qolına alğan isti ayağına jetkizbey tınbaytın qasiet Mäkeñmen öle-ölgenşe birge bolğanın biz öz közimizben körip, tañdanatınbız. Aqtıq demi bitkenşe qolınan qalamı tüspegen jannıñ birde bolsa biregeyi osı Mäkeñ – Mäulen Balaqaywlı.

1918-20 jıldarğı jaña zaman şarpuı Besarıqqa da jetip, panasız balalar üşin internat aşıladı da, Mäkeñ äuelde soğan jayğasadı. Biraq ol köp wzamay jabılıp qaladı da, ol qaytadan nağaşınıñ qolbalası retinde siır bağıp jüre beredi. Äytsede qatarınan köş ilgeri oylaytın auıl aqsaqalı Sapabektiñ oqu jöninde aytqanı jas öskin Mäulenniñ qwlağınan ketpey, arman aulaydı tolğandıradı. Sol arman aqırı oquğa degen wmtılıs onı 1925 jılı Şımkent qalasına jeteleydi. Mwnda ol pedtehnikumda (1925-1929) oqidı. Bala şäkirttiñ oquğa degen ıntası özgeşe bolatın. Osı ıqılas, ıntasına oray J. Aymauıtov siyaqtı wstazdıñ aldın köru birden onıñ söz önerine degen qwştarlığın üdete tüsedi. Osı äsermen oğan eliktep birneşe äñgime de jazadı. Wstazdan qoldau tapqan «Künswlu», «Kezdese ketti», «Qarataydıñ apası», tärizdi birneşe äñgimeleri J. Aymauıtovqa wnağan. Wstaz joldamasımen kezinde bwlardıñ qaysıbiri baspa jüzin de körgen jariyalanğan bolatın. Eger jazuşılıq joldı tañdağan bolsa da, Mäkeñniñ belgili qalamgerler qatarına qosıları kädik edi dep şamalaytınımız osığan baylanıstı.

Alaydı, «jazuşı bolsam qaytedi» dep qanşama qızıqqanmen, ömir jolı onı basqa arnağa, til arnasına salıp jiberdi. Bwğan negizgi sebepşi bolğan qazaqtıñ twñğış lingvist professorı äygili wstaz Qwdaybergen Jwbanov bolatın.

M. Balaqaev tehnikumdı bitire salısımen ağartu jwmısımen aynalısadı. Onı 1929 jılı bitirgen soñ, biraz uaqıt äueli halıqqa bilim beru salasında nwsqauşı, keşikpey audandıq oqu böliminiñ meñgeruşisi qızmetterin atqaradı.

1929-1931 jj. Mäkeñdi jas maman retinde qalıptastırğan qiın jıldar. Mektepterde, Şu audandıq oqu böliminde qızmet ete jürip, aştıq jaylağan eldiñ siqın körip janı küyzeledi. Qazaqtı malınan ayırıp, sansıratıp tastağan Goloşekin sayasatınıñ zardabına iştey narazılıq aytıp qınjıladı. Sodan qazaqtı qwtqarudıñ joldarın izdep alaswradı. Bilim jolın tañdaydı. Şımkent pedtehnikumı sol kezde Äulieata qalasına köşiriledi. Mäkeñ de oquın sonda jalğastıradı. Onda Üsenov, Jayıqbaev, Baydunov, Aymauıtov, Täjibaevtar sabaq bergen. Sol bir qaharlı da qansoqtı jıldarda qamığa jürip, qayrattanğan jas maman öz bilgenin elge bergisi keledi. Söytip özinşe qolqabıs etkisi keledi. Adam tüsinip bolmaytın alapat qırğınnıñ sebep-saldarına üñilip, öziniñ bilimi äli jetkiliksiz ekenin sezedi de, 1931 jılı Şudağı qızmetinen öz ötinişimen bosanıp, QazPI-ge kelip oquğa tüsedi. Osı instituttağı tört jıl onıñ bilikti de bilimdi azamat bolıp qalıptasuına ayrıqşa äser etti.

Ol kezde institutta S. Seyfullin, Q. Jwbanov sındı wstazdar däris beretin. Negizinen şäkirttiñ bolaşağın ayqındap alu köp jağdayda wstazğa baylanıstı boladı emes pe? Basqanı qaydam, öziniñ aytuına qarağanda, Mäkeñniñ qazaq til bilimi mamandığın tañdauı Q. Jwbanovqa tikeley baylanıstı bolğan. Kezinde odan däris alğan şäkirtteri men zamandastarınıñ da aytuı boyınşa, Qwdekeñniñ önegesi özgeşe bolğanğa wqsaydı. Äsirese, onıñ bilimge susağan jastardıñ tilge beyimdileri men zeyindilerin tani biletin köregendigi kim-kimdi de tañqaldırmay qoymağan. Basqanı qoya twrıp, Mäkeñniñ bolaşağı ülken ğalım, zerek tilşi bolğanın tap basıp tanuı ğajap emes pe?! Söytip ol wstazdıñ özin jaqsı köre otırıp, pänine qwştarlığı artadı. Oğan dälel retinde belgili til mamanı Ädil Ermekovtıñ mına bir jazıp qaldırğan esteliginen bir üzikti eske alğan jön siyaqtı.

«Äli esimde, 1935 jıldıñ kökteminde Leningradtan demalısqa kelgenimde Mäulen «Qazaq tilindegi kömekşi sözder» degen taqırıpta Almatıdağı Qazaq pedagogikalıq institutında bayandama jasadı. Osı bas qosudı Qwdaybergen Jwbanov basqardı. Bayandama jöninde studentter pikirin tıñdap bolğan soñ, Qwdaybergen ağa qorıtındı jasap, jas ğalımnıñ tırnaqaldı zertteuiniñ nätijeli ekenin, Mäulendi qazaq til biliminiñ körnekti ğalımı boladı degen ümiti zor ekenin aytqan edi. Aqırı solay boldı da».

Wstaz ben şäkirt arasında osılayşa özgeşe bir sıylastıq pen senim payda boldı. Ä degennen ornağan osı sıylastıq mäñgilikke qalğanday. Mäkeñnen ümitiniñ zorlığı sonşama, Q. Jwbanov onı institut bitirisimen, Leningradqa aspiranturağa (1934-37) jiberedi.

Ol 1931-1935 jıldarı Abay atındağı Qazaq pedagogikalıq institutında oqidı. Ğılımğa beyim qabiletimen student kezinen-aq közge tüsedi, institut bitirgen soñ joldamamen Sankt-Peterburg universitetine aspiranturağa attandı. Universitet qabırğasında ötkizgen jıldarı onıñ bılayğı şığarmaşılıq jolın ayqındap berdi. Mwnda I.I.Meşaninov, S.E.Malov, A.K.Borovkov, A.N.Samoyloviç, L.V.Şerba sındı ğwlamalardan däris tıñdaydı, ozıq mektep ülgisin köredi, tiyanaqtı tereñ bilim aladı. Oqi jürip, redaktor men audarmaşı dayındaytın kursta qazaq tilinen sabaq beredi. Söytip, otızdan endi ğana asqan jas jigit älemde bay dästürmen äygili Leningrad sındı iri mädeniet oşağında tereñ bilim alıp, bılayğı wzaq ğılım jolında, wstazdıq eñbekte qwnarlı bastau, jetek bolar mol täjiribe jinap elge oraladı.

Almatıda türli joğarı oqu orındarı jüyesinde, zertteu mekemelerinde üzdiksiz qızmet etedi: äueli jurnalister dayındaytın Kommunistik universitette kafedra meñgeruşisi, keşikpey jañadan qwrılğan şet el tilderi institutınıñ twñğış rektorı qızmetine tağayındaladı.

Osınşama mol bilim jinaqtağan jas mamannıñ endigi eñbek jolı äli ayqara aşıq emes-tin. Oğan öte qiın da kürdeli kezeñde qızmetke kirisuge tura keldi. Qolınan is keletin eldiñ ardaqtı azamattarı birinen soñ biri «Halıq jauı» atanıp, Sibirge aydalıp, asılıp, atılıp jattı. Ömirdi küdik pen küñgirt oylar jayladı. Aynalañnıñ bärine senimsizdikpen qaraytın qaralı künder jetip, estiyar azamattıñ eñsesin kötertpey jatqan 1937 jılı arıñ men janıñdı saqtap, eline septigi tier eñbek jasau tipti de qiın bolatın. Anau da jau, mınau da jau dep birin biri jarısa körsetip jatqan swrqiya zamanda M. Balaqaywlınıñ moynına ülken jük artıldı. 1937 jıl qorğalatın kandidattıq jwmıstıñ 1941 jılğa deyin sozıluında osınday özindik sır bar bolatın.

«Baytal tügil bas qayğı» bop twrğan zamanda jeke bastıñ müddesi jayına qaldı da, el mwqtajın öteudiñ san-sapalaq tapsırmalarına Mäkeñ belşesinen batadı. Jappay Repressiyadan sıpırılıp ketken ataqtı mamandardıñ ornın joqtatpay oqulıqtar jazu, studentterge däris oquğa tura kelgendikten, qorğau mäselesi keyinge qalğan bolatın. Alayda 37-niñ älegi onı da aman qaldırmadı. Partiya qatarınan şığarılıp, «Qwdaybergenniñ qwyırşığı», «Japannıñ şpionı» degen aydar tağılıp, gazetterde bwrqıratıp sınap jazıp jatqanmen, tumısınan adaldıq pen eñbek jolın tañdağan Mäkeñniñ itjekkenge aydalmay aman qalğanı Qazaq til bilimi üşin ülken olja boldı.

Sara Mäulen

M. Balaqaevtıñ ömirdiñ qay sätindegi qalpın alsañız da bir ornıqtılıqtı, principşildikti, ädilettilik pen adamgerşilikti bayqap otırasız. Onıñ wstazdıq önegesi men ğwlamağa tän parasattılığı özgeşe bir dastanğa ılayıq. Äsirese ol kisiniñ eñbekqorlığı wstazdıq öner men zertteuşilik qabiletinen ayqın tanıladı.

1917 jıl men 1932 jılğı aşarşılıqtı, 1937 jılğı apat pen 1941-1945jj. joyqın soğıstı, 1951 jılğı dürbeleñdi bastan keşirgen, solardan azamattıq arınıñ tazalığımen aman ötken ğwlamanıñ qaldırğan mol mwrası qazaq halqınıñ, täuelsiz elimizdiñ, qazaq lingvistikasınıñ igiligi bolıp esepteledi.

Onıñ qay eñbegi de ünemi zäru mäseleni qamtıp otırğan. Ol 1941 jılı «Qazaq tilindegi kömekşi sözder» degen taqırıpta jazılğan kandidattıq dissertaciyasın oydağıday qorğap şığadı. Qaharlı 1942-1943 jıldarı Wlı Otan soğısına qatısadı. Stalingrad tübindegi şayqasta auır jaralanıp, Almatığa qaytıp keledi. Kelisimen bwrınğı ğılımi-wstazdıq qızmetin äri qaray jalğastıradı.

1942 jıldan bılay qazirgi Äl-Farabi atındağı Qazaq Wlttıq universitetiniñ qazaq tili men ädebieti kafedrasınıñ docenti, al 1945 jıldan bastap onıñ meñgeruşisi qızmetin atqaradı. Osı jıldarı Qazaq SSR Ğılım akademiyasınıñ Til, ädebiet (qazirgi Til bilimi) institutında zertteu jwmıstarın qosa jürgizedi. Ol mwnda köp jıldar boyı grammatika, til mädeniet bölimderiniñ meñgeruşisi qızmetin qosa atqaradı.

M.B.Balaqaev 1950 jılı qazaq tilindegi jay söylem mäseleleri boyınşa Mäskeude doktorlıq dissertaciya qorğadı. Keyin bwl eñbegi jeke kitap bolıp şıqtı. Ol – bwl saladağı twñğış monografiyalıq zertteu. 1958 jılı Qazaq SSR Ğılım akademiyasınıñ korrespondent müşesi bolıp saylanadı.

1967 jılı «Qazaq SSR halıq ağartu isiniñ üzdigi» belgisi, 1968 jılı «Qazaq SSR eñbek siñirgen ğılım qayratkeri» atağı, 1986 jılı «Qazaq ädebi tili men onıñ normaları» (Almatı, 1984) attı monografiyası üşin Qazaq SSR Ğılım akademiyasınıñ Ş.Ş.Ualihanov atındağı sıylığı berildi.

Ğalımnıñ şığarmaşılıq qarımı jalpı janjaqtı äri san salalı. Ol grammatika, orfografiya, terminologiya, til mädenieti, stilistika, körkem ädebiet tili, ädebi til problemaları jönindegi jiırmağa juıq kitap, eki jüzdey ğılımi eñbek jariyaladı. Bwl salalarğa barğan adam onıñ eñbekterin attap öte almaydı. Äsirese, qazaq tiliniñ twñğış ğılımi grammatikası bolıp esepteletin «Qazirgi qazaq tiliniñ» (1954) jazılıp, jarıq köruinde M. Balaqaevtıñ ülesi mol. M.B.Balaqaevtıñ bwl orayda basa aytıluğa tiisti eñ şoqtıqtı ülken eñbegi – jay söylem sintaksisi, söz tirkesi, til mädenieti problemaların bükil turkologiya köleminde alğaş zerttegen ğalımdardıñ biri, äsirese, onıñ grammatikalıq zertteuleriniñ ornı bölek. Olar negizinen sintaksis problemalarına arnalğan. Balaqaev bwl salada «Jay söylem tipteri», «Qazirgi qazaq tili. Sintaksis» tärizdi birneşe irgeli morfologiyalıq jwmıstar jariyaladı. Bwl zertteulerinde tek qazaq til bilimine emes, bükil türkologiya üşin mäni bar birqatar teoriyalıq tıñ şeşimdi twjırımdar jasaydı.

«Jay söylem sintaksisi» men «Qazaq tilindegi söz tirkesteriniñ türleri» (1957) degen eñbekteri otandıq jäne älemdik deñgeyde joğarı bağalanğan. Bwl kitapqa belgili francuz türkitanuşısı Bazen pikir jazdı da, bwl pikir Parij lingvistikalıq qoğamınıñ byulleteninde basılıp şıqtı. Bwl qadirli wstaz eñbekteriniñ ğılımi teoriyalıq öresiniñ qanşalıqtı joğarı ekenin tanıtsa kerek.

Osı keyingi atalğan eñbeginde ol öziniñ wstazı N. K. Dmitriev jäne N. A. Baskakovtarmen pikir talasına barıp, oy jarıstıradı. Bwl da köp zertteuşi boyınan körine bermeytin batıldıq bolatın. Olar Mäkeñ dälelderine qwlaq türdi. Ol qazaq tili sintaksisin, onıñ işinde, söz tirkesin büge-şügesine deyin zerttep, onı öz aldına bölek qarastırudı tileytin til salası ekenin däleldep, teoriyalıq twjırımdama jasaydı.

KSRO ĞA-nıñ korrespondent müşesi, PĞA-sınıñ tolıq müşesi, professor N.K.Dmitriev M.B.Balaqaevtıñ «Qazaq tilindegi jay söylemder türleri» attı eñbegine jazğan recenziyasında oğan joğarı bağa beriledi: «M.B.Balaqaev barlıq principti mäseleler jönindegi öz oyın bedeldi adamdardıñ jekelegen pikirlerimen tipti säykespese de, batıl aşıq aytadı. Sonday-aq M.B.Balaqaevtıñ jwmısında tek qana qazaq tili emes, türki tobına jatatın köptegen tilder üşin de paydalı birqatar ğılımi jañalıqtar bar».

M. Balaqaev ädebi til problemasın ünemi qadağalaumen boldı. Onıñ nätijesi 1984 jılı «Qazaq ädebi tili jäne onıñ normaları» degen atpen kitap bolıp jwrtşılıq qolına tidi. Mwnda ol bwrın-soñdı aytılıp, jazılıp jürgen pikirlerdi sarapqa salıp, mädenietti ğılımi pikirtalastıñ ülgisin körsetedi. Ädebi til degenimizge naqtı anıqtama beruge tırıstı. Onıñ şegi men şeñberin körsetti. Sonımen birge qazaq tilinde norma mäselesiniñ qalıptasu jayın qarastırıp, özindik wstanımın berdi. Qısqası, bwl kitap, äli künge eşbir zertteuşini beyjay qaldırmay, pikir talasına jetektep keledi.

1987 jılı jarıq körgen «Qazaq ädebi tili» attı kölemi 20 b.t. asatın eñbegi osınday twşımdı oylar men tolğanıstar nätijesin tanıtatın öte qwndı dünie boldı.

Joğarıda at üsti aytılğan jazu men emle mäselesi de Mäkeñ nazarınan tıs qalmağan özekti salalar bolatın. Onıñ 1948 j. «Orfografiyalıq sözdigi», 1952 jılı jarıq körgen «Qazaq orfografiyası men grafikası mäseleleri» degen eñbekteri osı sala boyınşa örbitilgen oy-pikirlerge mwrındıq bolğanı mälim. Bwl eñbekter kezinde qazaq tilinde sauattı jazu amaldarın körsetken mwqtajdığımızdı ötegen dünieler edi.

Ol qazaq lingvistikasınıñ osı salalarında öziniñ ğılımi mektebin qalıptastırdı. «Qazaq tilindegi söz tirkesiniñ negizgi tipteri» attı monografiyası – onıñ osı problemamen baylanıstı köp jılğı ğılımi izdenuleriniñ nätijesi. Bwl taqırıpta ğalımnıñ köptegen şäkirtteri de oydağıday zertteu jwmıstarın jürgizude. Söz tirkesiniñ türli teoriyalıq mäselelerine arnalğan onnan astam monografiya jazıldı. M.B.Balaqaev qazaq til biliminiñ osı atalmış salasındağı layıqtı ornı bar bas twlğa sanaladı.

Eger professor M.B.Balaqaev mektebi turalı aytar bolsaq, birinşi kezekte ol söz tirkesi problemalarına arnalğan zertteulerinen ayqın körinedi. Osı mäsele töñiregindegi köp jılğı ğılımi izdenis nätijesi retinde, äsirese onıñ «Qazaq tilindegi söz tirkesteriniñ negizgi türleri» attı kitabın atauğa boladı.

Professorlar N.K.Dmitriev pen A.N.Baskakov pikirlerine qarsı öz dälelderin keltire otırıp, M.B.Balaqaev söylemderdi söz tirkesterinen ajıratudıñ özindik basqaşa türdegi kriteriylerin anıqtaydı.

Bwrın bizde joğarı oqu orındarına arnalğan oqulıqtarda «Jay söylem sintaksisi» deytin eki bölim bolsa, qazir oqulıqtarda joğarıda körsetilgen eki bölimnen basqa jaña «Söz tirkesi» bölimin köremiz. Mine, bwl da professor M.B.Balaqaevtıñ özindik ülken jañalığı retinde bağalanuğa tiis.

Körnekti otandıq türkitanuşılardıñ biri A.K.Borovkov kezinde M.B.Balaqaevtıñ eñbekterin joğarı bağalay kelip, bılay dep jazğan bolatın: «Sintaksis teoriyası, söz tirkesiniñ türleri jönindegi alğaşqı zertteulerde (E.I.Ubryatova, M.B.Balaqaev) öte qızğılıqtı jäne bolaşaqta şeşilui tiis ayası keñ soñı mäseleler bayqaladı» (Borovkov A.K. Izuçenie tyurkskih yazıkov v SSR. VYA.1961.№5. S.15.).

M. Balaqaevtıñ redakciyasımen basılıp şıqqan 30-dan astam monografiyalıq, onıñ jetekşiligimen qorğalğan 44 dissertaciyalıq jwmıstı esepke alsaq, sonday-aq türli ğılımi keñestermen respublikalıq, halıqaralıq konferenciya, jiındarda jasalğan bayandamalar men habarlamalar onıñ ğılımi ömirdegi ornı bölek özgeşe twlğasın äygiley tüsedi. Basqanı bılay qoyğanda 1938 jıldan bergi köbi qaytalap basılğan 1, 2, 3, jäne 9 klastar  üşin jazılğan oqulıqtarınıñ özimen de Mäkeñ tarih jadında qalar edi. Bwlar mektep oquşılarınıñ sauatın jetildirgen qwndı oqulıqtar.

Ol aqırın jürip, anıq basu arqasında talay därejeli qızmet atqarıp ataq, abıroyğa ie bolğan adam. Şet tilder institutınıñ twñğış rektorı, QazMU-diñ kafedra meñgeruşisi, A. Baytwrsınwlı atındağı Til bilimi institutınıñ bölim meñgeruşisi, WĞA korrespondent müşesi, professor t.t. Mäkeñniñ tereñ bilimi men aqıl-parasatın, biik mädenietiniñ özderi izdep tapqan orındı därejeler. Qanday madaq söz estise de swlu da sıpayı qalpınan özgermeytin, bolmaşığa asıp-tasıp, küyip-pispeytin ärbir ortanı ädemi qaljıñ aralastıra jadıratıp otıratın tamaşa wstaz ömiri men şığarmaşılıq öneriniñ biz qadir twtqan keybir twstarı mine osınday. Täyiri ömiri önegeden twratın ğwlama jaylı söz bir äñgimemen biter deysiz be? Bizdiñ ğalım bolıp qalıptasuımızğa äseri mol bolğan wstaz äruağına bas iip, tağzım etu räsimi jalğasa bermek…

Dara Mäulen

Wstaz turalı söz aytudıñ tipti ol jayında oylanıp, qolıma qalam wstağan sayın qinalatınım ras. Öziñniñ äri adam, äri ğalım bolıp qalıptasuıña ölşeusiz zor ıqpal etken wstaz eñbegin qalay bağalay almaqpın. Adamnıñ közi tiri kezinde pendeşilik pe, älde alañsızdıq pa, äyteuir köp närsege köñil audara bermeysiñ. Jalğan dünieniñ künderdiñ bir küni bolğanda kilt üzilerin de oylap jatpaysıñ. Söytip jürip qasıñda künde birge bolıp ömir sürip jatqan adamnıñ bir basında kisi qızığar qanşama qasiet bar ekenin sezseñ de sezbegendey, körseñ de körmegendey bolıp jüre beretini ökinişti-aq! Endi mine, qadirmendi wstazım Mäulen Balaqaevtıñ mäñgilik mekenine sapar şegip, tirilerden alıstağan sayın, kezinde eskermegen estelikti eske tüsire almay sarsañ bolıp otırğanım mınau. Alayda, Mäkeñ siyaqtı jandardıñ ömiri aşa bilseñ özderi söyley jöneletin şejire kitap ispetti. Olar qaldırğan, eren eñbegimen aytadı eken, eşkimge wqsamaytın sırbaz minezimen aytadı eken, şäkirt pen ğılım aldındağı qadir-qasietimen söyleydi eken. Mäuesi pisip mayısqan jemis ağaşı tärizdi bası eñkek tartqan kişipeyildiligimen de aytadı, qanşa üñilseñ sarqılmaytın bilik-sanasımen aytadı, dañq-därejelerdiñ qanday bir türinen de biik adamgerşilik parasatımen aytadı eken.

Bügingi äñgimege quat bergen, delbe qaqtırğan ayaulı wstazım, asıl azamat, asqan bilimdar M. Balaqaevtıñ barınşa mağınalı da mazmwndı, kelisti de jemisti ötken önegeli ömiri, öristi tvorçestvosı, şığarmaşıl şınşıldığı.

Bardıñ bağasın bilip, joqtıñ jönin izdeu sanalılıqtıñ belgisi ğoy. Biraq sol sanalı ömirdiñ san taraulı jolında talmay eñbek etip, eliniñ bilik-biliminiñ öse tüskenin tanıtarlıq mol is tındırar qabilet ekiniñ birinde bola bermese kerek. Jaña men eskiniñ jantalasa jağalasıp jatqan alasapıran zamanğa bozbalalığı tap bolğan Mäkeñ siyaqtı adamnıñ sol bir kezeñde bolaşağın äygilep aluınıñ özi bir erlik edi. Bwl bir jağınan tağdır isi bolsa, ekinşi jağınan eñbektiñ jemisi, üşinşiden, ol tärbie alğan ortası men mektep tağlımı bolatın.

Sonımen, jası 110 jılğa tayap kele jatqan äygili pedagog, maşhür ğwlama Qazaq respublikası Ğılım akademiyasınıñ korrespondent müşesi, Respublika ğılımına eñbegi siñgen qayratker, filologiya ğılımınıñ doktorı, ataqtı professor-wstaz Mäulen Balaqaywlı Balaqaevtıñ ömiri men şığarmaşılığına qaytalap oy jügirtip, onıñ sıpayı da sınıq, mädeniet tögilip twratın jarqın beynesin eske ala jüru tirilerdiñ parızı sanalmaq. Bwl egde tartqan özimiz de, ana tilimizdiñ bolaşaq tiregine aynalar jastarımızdıñ da wstaz aldındağı mindet-parızımızdı osılayşa da öteudiñ bir jolı bolmaq.

Añğara qarağan janğa Mäkeñ twrğılastarı ömirinde özara wqsastıqtarmen qatar, ärqaysısınıñ özdi özine tän izdenimpazdıq, eñbeksüygiştik, alğırlıq sipatı da tanıladı. M. Balaqaev ömirinen de, biz osınday bir özindik jol men dara tağlım izin bayqaymız.

Eñ aldımen, közge tüsetin närse onıñ bala kezden şıñdalğan eñbekqorlığı. Onıñ ötken ömir jolın, sol jolda jasağan qıruar mol jwmıstarın saralağanda mınaday tağlım alarlıq jaydı añğarasız. Tauqımet pen taqsireti qatar jürip otırğan Mäkeñniñ sanalı ömiriniñ är bir säti mağınağa, mänge jäne mwñğa tolı bolğan.

Ol 3 jasında äkeden, 10 jasında şeşeden qalıp, balalar üyiniñ qamqorlığında bolğanın ğılımğa jaña kelgen jastar bile bermeydi, al eresekterdiñ qaysıbiriniñ eskere bermeytini de anıq. Aytılsa, tärbielik mäni bar degen nietpen aytılatın qaysıbir mälimetter mınalar. Mäkeñniñ ğalım, wstaz, qayratker azamat bolıp qalıptasuına zor äseri bolğan üş türli oqu ornı boldı. Olar: Şımkent ped. tehnikumı (1925-1929), QazPI (1931-1933) jäne Leningrad universitetiniñ aspiranturası (1934-1937). Jäne ol eki wstazdıq ülgini kördi. Onıñ biri – S. Jwbanov bolsa, ekinşisi – S. E. Malov, N.K. Dmitriev tärizdi asqan bilimdarlar edi. Üşinşiden, ol T. Täjibaev, O. Ağıbaev, Ş. Nwrmağambetov, M. Qarataev, H. Esenjanov, B. Şalabaev tärizdi talanttı jastarmen birge oqıdı, dostasa bildi, ğılım, bilim şıñına jarısa wmtılıp, qatarlasa örledi. Sonımen birge tağdır sıylağan ömir jolında qazaq til biliminiñ auır jügin qatar köterisken S.Amanjolov, İ.Keñesbaev, Ğ.Mwsabaev, A.Isqaqov tärizdi ğalımdardıñ bir birine degen ıqpal, ıqılası bölek boldı. Osınıñ bäri jinaqtala kele bilimge susağan zeyindi jastıñ zerdesin erte aştı.

Ol, osılayşa bilimge tereñdegen sayın til men ädebietke degen ıqılası arta tüsedi. Jasınan öleñ şığarıp, än aytuğa beyim balanıñ bağıtın wstazdar äu bastan-aq dwrıs bağdarlaydı. Ol aspiranturada jürgen keziniñ özinde-aq, qazaq til bilimi Mäkeñniñ ömirlik käsibine aynalıp, mäñgilik nesibesin osı saladan jinaydı.

Sodan bergi jerdegi ömirde Mäkeñ kandidat, doktor, professor, akademiya müşesi degen ataqtarğa ie boladı. Osınıñ bärinde qanşama ter tögilgenin ärine eseptep şığaru oñayğa soqpaydı. Tınımsız eñbek, tındırımdı is aqırı onı wlağattı wstaz, iri ğalım, til tağdırına sauattı aralasar aytulı azamat därejesine köterdi. Ötken jıldar osını aytadı, jıldar qoynauında twnğan sırlar osını şertedi. M. Balaqaywlınıñ ömiri men şığarmaşılıq jolın biz osı jüyemen de saralağandı jön kördik.

  1. Söytip, ol, eñ aldımen, Wstaz. Aspirant kezinen bastalğan onıñ wstazdıq önerin bizdiñşe üş türli ıñğayda söz etken dwrıs siyaqtı. Birinşiden, M. Balaqaev 30 jıl boyı Qazaq universitetinde üzbey sabaq bere jürip 5000-nan astam oqıtuşılar men mwğalimderdi tärbielegen eken. Olardıñ köbi bwl künde öz tülekterin wstazdıq därejege jetkizip jürgen wstazdar. Sol wstazdıq öner bwl künde onıñ nemere, şöberelerine wlasıp jatır; Ekinşiden, ol universitet pen Qazaqstan Respublikası ĞA Til bilimi institutında köp jıldar boyı qatar qızmet istey jürip, joğarıda aytqanımızday äldeneşe ğılım kadrların dayındadı. Osı qızğılıqtı bolaşaqta şeşimin tabuğa tiis mäselelerdi M.B.Balaqaevtıñ 40-tan astam ğılım kandidattarı men doktorları tabıstı türde jete zertteude. Osı twrğıdan onıñ jetekşiligimen söz tirkesiniñ qanday da bir mäseleleri boyınşa 10 monografiya jazılğandığın aytqan jetkilikti. Qazaq til biliminiñ osı salasında M.B.Balaqaevqa bastı röl tän ekendigi kümän tudırmaydı.

Sonday-aq köp jıldan beri Qazaq Wlttıq universitetinde «Til mädenieti» men «Qazaq tiliniñ stilistikasınan» arnayı kurs oqıluına, qalıptasuına jäne til bilimi institutında «Til mädenieti» päniniñ aşıluına, onıñ ayaqtanıp, tik twrıp ketuine mwrındıq bolğan da – M.B.Balaqaev. «Til mädenieti mäseleleri», «Söyleu mädenieti» attı eñbekterdiñ birinen soñ biriniñ jarıq körui  tek qazaq til biliminde emes, bükil türkologiya köleminde aytulı bir oqiğa boldı.

Jalpı qazaq ädebi tili tarihı, qazaq tili stilistikası, til mädenieti pänderiniñ filologiya fakul'tetteriniñ studentteri men oqıtuşılarğa, aspiranttarğa arnalğan alğaşqı arnayı oqu qwraldarı men oqulıqtarın özi bastap, şäkirtterimen birge jazısqan da, olardıñ qazaq lingvistikasında derbes bilim salaları retinde qalıptasuına twñğış mwrındıq bolğan da M.B.Balaqaev.

Üşinşiden, onıñ asqan tärbieşi ekeni öz aldına bölek bir hikaya. Ol meyli mwğalim, meyli ğalım bolsın qay-qaysınan da, eñ aldımen, adamgerşilik ruhın jetkizip, adaldıq pen ädilet jolın tanıtıp, mädeniet pen ädep dänin seuip otırğan. Mäkeñ aldınan däris alğan adamnıñ mwnı sezbey ötkeni joq. Şäkirtteriniñ adal bolatını wstazdıñ osınday adaldıqqa negizdelgen twraqtı minezi men tiyanaqtı isine baylanıstı bolsa kerek.

Ol aytatının äzil-qaljıñ aralastıra, külip otırıp-aq astarlap jetkizuge şeber edi. Däris oqığanda da pänniñ studentterdi jalıqtırar bölikterin qarapayım qazaq sözimen tüsindirui köpke deyin este saqtalatın. Mwnıñ bäri wstaz Mäkeñ basındağı biz tanığan qasietter, köp adamnıñ enşisine tie bermeytin qasietter. Äsirese, jastar jadında bolatın erekşelikter.

  1. Mäulen Balaqaywlı Balaqaev – ülken ğalım. Ol alğaşqı izdenisterinen-aq, ğılımi zertteu jwmıstarına qabileti zor talanttı jas ekenin birden tanıtadı.

Osılayşa bastalğan ğalım saparı, onı mınaday joldardan ötkizdi. Ol 1940 jılı «Qazaq tilindegi kömekşi sözder» attı taqırıp boyınşa kandidattıq dissertaciya, al 1950 jılı – «Jay söylem sintaksisi» turalı doktorlıq dissertaciya qorğadı. Keyinirek bwl eñbek öz aldına jeke kitap bolıp jwrt qolına tidi.

Sodan bergi jerde M. Balaqaev tınımsız eñbektenedi. 20-ğa tayau kitap, birneşe ğılımi jäne ğılımi köpşilik qoldı maqalalar eñbekqorlıqtıñ asqan ülgisi. Jäne bir ğajabı onıñ eñbekteri uaqıt talabına say oqırman jwrtşılıqtıñ tilek-müddesine jauap retinde der kezeñine ılayıq jazılıp otırğan. Qay eñbegin alsañız da osınday der kezindilik sıpatın bayqamay twra almaysız.

Jalpı, tarihtıñ qoñır tartqan betterine joğarıdağıday köz salıp bayqasaq, M. Balaqaywlınıñ eñbek jolı 30-jıldardın bastalğan eken. Bwl jıldardıñ mädeniet tarihındağı röli orasan zor bolğanı mälim. Jappay sauat aşu, ol üşin jazudı jönge salu, oqu bağdarlamaları, ädistemeler men oqu qwraldarın jasau tärizdi san türli şaruağa M. Balaqaev bilek türe aralasadı. Sonımen birge grammatika, orfografiya, terminologiya mäselelerimen şwğıldanadı. Bertinirek onıñ qalamı til mädenieti, stilistika, körkem ädebiet tili jäne ädebi til salalarında qızmet ete bastaydı. Mwnıñ nätijelerin birneşe eñbek retinde körip, oqıp, köbimiz bilim toltırğan bolatınbız.

Mine, irgeli eñbekteri M. Balaqaywlın körnekti türkologtar qatarına qostı. Ol qazaq tili sintaksisin, onıñ işinde söz tirkesin asa bir zerektikpen jazıp teoriyalıq tüyindeuler jasadı. Mäkeñ bwl problemalardı özi ğana zertteumen tınbay şäkirtter baulıp, ğılımi jwmısqa solardı tarttı. Onıñ jetekşiligimen jazılğan 10 monografiyalıq jwmıstıñ negizgi ob'ektisi osı söz tirkesiniñ ärqilı mäseleleri. Mwnıñ bärinde Mäkeñ ülgisi, Mäkeñ qalamınıñ tabı bar. Qazaq til biliminde özindik mektebi bar bir de bolsa biregeyi retinde Mäulen Balaqaywlınıñ atalatını osığan baylanıstı dep bilemiz.

Ğalımnıñ qazaq ädebi til problemaları jönindegi ğılımi oy-pikirlerin öz aldına bir bölek äñgime etuge tura keledi. Ol qazaq tiliniñ qanday mäselesine barsın, ädebi til mäselesin jadınan şığarğan emes. Ünemi oy üstinde, qaysı bir pikirin qayta qarap, tereñdete qadağalap jüretin. Söytip jıldar boyı tolqıtıp kelgen oyların jinaqtap, ol 1984 jılı «Qazaq ädebi tili jäne onıñ normaları» degen kitap jazıp, bastırdı. Bwl eñbek sapasınıñ qay deñgeyde bolğanın Ş. Uälihanov sıylığınan artıq däleldeuge bolmas. Bwl twsta, atap aytar bir jayt mınau. Zertteuşi retinde Mäkeñniñ adaldığı men zerdeliligine tänti bolıp otırasız. Bwrındı-soñdı ädebi til turalı aytıp-jazılıp jürgen pikirlerdiñ bärin saralay kele, qaysı bir twstarımen ädemi de mädeni pikir-talasqa baradı. Söytip ädebi til degenimiz ne jäne onıñ auqımına ne kiredi degen mäselelerdi twñğış ret naqtı aşıp aytadı. Bwl eñbek öziniñ osınday qağidalıq ülgilerimen köptegen zertteulerge jol aştı.

Al «Qazaq ädebi tili» (1987) attı 20 baspa tabaq kölemdi eñbegi ğalımnıñ birneşe jıldar boyı kökeyge tüygen oylarınıñ bir tüyindi qorıtındısı ispetti. Qazaq til biliminiñ keleli mäselelerin qwrastırudı maqsat twtqan izdenuşiniñ qay-qaysısı da mwnı attap öte alması haq.

  1. M. Balaqaev – qazaq jazuı men emlesin qalıptastıruğa da köp üles qosqan ağartuşı qayratker. Onıñ 1948 jılı jariyalanğan «Orfografiyalıq sözdigi» keyingi jıldarda tüzilgen ülken emle sözdikterine negiz boldı. Jäne kezinde jazuımızda etek alğan köptegen ala-qwlalıqtı retteuge edäuir septigi tigeni mälim. Al 1952 jılı jarıq körgen «Qazaq orfografiyası men grafika mäseleleri» degen kitapşası osı saladağı ğılımi oy-pikirlerge jetekşi qızmet atqardı. Sonday-aq, ol 1963 jılğı jäne 1988 jılğı «Qazaq tiliniñ orfografiyalıq sözdiginiñ» bası qasında bolıp til mädenietiniñ damuına zor üles qosqan oqu ağartu isiniñ ozıq mamanı.

M. Balaqaev redaktorlıq jwmıspen de üzdiksiz aynalısıp otırğan. Ol kisiniñ redakciyasımen 30-dan asa eñbek basılıp şıqqan.

Ğalım soğıstan keyingi jıldarda lingvistikalıq problemalardı zertteu jönindegi türli qoğamdıq bastamalar men wyımdastıru jwmıstarına, ärtürli bükilodaqtıq jäne halıqaralıq keñesterge belsene qatısıp, olardıñ ünemi qaynağan qaq ortasında jürdi. 1953 jılı ol Indiyada, Birmada bolıp, joğarı oqu orındarında qazaq til bilimi mäselelerinen däris oqıdı, bayandama jasadı. Ol irgeli oylar men saliqalı pikir örbitken älemdik deñgeydegi ğwlama.

M.B.Balaqaevtıñ bükil ğılımi-wstazdıq şığarmaşılığı öziniñ wzaq eñbek jolında mektep ömirimen, joğarı oqu ornınıñ bar tınıs-tirşiligimen tığız baylanıstı ötti. Qazaq tili mwğalimderi onıñ esimine 1938 jıldan bastap jete qanıq boldı. Sebebi ol osı atalğan jıldıñ işinde birden 4 oqulıq şığardı. Onıñ qazaq orta mektebi üşin jazılğan «Qazaq tili. Sintaksis» oqulığı 1949 jılı konkursta joğarı bağalanıp, birneşe sınıp üşin jazılğan jeti oqulığınıñ birazınıñ birneşe basılımı bar. 1938 jılı, 1,2,3 jäne 9 sınıptar üşin jazılğan qazaq tiliniñ oqulıqtarınıñ soñğı üşeui 20 ret basılıptı. Bwl mektep oqulığınıñ kezeñdik qwnın tanıtatın derek. Al, joğarı oqu orındarı studentterine arnalıp «Qazaq tiliniñ stilistikası» (1966); «Qazirgi qazaq tili grammatikası» (avtorlas, 1966), «Qazaq ädebi tiliniñ tarihı» dep atalatın avtorlarmen birlese jazğan oqu qwraldarı küni büginde basşılıqqa alınıp keledi. M. Balaqaevtıñ qazaq leksikografiyası salasında siñirgen eñbegi de aluan-aluan. «Qazaq tiliniñ tüsindirme sözdigi», «Qazaqşa-orısşa sözdik», «Orısşa-qazaqşa sözdikterdiñ» bäri de Mäkeñniñ qatısuımen, basşılığımen tüzilgen.

Mäkeñ qalamınan tuğan eñbekter arasınan jay söylem sintaksisi, söz tirkesi jäne til mädenieti turalı jwmıstarın ayrıqşa atau qajet. Nege deseñiz, bwl saladağı eñbekter arqılı ol qazaq til bilimi problemaların bükil türkologiyalıq deñgeyge köterdi. Qazaq tiliniñ twñğış ğılımi grammatikası bolıp sanalatın «Qazirgi qazaq tiliniñ» (1954) ülken bir tarauın «Jay söylem sintaksisi» degen atpen Mäkeñ jazğan bolatın. Osı eñbekti jäne «Qazaq tiliniñ söz tirkesteriniñ türlerin» (1957) kezinde jalpı jwrtşılıq, tipti otandıq jäne şeteldik ğalımdar asa joğarı bağalağan edi. Osınıñ özi de ğalımnıñ ğılımi teoriyalıq öresiniñ qanşalıqtı därejege köterilgenin bayqatatın.

Osı eñbeginde M. Balaqaev öziniñ ataqtı wstazı N. K. Dmitriev pen zamandası N. A. Baskakovtıñ atalmış mäsele turalı qalıptasqan pikirlerine däleldi dau aytıp, pikir-talasqa tüsedi. Ol kezde ğılımda mwnday batıldıq jii kezdese bermeytini mälim. M. Balaqaywlınıñ däleldemelerinen keyin sintaksis oqulıqtarında «Jay söylem sintaksisi» men «Qwrmalas söylem sintaksisinen» basqa üşinşi bir sala «Söz tirkesi» berilip otıratın boldı. Bwl eñbekti kezinde ataqtı türkolog A. K. Borovkov (A.K. Borokov. Izuçenie tyurskih yazıkov v SSSR.- «Voprosı yazıkoznaniya», 1961, №5, str. 15) joğarı bağalağan. Söytip bükil türkologiya iliminde M. Balaqaywlınıñ aşqan jañalığı jaña sala bolıp qalıptastı. Ol qazaq til bilimine tağı bir özekti salanıñ uığın şanşıp, şañırağın kötergen. Jäne köñil audararlığı sol, Mäkeñ til biliminiñ kerekti mäselelerin der kezinde bayqap, orıs oqımıstılarımen qatarlasa qarastırıp otaratını. Mäselen, qazirgi «Qazaq tiliniñ mädenieti» deytin pän Mäkeñniñ tikeley özi aşıp, özi qalıptastırğan sala. Osınıñ özimen de ol qazaq til bilimine şoqtığı biik twlğa bolıp qala berer edi.

Söytip, biz bükil öziniñ şığarmaşılıq isi men ömirin qazaq til bilimine, qazaq mädenietine bağıştağan äygili wstaz, ataqtı ğalım, tamaşa azamat M. Balaqaevtıñ til biliminiñ, qazaq ğılımınıñ, qazaq mädenietiniñ keñestik däuirde qanşalıqtı damıp, qanşalıqtı qanat jayğanın naqtı elestete alamız. Biz Mäkeñniñ 60, 70, 80, 90, 100 jıldığı arqılı qazaq til bilimi institutınıñ tarihın süzip şığıp, onıñ jetistigi men kemistigin oyşa tarazılağanday bolamız. Bayqap otırsaq, bizdiñ köbimizge keyde problemanı Mäkeñşe tüsinip, Mäkeñşe eñbektenu jağı jetispey jatatın tärizdi. Onıñ meylinşe qarapayım da kişipeyil minezi, ğılımi jäne qoğamdıq mäselelerge kelgende taymas principşildigi, jora-joldas, ağa-ini, ğalım şäkirtter arasındağı birqalıptı bayıptı da twraqtı qasieti kimge de bolsa ülgi. Ol söz ben isin qatar wstay biletin küresker adal jan, ğılım bolaşağın tereñ oylaytın tälimger, basqa da tilder mamandarın dayındauğa zor üles qosqan otanşıl, qayratkerlik därejege köterilgen ülken ğwlama edi.

M.B.Balaqaev wzaq uaqıt Äl-Farabi atındağı Qazaq Wlttıq universitetinde kandidattıq jäne doktorlıq dissertaciyalar qorğaytın ğılımi keñesti basqardı. Mwnıñ sırtında tört dissertaciyalıq keñestiñ müşesi retinde de lingvist ğalımdardıñ köptegen talanttı jas buının tärbielep şığaruğa qızu atsalıstı. Ol sonday-aq köp jıl ädistemelik keñesti de, Qazaq SSR Ministrler Keñesi janındağı Memlekettik terminologiyalıq komissiyanı basqarıp, elimizde bilim beru, ğılımdı damıtu isine zor üles qostı. Onıñ jetekşiligimen qırıqqa juıq ğılım kadrlar dayarlau, ösiru probleması ülken orın aldı. Ol bwl mäselege ünemi män berip otırdı. Büginde qazaq til bilimi salasında jemisti eñbek etip jürgen ğalımdardıñ birsıpırası – onıñ keşegi şäkirtteri, aspiranttarı men izdenuşileri. Ğalımdıq ülken talantı, eñbek süygiştigi, ğılımdağı keñ qarım-qatımı, wstazdıq joğarı şeberligi, jas äriptesterine degen qamqor peyili, sergektigi, talap qoyğıştığı Mäulen Balaqaywlın şäkirtteri men qızmettesteri arasında ülken qwrmetke böledi. Ükimet ğalımnıñ eñbegin joğarı bağalap, onı Eñbek Qızıl Tu, ekinşi därejeli Wlı Otan soğısı ordenderimen, birneşe medal'darmen jäne Qazaq SSR Joğarı Keñesiniñ Qwrmet gramotalarımen marapattadı, 1939 jäne 1959 jıldarı Eñbekşilerdiñ Almatı qalalıq Sovetiniñ deputatı bolıp saylandı. Türkistan qalasınıñ qwrmetti azamatı degen ataqqa ie boldı.

  1. Keyingiler ülgi twtar tağı bir qırın aytpay ketsek, Mäulen Balaqaywlı bolmısınıñ bir jağı olqı tüsip jatar edi. Ol onıñ qalamgerlik qabiletinen baylanıstı. Sonau bir jastıq şaqta äygilenip, bastau alğan Mäkeñ qalamınıñ qarımın biz 80-jıldarı da bayqap otıratınbız. Ömiriniñ soñğı jıldarı ol öz zamanı men zamandastarı turalı «Zerde baspaldaqtarı» (1992, «Jalın») degen atpen möldirete jazıp tağı bir ülgi tastap ketti. Bas-ayağı jıp-jinaqı osı bir şığarmanıñ betterin aaşqan sayın, qasımızda bolmıs-bitimi bölek, minezi ğajap, asa bir izgi jannıñ sıpayı da swlu ömir sürgenin jäne ziyalılıq keskinine daq tüsirmey, ömirden sızıp öte şıqqan iltifatpen eske alasıñ.

Qısqası, Mäkeñ turalı aytılar sözdiñ bärin aytıp jetkizu mümkin emes. Tek, halıq igiligi üşin, ğılım bolaşağı üşin siñirgen zor eñbekterin ayrıqşa bağalay otırıp, süyikti wstazğa degen iltifatımdı birer şumaq öleñmen tüyindegendi jön kördim. Ayaulı tälimgerdiñ aruağına tağzım etudiñ tağı bir türi osıdağı…

Wstazıma

 Wstazım meniñ izgi armandarmen wlasqan,

Öziñnen oqıp, öziñmen talay qırdı asqam.

Ğılım men öner, önege jaylı sırlasqan,

Keyde biz, tipti, keyin emes edik qwrdastan.

 

Biter me, sirä, öziñiz jaylı jır dastan,

Tereñde jatqan tebireniske tolı sırdı aşsam.

Araylı közben qarasañ mağan wstazım,

Meyirin tögip twrğanday edi-au nwrlı aspan.

 

Ädepten ozbay ädepsizdikti körgenmen,

Jımiıp qana qarauşı eñ sözdi bölgenge.

Ädilettiñ aq jolımen jürip aqırın,

Tabıldıñ talay tarlandar şığar örlerden.

 

Biikte twru, şığudan mülde kürdeli,

Ekenin bilip, eñbekpen aldıñ jüldeni.

Kemel şaqtı özinşe baptap twta almay

Aytuşı eñ wstaz talaylardıñ jürgenin.

 

Biter me, sirä, öziniñ jaylı jır dastan,

Tereñde jatqan tebireniske tolı sırdı aşsam.

Ayaulı közben qarasañ mağan – wstazım,

Meyirin tögip twrğanday edi-au nwrlı aspan!

Wstazı turalı tebirengen

şäkirt Ömirzaq Aytbaywlı

 Mäulen Balaqaywlınıñ şäkirtterine qamqorlığı

Mäkeñ äuelde Til bilimi institutında jartılay qızmet istep jürdi de, 1961 jıldan bölim meñgeruşisiniñ mindetin tolıq atqara bastağan eken. 1962 jıldıñ naurız ayınan men Mäkeñniñ qarmağındağı Til mädenieti böliminiñ kişi ğılımi qızmetkeri bolıp qabıldanğan bolatınmın. Ol kezde til mädenieti bölimi eki üş sektor ıñğayında jwmıs isteytin. Audarma mäselesi (S.Taljanov, Ä.Satıbaldiev, A.Qwsayınov, Ö.Aytbaev), Orfografiya, orpfoepiya mäselesi (I.Wyıqbaev, Q.Nietalieva, N.Uäliev, Z.Beysembaeva t.b.) sosın terminologiya mäselesi (R.Örekenova, B.Bekmwhamedov, Ö.Aytbaev, t.b.).

Mäulen Balaqaywlınıñ jwmıs isteu täsili öte kisi qızığarlıq edi. Bügingi künniñ mäselelerin alğa tarta, soğan ünemi köñil audarıp otıratın. Qızmetkerlerge naqtı tapsırma berip, sol jöninde habarlama jasaudı talap etetin. Bwl täsil qızmetkerlerdi qızıqtırıp, izdenip otıruğa itermeleytin. Men alğaşqıda audarma mäselesiniñ mıqtı mamandarı jazuşılar S.O.Taljanov pen Ä.Satıbaldievtıñ tobında boldım da, solardıñ izdenisterine qızığa tüsip, osı audarma mäselesimen şwğıldana bastadım. Onıñ işinde wlı orıs jazuşısı M.Gor'kiy şığarmalarında qoldanılğan frazeologizmderdiñ qazaq tilindegi bolmısı qattı qızıqtırdı da, sonı qarastırudı qaladım. Saydil Omarwlı ğılım kandidatı bolatın. Sol kisi mağan jetekşi bolatın boldı. Frazeologizm mäselesi Mäulen Balaqaywlın da eliktirdi. Bwl lingvistikanıñ öte kürdeli, äri qızıqtı mäselesi degeni äli esimde.

Mağan eki ıñğayda izdenuge tura keldi. Biri – audarma teoriyasınıñ negizderine tereñdeu, ekinşisi – taza frazeologiyalıq wğımdar (maqal, mätelder, idiomalar) tabiğatın zertteu. Dittegen mäselelerdi jan-jaqtı qarastırıp, keudelep qalğan kezimde institutımızdıñ äri basşısı, äri frazeologiya salasınıñ äygili mamanı akademik İsmet Keñesbaywlımen aqıldasuğa tura keldi. Ol bayandağan taqırıbımdı üstirtin tıñdağanday bolıp «Sen bwdan ne tıñdırmaqsıñ. Frazeologizmder turalı men jazdım. Qojahmetova, Efremovtar jazdı» dep tağı biraz avtorlardıñ atın atap, mısımdı basıp tastadı. Ataqtı ğalımnıñ aytqanın zañ retinde qabıldaytın kezimiz ğoy. Qarsı dau ayta almadım. İşten tıñdım. Zertteu jwmısına degen ıqılasım basılıñqırap qaldı. Basqa äraluan oy kelip jornalşılıq, mwğalimdik qızmetine auıssam ba eken dep jürgenimde bir küni Mäulen Balaqaywlı «Ömirzaq, sen osı nemen şwğıldanıp jürsiñ. Jazuğa ikemiñ bar siyaqtı edi, qane ne oyıñ bar, söyle!» dedi. Mäkeñniñ mağan köñil bölip, nazar audarğanına bir jağınan qısılıp, bir jağınan quanıp, istegen jwmıstarımdı qısqaşa bayandap berdim. Ol erekşe ijdihatpen tıñdadı. Onıñ tıñdau qabileti erekşe ekenin men keyin de talay ret bayqadım.

«Közdegen maqsatıñdı tüsinip, igere bastağan türiñ bar eken. Sen bölimniñ kelesi otırısında tındırğan jwmısıñ turalı oylarıñdı ortağa salsañ qaytedi. Bärimiz tıñdayıq» dedi. Quana kelistim. Bir apta işinde jinaqtağan materialdarımdı swrıptap, ıqşamdı, özimşe jospar qwrıp, 10-15 minuttıq habarlama jasadım. Bälimniñ saqa qızmetkerleri S.Taljanov, Ä.Satıbaldiev, Q.Nietalieva, R.Örekenova t.b. bäri swraqtar berip, pikirlerin aşıq aytıp öte paydalı keñester berdi. Soñında Mäkeñniñ özi aytılğan oylar men meniñ habarlamamdı talday kele «Mına jwmısıñ bituge tayap qalğan jwmıs qoy, mwnı neğıp sozıp jürsiñ. Endi jwmısıñnıñ bas-ayağın jinaqtap, kandidattıq dissertaciya deñgeyine jetkizu üşin sağan bes-altı ay köleminde uaqıt bersek ülgeresiñ be?» dedi. Men «täuekel, ülgeruge tırısamın!» dedim. Mäkeñ meniñ mäselemdi köterip, ruhtandırıp jiberdi. Sol küni köñilim tasıp, «meniñ izdenisterimnen birdeñe şığadı eken» degen oymen üyge qalay jetkenimdi bilmeymin. Ümit meniñ alabwrtqan türime qarap «Ne boldı, Ömeke, tınıştıq pa, qızara börtip twrsıñ ğoy!?» deydi. Iya, tau qoparğanday tasığan köñil adamdı qanday küyge salmaydı deysiz. «Meni bügin äygili wstazım Mäulen Balaqaywlı tıñdadı. Äriptesterim sözime qwlaq türdi Menen de ğalım şığadı eken degen tätti oy keudemdi keulep baradı» deymin män jaydı tüsindirip. Bwl 1969 jıldıñ küzi edi…

 

Ömirzaq Aytbaywlı

Ahmet Baytwrsınwlı atındağı

Til bilimi institutınıñ

Bas ğılımi qızmetkeri, filologiya

ğılımdarınıñ doktorı, professor,

WĞA-nıñ akademigi

 

Sonday-aq, oqıñız

Añızğa aynalğan «Atlah»

Alapat şayqastar jañğırığı Adamzat tarihındağı alıp şayqastar tarihın taramdasañız – sol tarih betterinde tañbalanıp, halıq …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan