باسقى بەت / بىلگەن شايىر ايتادى / ورەسكەل بولىپتى عوي سونىڭ، جيەن

ورەسكەل بولىپتى عوي سونىڭ، جيەن

قازاقتىڭ اراسىندا ناعاشى-جيەن بولىپ ويناپ ءسوز قاعىسۋ ءبىر-ءبىرىن مىنەۋ، ازىلدەسۋ مەن قالجىڭداسۋ بۇرىننان كەلە جاتقان ءداستۇر. ونى كۇندەلىكتى ومىردەن قانشالىقتى ورىن العانىن ماقال-ماتەلدەردەن وڭاي اڭعارۋعا بولادى. مىسالى، «جيەن مال بولمايدى»، «ءبىر جيەن قىدىرىپ كەلگەنشە، بەس ءبورى قويعا شاپسىن» دەگەن سوزدەردى ەستىمەگەندەر كەم شىعار. ال ەندى ەكەۋى ءبىر-بىرىنە تۋعان ناعاشى مەن جيەن بولىپ كەلەتىن مادەلىقوجا مەن مايلى قوجانىڭ ءوز ارا وقتا-تەكتە ءسوز قاعىسىپ تۇرۋى ءتىپتى زاڭدى قۇبىلىس. ونى مايلىقوجا ناعاشىسى قايتىس بولعان سوڭ باسىنا تۇرعىزىلعان ساعاناسىنا بارىپ «ءتىرى بولساڭ ءسوزىمدى ەلەر ەدىڭ، مازاق ەتىپ ءبىر سوزبەن كۇلەر ەدىڭ» دەپ اۋزىنا العان سوزدەرىنەن-اق بايقاۋعا بولادى. سولاردىڭ ەل اۋزىندا ساقتالىپ قالعاندارىنىڭ ۇشەۋىنە جول بەرەلىك.

بىردە مايلىقوجا داريادان سالمەن ءوتىپ كەلە جاتقاندا بايلاعان سالى تارقاتىلىپ كەتىپ، كيىمدەرى سالمەن بىرگە اعىپ كەتىپ، ءوزى مالتىپ ءجۇرىپ داريانىڭ شەتىنە ازەر شىعادى. جاقىن جەردەگى ءبىر ۇيدەن تون العىزىپ، ءوزى ءابىرجىپ تۇرعاندا ۇستىنە مادەلىقوجا كەلىپ قالىپ:

ۇستىڭدە قۇتتى بولسىن تونىڭ جيەن،

تونىڭا جاسىرىنباس قولىڭ جيەن.

كيىمىڭنىڭ ءبارى دە سالمەن كەتىپ

ورەسكەل بولىپتى عوي سونىڭ، جيەن، – دەپتى.

سوندا مايلىقوجا ناعاشىسىنا قاراپ:

سالمەن ءتۇستىم دارياعا

اقىل سالماي قارياعا،

بۇل دا ازىلدەن جازىلعان-دى،

جار سالماڭىز جارياعا، – دەگەن ەكەن.

 

باجاقتىڭ بولىپ جاتىر ءماجىلىسى

 

باجاق دەگەن داۋلەتتى كىسىنىڭ اسىنا مادەلىقوجا، مايلىقوجا، بايىربەك اقىندار بارىپتى. قوناقتار ناشار كۇتىلىپتى. سول جايدى ولەڭنىڭ باسىن باستاعان مادەلىقوجا، ورتاسىن مايلىقوجا، اياعىن بايىربەك شىعارىپ ايتىپ  شىعىپ  كەتىپتى.

مادەلىقوجا:

باجاقتىڭ بولىپ جاتىر ءماجىلىسى،

مايلىقوجا:

يت جۇگىرىپ، قۇس سالعان ءازىل ءىسى.

بايىربەك:

بۇل كىسى ساحابادان كەم بولمادى،

اتاندى مەكە بارىپ ءاجى كىسى.

مادەلىقوجا:

مەنىڭ اتىم بۇل جەردەن ۇركىپ وتىر،

مايلىقوجا:

جۇرەگىم ماي ىشكەندەي كىلكىپ وتىر.

بايىربەك:

ءۇش قوس ۋىس جەم جەگەن تۇعىر اتتاي

بايىربەكتە دورباسىن سىلكىپ وتىر-دەپ ورىندارىنا تۇرىپ اتتانىپ كەتەدى.

 

شاڭقىلداپ كۇشىگەن قۇس بۇركىت بولماس

 

ءبىر توپ جولاۋشى كەلە جاتىپ، جول ۇستىندە ءبىر قارا شايلاعا (لاشىق) كەز كەلەدى، وسى جەرگە «ات شالدىرايىق» دەپ سويلەس قىلادى. ۇيدەن باسىنا اق ورامال بايلاپ العان ەڭگەزەردەي قارا كىسى شىعىپ بۇلارعا باجىرايىپ قارايدى.ايەلىنىڭ قۇلاعى ساڭىراۋ ەكەن، كەلگەندەر مەن ءىسى بولماي، قازاندا قايناپ جاتقان شايىن ساپىرىپ قارا قۇمانعا قوتارا باستايدى.

ىشتەرىندە مايلىقوجا، مادەلىقوجا، قۇلىنشاق اقىندار بار ەكەن.

مايلىقوجا:

شاڭقىلداپ كۇشىگەن قۇس بۇركىت بولماس،

قۇلىنشاق:

قارا سۋ ساپىرعانمەن ىركىت بولماس،

مادەلىقوجا:

تازدىڭ باسى، ساڭىراۋدىڭ قۇلاعى ەكەن،

بۇل جەرگە اتتىڭ باسىن ىركىپ بولماس، – دەپتى.

وسى ءسوزدى ەسىتكەن سوڭ جولاۋشىلار باستارىن يزەسىپ، ول جەرگە ات شالدىرماي ءجۇرىپ كەتە بەرىپتى.

 

مادەلى مەن بايتاق اقىن

تۇركىستان شاھارىندە جاپپاستىڭ داۋىنا جاۋاپ بەرۋگە بارعان مادەلى، شايحاناعا كىرسە ءبىر توپ ادام جينالىپ شاي ءىشىپ وتىرعان ەكەن،اڭگىمە مادەلىنىڭ ۇستىنەن بولىپ جاتسا كەرەك.  جينالعان ماجىلىستە «قوقان بەكتەرىن شاريعاتتى ايتىپ توقتاتىپ كەتىپتى»دەگەن ءسوزدى ەسىتكەن بايتاق دەگەن اقىن مادەلى باتىرعا قاراپ بىلاي دەپ قاجىپتى:

بايتاق:

قۋاڭ-قۋاڭ، ەتەسىڭ، قۋاڭ قوجام،

سىيماعان سۇرىپ كويلەككە جۋان قوجام،

جولىنا شاريعاتتىڭ شاك كەلتىرىپ،

كەتتى عوي قابىل بولماي دۋاڭ، قوجام.

سوندا مادەلى:

ارىق بايتاق، باسى تاز، ىشەك-قارنى جارىق بايتاق،

اقمەشىتتە ءبىر قاتىن زار جىلايدى،

جەسىرىڭدى الىپ كەل بارىپ بايتاق،

شاريعاتتىڭ جولىنا شاك كەلتىرمەي،

قوقانعا قۇل بولا عوي بارىپ بايتاق – دەپ اياق-قولىنان ۇستاپ ەسىككە قاراي لاقتىرىپ جىبەرگەن ەكەن. ءمانى بايتاق اقىن  تۇركىستان ماڭىن جايلاعان ەلىڭ ادامى، تۋىستارىنان ءبىر جىگىتتىڭ ايتتىرىپ قويعان قىزىن اقمەشىت ماڭىنداعى كىشى ءجۇزدىڭ جىگىتتەرى الىپ قاشىپ كەتىپ،تەڭدىك بەرمەي كەتەدى. ەل  اراسىنداعى ءىس بىلەرمەن دەگەندەرى، نەكەسى قيىلىپ قويدى شاريعات سولاي دەپ ءسوز بۇيداعا سالىپ اياقسىتىپ جىبەرگەن ەكەن.

 

 

سونداي-اق، وقىڭىز

قيسسا سالسال

داستاننىڭ ىلكى باسىلىمى 1879 جىلى، قايتا باسىلۋلارى 1883, 1888 جىلدارى جارىق كوردى. بۇدان سوڭ پاتشالىق …

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان