باسقى بەت / عالىمنىڭ حاتى / ا.ل. كۋننىڭ قۇجاتتار توپتاماسى

ا.ل. كۋننىڭ قۇجاتتار توپتاماسى

اتاقتى وريەنتاليست جانە ولكەتانۋشى الەكساندر ليۋدۆيگوۆيچ كۋن 1840 ج. مۇعالىمنىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. باستاۋىش ءبىلىمدى ستاۆروپول گۋبەرنياسىنداعى گيمنازيادا العان، سوسىن پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شىعىس تىلدەرى فاكۋلتەتىنە ءتۇسىپ، ونى 1865 ج. «اراب-پارسى-تۇرىك توپتارى بويىنشا» كانديدات دارەجەسىمەن ءبىتىردى. ءوز مانساپ جولىن ا.ل. كۋن 1866 ج. ورەنبۋرگ گەنەرال-گۋبەرناتورلىعىكەڭسەسىنىڭ ۇستەلباستىعى بولىپ باستادى. 1868 ج. 24 قاراشادا تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورلىعىنا شەنەۋنىك قىزمەتىنە اۋىستى، ول گەنەرال-گۋبەرناتوردىڭ قاراماعىندا بولدى. 1874 ج. 1 مامىردا تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورلىعى قاراۋىنداعى وقۋ ءىسى جونىندەگى جەكە تاپسىرمالار بويىنشا اعا شەنەۋنىك بولىپ تاعايىندالدى. تاشكەنتتە تۇركىستان ولكەسىنىڭ وقۋ ۇيىمدارىنىڭ باسقارماسى قۇرىلعان كەزدە، ا.ل. كۋن ونىڭ ءبىرىنشى ينسپەكتورى بولدى. ول بۇل قىزمەتتە 1876 ج. 1 قاڭتارىنان 1882 ج. 20 قىركۇيەگىنە دەيىن بولدى. تۇركىستاندا قىزمەت اتقارعان جىلدارى ول اۋليە ستانيسلاۆتىڭ 3-ءشى دارەجەلى (1873 ج.), اۋليە اننانىڭ 3-ءشى دارەجەلى (1872 ج.) وردەندەرىمەن، گەورگي-ۆلاديمير لەنتاسىنا تاعىلعان «حيۆا جورىعى ۇشىن» مەدالىمەن (1873 ج.) جانە اۋليە ءۆلاديميردىڭ قىلىشتارى بار 4-دارەجەلى وردەنىمەن (1874 ج.) ماراپاتتالدى.

ا.ل. كۋن تۇركىستانداعى قىزمەتىنەن 1882 ج. كەتتى: گەنەرال-گۋبەرناتور ك.پ. فون كاۋفماننىڭ سوزىلمالى اۋرۋى كەزىندە گەنەرال-گۋبەرناتورلىقتىڭ اكىمشىلىگىندە ۇلكەن وزگەرىستەر ورىن الدى. رەسەي يمپەرياسىنىڭ اعارتۋشىلىق مينيسترلىگىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا كۋندى ۆيلنوعا اۋىستىردى، وندا ول ۆيلنو وقۋ ولكەسىنىڭ باسشىسىنىڭ كومەكشىسى ب ولدى. بۇل قىزمەتتى و ل ءوزىنىڭ 1888 ج . 24 قازان، 48 جاستا قايتىس بولۋىنا دەيىن اتقاردى.  ا.ل. كۋن تۇركىستاننىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىن زەرتتەۋگە ۇلكەن ۇلەس قوستى، زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن كولەمدى مالىمەتتەر قالدىردى. تۇركىستانداعى 15-جىلدىق قىزمەتى بارىسىندا ول ورتالىق ازيانىڭ تۇرلى ايماقتارىنداعى كوپتەگەن عىلىمي ەكسپەديتسيالار مەن اسكەري جورىقتارعا قاتىستى. سونىڭ ىشىندە ەسكەندىركولدەگى عىلىمي ەكسپەديتسيا (1870 ج.) جانە شاحريسابزعا (1870 ج.), حيۆاعا (1873 ج.) جانە قوقانعا (1876 ج.) جاسالعان جورىقتار بار.  1870-1872 جج. ا.ل. كۋن تۇركىستاننىڭ ەتنوگرافيالىق، ارحەولوگيالىق، تاريحي جانە كاسىپتىك-تەحنيكالىق كورىنىسىنە ارنالعان «تۇركىستان البومىن» جاساۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى. ودان باسقا، ول عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىمەن، سونداي-اق ءتۇرلى مادەنيەت پەن ونەر ەسكەرتكىشتەرىن، قولجازبالار مەن قۇجاتتار جيناقتاۋمەن اينالىستى.

ا.ل. كۋن لوندونداعى حالىقارالىق وريەنتاليستتەر سەزدىنە وكىل بولىپ باردى جانە پاريجدەگى ءتىرى شىعىس تىلدەرى ينستيتۋتىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى بولىپ سايلاندى (1874 ج.). 1875 ج. ول پەتەربۋرگتاعى حالىقارالىق ءىىى وريەنتاليستتەر كونگرەسىن دايىنداۋ بويىنشا كوميتەتتە جۇمىس ىستەدى، ال 1876 ج. ناۋرىزدا رەسەي ارحەولوگتار قوعامىنىڭ تولىق مۇشەسى بولدى. تۇركىستاندا قىزمەت ەتۋ جىلدارى ا.ل. كۋن ۇلكەن كولەمدى ماتەريالدار جيناي الدى، ونىڭ ىشىندە قولجازبا كىتاپتار، تاريحي قۇجاتتار مەن ورتالىق ازيا بويىنشا ءتۇردى ساپار جازبالارى قامتىلعان. وسى ماتەريالداردىڭ ۇلكەن كولەمى قازىرگى كەزدە سانكت-پەتەربۋرگتە شىعىس قولجازبالارى ينستيتۋتىنىڭ جانىنداعى شىعىستانۋشىلار ارحيۆىندەگى ونىڭ جەكە قورىندا ساقتالۋدا. بۇل ورتالىق ازيانىڭ ەتنوگرافياسى مەن تاريحىن زەرتتەۋ ءۇشىن قۇندى  دەرەككوز. قور 300-دەن استام مۇراعات ىستەرىنەن تۇرادى. كەزىندە ب.ۆ. اندريانوۆ سول جەردە ساقتالىپ تۇرعان حيۆا حاندىعىنىڭ تاريحى بويىنشا ماتەريالداردى زەرتتەگەن. وسى جەردا ءبىز احمەد ياساۋي مازارىنىڭ ۆاكفتىق شارۋاشىلىعىنا قاتىستى تاريحي قۇجاتتارعا ساراپتاما جاساۋعا تىرىسامىز. بۇل قۇجاتتاردىڭ كۋن مۇراعاتىندا بولۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس. 1870-ءشى جىلدارى ونىڭ نەگىزگى قىزمەتى ورتالىق ازيانىڭ مادەنيەتى مەن تاريحى بويىنشا ءتۇرلى جازباشا ەسكەرتكىشتەردى جيناقتاۋعا باعىتتالدى. مۇنى ونىڭ ءوزى دە: «شاحريسابز قوجالىقتارىنداعى ەكسپەديتسيانى پايدالانا وتىرىپ، مەن، زاراۆشان وكرۋگىنىڭ باستىعى گەنەرال-مايور ابراموۆ مىرزانىڭ رۇقساتىمەن ونىڭ وتريادىنا قوسىلدىم. مەنىڭ بۇل ەكسپەديتسياعا قاتىسۋداعى مىندەتىم جەرگىلىكتى تىلدەردەگى كىتاپتار، قولجازبالار مەن قۇجاتتاردى مۇمكىندىگىنشە كوپ جيناۋ بولاتىن»، دەپ اتاپ وتكەن. 1873 جانە 1876 جىلدارىنداعى حيۆا جانە قوقان اسكەري جورىقتارىنا قاتىسا وتىرىپ، كۋن ودان دا كوپ قۇجاتتار جيناي الدى. ناتيجەسىندە 1870 جىلدان 1878 جىلعا دەيىن تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورى ك.پ. فون كاۋفمان يمپەراتورلىق بۇقارالىق كىتاپحاناعا ا.ل. كۋننىڭ ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا ورتا ازيانى جاۋلاۋ بارىسىندا يەلىك ەتكەن كوپتەگەن قولجازابالار مەن ماتەريالداردى جەتكىزدى. فون كاۋفماننىڭ توپتاماسى دەپ اتالاتىن قوردا، قولجازبالىق كىتاپتاردان باسقا، 4000-عا جۋىق تاريحي قۇجاتتار بار. احمەد ياساۋي ورتالىق ازيا تاريحىنداعى تانىمال تۇلعالاردىڭ بىرى بولدى. ونىڭ تۇركىستانداعى مازارى وسى ايماق حالىقتارىنىڭ الەۋمەتتىك جانە رۋحاني ومىرىندە تەرەڭ ءىز قالدىردى. ا.ل. كۋن ءدال وسىنداي تۇلعالارعا قىزىقتى. ول مازارلارعا، مەدرەسەلەر مەنمەشىتتەرگە قاتىستى، سونداي-اق حاندار مەن شەنەۋنىكتەردىڭ كەڭسەلەرىنە قاتىستى كوپ تاريحي قۇجاتتار جيناقتادى. زەرتتەۋشى مۇمكىندىگىنشە تۇپنۇسقالاردى جيناۋعا تىرىستى، بىراق ول قولىنان كەلمەسە، جەرگىلىكتى اكىمشىلىكتىڭ كومەگىمەن كوشىرمەسىن جاسادى. احمەد ياساۋيدىڭ ۇرپاقتارىنان مازار قۇجاتتارىنىڭ تۇپنۇسقالارىن الۋ مۇمكىن بولماعاندىقتان، ا.ل. كۋن ۋەزد باستىعىنان ولاردىڭ سەنىمدى كوشىرمەسىن الۋعا ىقپال ەتۋىن سۇرادى. مۇنىڭ دالەلى – 1872 ج. 15 ماۋسىمداعى تۇركىستان ۋەزدىنىڭ باستىعى مايور ا.گ. رەيمەرستىڭ ا.ل. كۋنگە جازعان جاۋاپ حاتى.

ا.ل. كۋندە ەكى ءتۇرلى ماقسات بولعان دەگەن بولجام جاساۋعا بولادى. ءبىرىنشىسى – پەتەربۋرگكە جىبەرۋ ءۇشىن دايىندالعان قۇجاتتار توپتاماسىن بايىتۋ. ەكىنشىسى – تۇركىستانداعى ۆاقف ماسەلەسىن زەرتتەۋگە دەگەن ايقىن جەكە قىزىعۋشىلىق، بۇل ءوز كەزەگىندە اكىمشىلىك تاجىريبەدە پايدا بولعان ماسەلەلەردى جاقسى تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەردى. وسى رەتتە 1872 ج. 29 مامىردا «تۋركەستانسكيە ۆەدوموستي» گازەتىندە جاريالانعان «ۆاكۋفى» ماقالاسىن ەسكە سالعان دۇرىس. وندا تۇركىستاندىق قۇجاتتار اتالمايدى، دەگەنمەندە سوڭعى كوشىرمەلەر ول جاقتان 20 مامىردا الىنعان. ونىڭ جەكە مۇراعاتىندا احمەد ياساۋي مازارىنىڭ تاريحىنا قاتىستى بىردە-ءبىر ماقالالار جوباسى نەمەسە جۇمىس ماتەريالدارى جوق. 1874 ج. تۇركىستاننىڭ وقۋ ءىسى بويىنشا ەرەكشە تاپسىرمالار بويىنشا اعا شەنەۋنىك قىزمەتىنە تاعايىندالعاننان كەيىن ا.ل. كۋن ءوزىنىڭ وسى قىزمەتىنە كوپ كوڭىل بولىپ، شىنايى عىلىمي جۇمىستان الىستاپ كەتكەن بولۋى دا مۇمكىن. ا.ل. كۋن ءوزىنىڭ تۇركىستانداعى قىزمەتى اياقتالعاننان كەيىن، 1882 ج. قۇجاتتار كوشىرمەسىن وزىمەن بىرگە الىپ كەتتى. ا.ل. كۋن قايتىس بولعاننان كەيىن ولار باسقا دا ءىس قۇجاتتارىمەن بىرگە شىعىستانۋشىنىڭ جەكە مۇراعاتىنا كىردى جانە ۇمىتىلدى. قۇجاتتاردىڭ بۇل كوشىرمەلەرى دە جانە ولاردىڭ تۇپنۇسقالارى دا ءحىح ع. ورتاسى – حح ع. ۆاقفتىق قاتىناستاردى زەرتتەۋ بويىنشا وتكىزىلگەن كەڭ اۋقىمدى زەرتتەۋلەردەن تىس قالدى. ءتىپتى 1974 ج. تۇركىستاندا جانە اتاباي اۋىلىندا قۇجاتتاردىڭ جاڭا توپتاماسى تابىلعان كەزدە دە، ەشكىم كۋننىڭ مۇراعاتىنداعى قۇجاتتاردى ەسىنە المادى. مازار قۇجاتتارىن عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ، 1897 ج. 29 تامىزدا تۇركىستان اۋەسقوي ارحەولوگتار ۇيىرمەسىنىڭ (تكلا) وتىرىسىندا ن.پ. وستروۋموۆتىڭ مازارعا تيمۋردىڭ بەرگەن سىي گراموتاسى تۋرالى بايانداماسىنان باستالدى. ءبىر جىلدان كەيىن قۇجاتتىڭ تەكستى جاريالاندى. 1901 ج. قۇجات ا.ا. ديۆاەۆ تاراپىنان تاعى ءبىر رەت جاريالاندى، ال ن.پ. وستروۋموۆ 1910 ج. ەكىنشى رەت وسى گراموتاعا جۇگىندى. 1912 ج. ا.ي. دوبروسمىسلوۆ گراموتانىڭ ەسكىورىسشا اۋدارماسىن جاريالادى. ا.ا. ديۆاەۆتىڭ ورىس جانە قازاق تىلدەرىندەگى ماقالاسى 2006 ج. تۇركىستاندا قايتا جاريالاندى. سىي گراموتاسىندا سادر شايحتىڭ (احمەد ياساۋيدىڭ اعاسى) ۇرپاعى مير-‘الي شايحقا قوجا تۇماسى بۇلاعىنان باستاۋ الاتىن يانگيچ ارىعى مەن ونىمەن سۋارىلاتىن جەرلەر، سونىمەن بىرگە قوجا تۇماسىنان الىس ەمەس جەردەگى باقتى اۋليەنىڭ مازارى پايداسىنا ۆاقف رەتىندە بەرۋ تۋرالى ايتىلادى. سىي گراموتاسىنىڭ تۇپنۇسقالىعىنا قاتىستى ءارتۇرلى پىكىرلەر ايتىلدى. الايدا قۇجاتتىڭ تۇپنۇسقالىق دارەجەسىندەگى كەمىستىككە قاراماستان، ول بىرنەشە عاسىر بويى ونىڭ يەگەرىنە اتالعان مەنشىككە يەلىك ەتۋ قۇقىعىمەن قامتاماسىز ەتتى جانە بيلىك اۋىسقان جاعدايدا جاڭا قۇجاتتار الۋعا نەگىز بولدى. احمەد ياساۋي مازارىنىڭ قۇجاتتارىمەن بايلانىستى ماڭىزدى وقيعالاردىڭ ءبىرى، 1974-1975 جىلدارى تۇركىستان قالاسى مەن اتاباي اۋىلىندا جاڭا قۇجاتتاردىڭ تابىلۋى بولدى. بۇل تابىلۋ تۋرالى العاشقى جاريالانىمعا سايكەس، ول XVIII عاسىردىڭ سوڭى مەن حح عاسىردىڭ باسىنا قاتىستى 1000-نان استام قۇجاتتار جيناعىنان تۇردى.

كەيىننەن ۆ.ك. شۋحوۆتسوۆ وسى جيناقتان ءحىح عاسىرعا قاتىستى 12 قۇجاتتىڭ سۋرەتتەرى مەن ورىس تىلىندەگى اۋدارماسىن جاريالادى. بىزگە بەلگىلى بولعانىنداي، قازىرگى كەزدە، الماتى قالاسىندا تۇراتىن ۆ.ك. شۋحوۆتسوۆتىڭ قولىندا قۇجاتتار ساقتالعان. وكىنىشكە وراي، بىزگە بۇل قۇجاتتارمەن تانىسۋ مۇمكىندىگى كازىرشە تۋعان جوق. ا.ل. كۋن مۇراعاتىنداعى احمەد ياساۋي مازارىنىڭ قۇجاتتار توپتاماسى ءالى كۇنگە دەيىن عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىلمەگەن، ال ونىڭ قۇرامى ءتىپتى ماماندارعا دا بەيمالىم. سوندىقتان ءبىز وسى مالىمەتتەردىڭ باستاپقى ساراپتاماسىن ۇسىنامىز.

احمەد ياساۋي مازارىنا قاتىستى ا.ل. كۋن مۇراعاتىنداعى قۇجاتتار، 175 (96 پاراق) ءىس بۋماسىندا، تەك بىرەۋى عانا 174 ء(بىر پاراق) ىس بۋماسىندا ساقتالادى. جوعارىدا اتالىپ وتكەن تۇركىستان ۋەزدى باسشىسىنىڭ ا.ل. كۋنگە جازعان حاتى، سونىمەن بىرگە قۇجاتتاردىڭ مازمۇنىنىڭ ساراپتاماسى ولاردىڭ احمەد ءياساۋيدىڭ قىزى گاۋحار حۋش-تادجدان تاراعان نەمەرەسى، شەيح احمەد قاراشىقىنىڭ ۇرپاقتارى بولىپ سانالاتىن راحماتوللاح-قوجا ناقيب ‘الي-اكبار-قوجا ناقيب-ۇلىنا، شاريف-قوجا ‘ازدەر بەحبۋد-قوجا ‘ازدەر-ۇلىنا، سونداي-اق ناسروللاح-قوجا شايح ال-يسلام يسحاك-قوجا شايح ال-يسلام-ۇلىنا تيەسىلى تۇپنۇسقالاردان كوشىرىلگەنىن كورسەتەدى. ناسروللاح-قوجادان 21 سىي گراموتاسىنىڭ، 2 يۆايات، ءبىر تالاپ ارىزدان باس تارتۋ اكتىسى (حاتت-ي يقرار), ءبىر ۆاقف گراموتاسى جانە ءبىر شەجىرەنىڭ كوشىرمەسى جاسالعانىن ونىڭ ءمورى دالەلدەيدى. ەكى جەردە راحماتوللاح-قوجادان 18 سىي گراموتالارىنىڭ، ەكى ۆاقف گراموتالارىنىڭ، ءبىر حاتت-ي يقرار جانە ءبىر شەجىرەنىڭ كوشىرمەسى جاسالعانى تۋرالى جازبالار بار. سونىمەن قاتار، شاريف-قوجادان سىي جانە ۆاقف گراموتالارىنىڭ، سونداي-اق شەجىرەلەردىڭ كوشىرمەلەرى جاسالعانى ايتىلادى، بىراق ولاردىڭ سانى كورسەتىلمەگەن.

ءبىزدىڭ ەسەپ بويىنشا، جيناقتا پارسى جانە تۇركى-شاعاتاي تىلدەرىندەگى 77 قۇجاتتار ساقتالعان، ول الماتى توپتاماسىنان الدەقايدا از. مۇنىڭ سەبەبى، مازارعا قاتىستى بارلىق قۇجاتتاردىڭ كوشىرمەسى ەمەس، تەك ماڭىزدى دەپ ەسەپتەلگەندەرىنىڭ كوشىرمەسى جاسالعان. كوشىرمەلەردە ءمور يەلەرىنىڭ اتتارى جازىلعان، ولاردىڭ سەنىمدىلىگى كۋالاندىرىلعان جانە ولاردىڭ تۇپنۇسقالارمەن تەكسەرىلگەنى كورسەتىلگەن. كوشىرمەلەر قۇل-احمەد-قوجا ا‘لام حال-مۇحاممەد-شەيح ‘ازدەر ۇلىنىڭ جانە تۇركىستان قالاسىنىڭ اقساقالى شەر-مۇحاممەد مىڭباسى مۋللا باي-مۇحاممەد ۇلىنىڭ مورلەرىمەن راستالعان. كوشىرمە جاساۋ جۇمىستارى 1872 ج. 20 مامىرىندا اياقتالىپ، قۇجاتتار داپتەرلەرگە تىگىلگەن جانە مورلەنگەن.

الماتى توپتاماسى 30 سىي گراموتالارى مەن بيلەۋشىلەر جانە نامەستنيكتەردىڭ ۇكىمدەرىنەن تۇرادى. وسىنداي تيپتەگى قۇجاتتاردىڭ كۋننىڭ توپتاماسىندا (سوڭىنا دەيىن كوشىرىلىپ ۇلگەرمەگەن قۇجاتتى ەسەپكە الا وتىرىپ) 60 داناسى (زاتتاڭبالار مەن ‘يناياتنامالار) بار. ەڭ الدىڭعىسى بولىپ شيبانيد ابۋ سا‘يد-حاننىڭ (1531-1534) سىي گراموتاسى تابىلادى، ونىڭ داتاسى دجۋمادا ال-اۋال ايى 931 ح.ج. (1530 جەلتوقسان – 1531 قاڭتار). ەڭ كەيىنگى قۇجاتتار قوقان حانى سۇلتان ساييد-حان (1863-1865) جانە ونىڭ رەگەنتى ‘اليمكۋلي اميرلاشكار (1865 ج. قايتىس بولعان) تاراپىنان رابي‘ ال-اۋال ايى1280 ح.ج. (1863 تامىز-قىركۇيەك) بەرىلگەن.

شيبانيدتەر (1501-1601), اشتارحانيدتەر (1601-1747), ماڭعىتتار (1747-1920) جانە مينگتەر (1711-1876) اۋلەتتەرىنىڭ بيلەۋشىلەرى، ولاردىڭ وكىلدەرىگ، سونداي-اق قازاق حاندارى (1465-1847)مەن سۇلتاندارى بەرگەن سىي گراموتالارى. بۇل قۇجاتتاردا ورتاق جانە سۋيرا ارىقتارى ۆاكف بولىپ تابىلاتىنى تۋرالى، سونىمەن قاتار تۇركىستان قالاسىندا شەيح ال-يسلامنىڭ، ناقيبتىڭ، ميراسادتىڭ جانە مۋتاۆالليدىڭ اعايىندالۋى تۋرالى ايتىلادى. ءوز زامانىندا سىيگراموتالارى شەيح احمەد قاراشىقى ۇرپاقتارىنىڭ احمەد ياساۋي مازارىن باقىلاۋ مەن ۆاقف مەنشىگىن باسقارۋدى تالاپ ەتۋ ءۇشىن دالەل قىزمەتىن اتقاردى. وندا شەيح احمەد قاراشىقى ۇرپاقتارىنىڭ شەجىرەسىنەن كوپتەگەن اتتار اتالادى.

بىزدە الماتى توپتاماسىندا شەجىرە تۋرالى مالەمەتتەر جوق. ال ا.ل. كۋننىڭ توپتاماسىندا احمەد ياساۋي ۇرپاقتارىنىڭ شەجىرەسى (حىح ع. رەداكتسيالانعان) تۇركى-شاعاتاي جانە پارسى تىلدەرىندەگى 5 كوشىرمەسى بار. ءۇش شەجىرە مازمۇنى بويىنشا ءبىر-بىرىنە جاقىن. وقيعالار يسحاق باب داۋىرىنەن باستالادى جانە شەيح ال-يسلام، ناقيب جانە ‘ازدەر شەجىرەسىمەن اياقتالادى، ءحىح گ. مازاردىڭ باقىلاۋى سولاردىڭ قولىندا بولدى. ءتورتىنشى شەجىرەدە، ول راحماتوللاح-قوجا ناقيب تاراپىنان كوشىرىپ جازۋ ءۇشىن بەرىلگەن، وندا ‘ابد ال-‘ازيز يبن كاتتا-قوجا پارسى تىلىندە ولەڭ تۇرىندە جازىلعان «ناسابنامە-ي مانزۋما» اتتى شىعارما كەلتىرىلگەن. بۇل شىعارمانىڭ سىني تەكستى شىعارىلعان. تۇركى-شاعاتاي تىلىندەگى ءبىر شەجىرەنىڭ سوڭى جوق. شەيح ال-يسلام، ناقيب جانە ‘ازدەر وتباسىلارىنىڭ العاشقى ءۇش شەجىرەسىندە، ەگەر كەي وقيعالار سۋرەتتەمەسىن ەسكەرمەسەك، ءوزارا ايتارلىقتاي ۇلكەن ايىرماشىلىق نەمەسە ەشقانداي قايشىلىقتار جوق. بۇل ءۇش شەجىرەلەر، وسىعان ۇقساستارمەن سالىستىرعاندا، ولار اكەسى تاراپىنان احمەد ءياساۋيدىڭ كىشى ءىنىسى سادر-شەيحپەن بايلانىستىرىلماعانىمەن ەرەكشەلەنەدى. شەجىرەلەردە ‘ازدەر، شەيح ال-يسلام جانە ناقيب وتباسىلارى احمەد ءياساۋيدىڭ ۇرپاقتارى بولىپ تابىلاتىنى كورسەتىلگەن. شەيح احمەد قاراشىقىنىڭ قاسيەتتەرى ەرەكشە اتالىپ وتكەن – ونىڭ شىعۋ تەگى دە، رۋحاني بايلىعى دا. مىسالى، احمەد ياساۋي نەمەرەسى ءۇشىن احمەد دەگەن اتتى ءوزى تاڭداعان، ونى قىزى گاۋحار حۋشتادج سۇلەيمەن ۋاليدەن تۋعان. احمەد قاراشىقى تۋىلعان كەزدە ياساۋي ونىڭ اۋزىنا ءۇش رەت تۇكىرگەن جانە ءسابي كەزىنەن ونىڭ تاربيەسىمەن اينالىسقان. وسىلايشا، شەجىرەلەردە ونىڭ يەگەرلەرى ءوز لەگيتيماتسياسىن احمەد ءياساۋيدىڭ ۇرپاعى رەتىندە نەگىزدەگىسى جانە ءوز شىعۋ تەگىن قوعامعا جاڭا تاسىلدەرمەن كورسەتكىسى كەلدى. ولاردىڭ ارەكەتتەرى ءساتتى اياقتالدى، جانە ءحىح ع. باسىنان باستاپ سادر-شەيحتىڭ ۇرپاقتارى احمەد ياساۋي مازارىنداعى بيلىگىنەن تولىقتاي ايىرىلدى. كەيبىر جازبالاردا كوشىرمەلەرگە قاتىستى، ناسروللاح-قوجادا ەكى ريۋايات بار بولدى دەپ ايتىلادى. توپتامادا ءۇش ريۋايات بار. وندا مازار ۆاكفىن باسقارۋشىلار مەن ورتاق جانە سۋيرى ارىقتارىنداعى ۆاقفتىق جەرلەردى پايدالانۋشى شارۋالار اراسىندا پايدا بولعان كەلىسپەۋشىلىكتەر كورىنىس تاپقان. مىسالى، ولاردىڭ بىرىندە ورتاق ارىعىنداعى ۆاقفتىق جەرلەردى پايدالانۋشى جانە سول ءۇشىن ءونىمنىڭ 1/5 كولەمىندە تانابانا تولەيتىن شارۋالاردىڭ ونىڭ ورنىنا ءونىمنىڭ 1/10 كولەمىندە ۋشر تولەۋدى تالاپ ەتكەن ارىزدارى تۋرالى ايتىلادى. الايدا ريۋاياتتا، تۇركىستان جەرلەرىنە حارادج سالىعى تولەنەتىندىكتەن شارۋالاردىڭ ارىزدارى نەگىزسىز ەكەندىگىن اتاپ وتەدى. ريۋاياتتارعا قوسىمشا قويىلعان مورلەردەگى اتتار ولاردىڭ قوقان حاندىعى ءداۋىرى مەن پاتشالىق كەزەڭگە جاتاتىنىن ايقىندايدى. توپتامادا پارسى تىلىندەگى ءۇش ۆاقفتىق گراموتالار ساقتالۋدا. ولاردىڭ ءبىرى – تۇركىستاننان توعىز شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان قاراشىقتاعى اسادوللاح-شەيح يبن ‘اليم-شەيحتىڭ حاناقاحىنىڭ ۆاقف-نامەسى. باسقا ەكى ۆاقفتىق گراموتالار تاشكەنتتىڭ بيلەۋشىلەرى ‘ازيز پارۆاناچي (ەرەجەپ 1263 ح.ج. / 1847 ج. ماۋسىم-شىلدە), سونىمەن بىرگە قۇسبەگى نار-مۇحاممەد (زۋ-ل-حيددجا 1269 / 1853 ج. قىركۇيەك-قازان ايى) تاراپىنان بەرىلگەن. وسى گراموتالاردىڭ ىشىندە 822 ح.ج. رابي‘ ال-احار (1419 ج. ءساۋىر-مامىر) ايىمەن بەلگىلەنگەن اسادوللاح-شەيحتىڭ ۆاقف-نامەسى ەرەكشە ماڭىزعا يە. ۆاقف-نامەنىڭ كوشىرمەسىندە داتانىڭ استىندا شاحرۋح سۇلتاننىڭ، اقزا ال-قۇزات ءحۋسامۋدديننىڭ جانە تۇرسىن احمەد يبن ءسۇيىنىش-قوجا-حاننىڭ ەسىمدەرى كورسەتىلگەن. بۇل داتا شاحرۋح سۇلتان دەگەندە تيمۋريد شاحرۋح (1409-1447) ەكەنىن بولجاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ۆاقفتىق گراموتاعا سايكەس، حاناقاح عيماراتىن يسحاق باب سالدىرعان، ونداسونداي-اق ونىڭ قاسىندا ەسكى مەدرەسە، رابات جانە كەسەنە بار ەكەندىگى ايتىلادى. اسادوللاح-شەيحتىڭ قولىندا ءامىر تەمىردىڭ ۇلى سياقتى، بەدەلدى بيلەۋشىدەن ۆاقفتىق گراموتا بولۋىن، ەڭ دۇرىسى، سادر-شەيحتىڭ ۇرپاقتارىنا بەرىلگەن سىي گراموتاسىنا جاۋاپ دەپ قابىلداۋعا بولادى. ۆاكف-نامەدە كورسەتىلگەن اسادوللاح-شەيح ءۇش شەجىرەنىڭ يەلەرى – ناقيب راحماتوللاح-قوجانىڭ ون ءبىرىنشى، شەيح ال-يسلام ناسروللاح-قوجانىڭ جيىرما ەكىنشى جانە ‘ازيزلار شاريف-قوجانىڭ جيىرماسىنشى بۋىنداعى اتاسى بولىپ تابىلادى. ۆاقفتىق گراموتا مازاردى باسقارۋعا دەگەن تالاپتاردا ماڭىزدى ءرول وينادى. ۆاقف-نامەنىڭ ماڭىزدى نۇكتەلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ، وندا كورسەتىلگەن يسحاق باب سالعان حاناقاح تابىلادى. اگيوگرافيالىق شىعارمالاردا سايرامداعى يسحاق باب مەككەدەن قاجىلىقتان كەلگەننەن كەيىن قاعباعا ۇقساتىپ سالعان چۋبين مەشىتى تۋرالى ايتىلادى. بۇل سيۋجەت كەيىننەن يسحاق بابتىڭ ۇرپاقتارى شەجىرەلەرىنە ءوتتى. ۆاقفتىق گراموتادا بۇل سيۋجەت باسقاشا تۇسىندىرىلگەن: يسحاق باب سالعان قاراشىقتاعى قاسيەتتى حاناقاح جانە شەيح احمەد قاراشىقىنىڭ ۇرپاقتارى يە بولعان ونىڭ شەيحى قىزمەتى شىعۋ تەگىنىڭ تەكتىلىگىنە تاعى ءبىر دالەل بولىپ تابىلادى. توپتامادا ءتۇرلى مازمۇنداعى تاعى بەس قۇجات بار، ولار وتارلىق داۋىرگە جاتادى. بۇل 19 شارۋانىڭ شەيح ال-يسلام ناسروللاح-قوجانىڭ، ناقيب ‘الي اكبار-قوجانىڭ جانە ‘ازدەر شاريف-قوجانىڭ ورتاق جانە سۇيرى ارىقتارىنداعى ۆاقفتىق جەرلەرگە قامقورشى رەتىندە تاعايىندالۋىن مويىنداعان قۇجاتتار (1271 ح.ج. ساپار ايى / 1854 ج. قاراشا-جەلتوقسان); گەنەرال چەرنياەۆتىڭ مازاردى تەكسەرگەن كەزىندە احمەد ياساۋي ۇرپاقتارىنىڭ گەنەالوگياسىن بەكىتۋ تۋرالى انىقتاما (1864 ج.); ورتاق ارىعىنداعى ۆاقفتىق جەرلەردى پايدالانۋ تۋرالى مازاردىڭ اكىمشىلىگى مەن شارۋالار اراسىنداعى تالاس شەشىمى (1284 ح.ج. رابي‘ ال-احار ايى / 1867 ج. تامىز); تۇركىستان ۋەزدى باسشىسىنىڭ ناقيب راحماتوللاح-قوجانى مۋتاۆاللي قىزمەتىنە تاعايىنداۋ تۋرالى بۇيرىعى (1868 ج.); باحادىر-شەيحتىڭ ۇلى يبراحيم-شەيحتىڭ قوقانعا جاساعان قىزمەتتىك ساپارى تۋرالى رۇقسات-انىقتاما (1878 ج.). 174 ءىس بۋماسىندا تەك ءبىر قۇجات بار، وندا احمەد ياساۋي مازارى ۆاقفىنىڭ كىرىستەرى تۋرالى قىسقاشا انىقتاما بەرىلگەن. قۇجات ۋەزد باستىعىنىڭ سۇرانىسىنان كەيىن دايىندالعان، سوندىقتان ول «بەك دارەجەلىگە ي‘لام قىلامىن»، ياعني «بيلەۋشى دارەجەسىنە يە شەنەۋنىككە حابارلايمىن» دەپ باستالادى. قۇجاتتا ورتاق جانە ءسۇيرى ارىقتارى بۇدان بىلاي مازاردىڭ ۆاقفتىق مەنشىگىنە كىرمەيتىنى جانە مەملەكەتتىك قازىنا پايداسىنا سالىق سالىناتىنى انىقتالعان. قۇجاتتا تۇركىستان جانە تاشكەنت قالالارىنداعى ۆاقفتىق كەرۋەن-سارايلاردىڭ كىرىستەرى تۋرالى اقپاراتتار كەلتىرىلگەن.

مۇندا كەلەسى سۇراق تۋىندايدى: قۇجاتتاردىڭ تۇپنۇسقالارى قايدا؟ كورسەتىلگەن سىي گراموتالارى راسىندا بولدى ما؟ مىسالى، ناسروللاح-قوجا، شەيح ال-يسلام وتباسىنىڭ مۇشەسى، وتارلاۋشى اكىمشىلەرگە ءتۇرلى ورتالىق ازيالىق بيلەۋشىلەرىنىڭ ءوزىنىڭ اتا-بابالارىن شەيح ال-يسلام قىزمەتىنە تاعايىنداعانى تۋرالى 18 سىي گراموتالارىن كورسەتكەن. ونىڭ 14-ءىن ءبىز كۋننىڭ توپتاماسىنان كەزدەستىرەمىز. ال  كەيبىرەۋلەرى احمەد ياساۋي ۇرپاقتارىنىڭ باسقا ارىزدارىندا ايتىلادى. جوعارىدا كورسەتىلگەن ۇش وتباسىنىڭ (‘ازدەر، شەيح ال-يسلام جانە ناقيب) وكىلدەرى تۇپنۇسقالارىن قولدارىندا ساقتاپ قالعان بولۋى مۇمكىن. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ولار وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتىنىڭ سايكەس قورلارىندا انىقتالماعان ء(ور ومم). تەك ‘ازيز پارۆاناچينىڭ ۆاقف-نامەسىنىڭ تۇپنۇسقاسى ءور ومم قورىندا ساقتالعان. ول كوشىرمەسىمەن تەكست بويىنشا دا، سفراگيستيكالىق دەتالدارى بويىنشا دا ۇقساس.

ۆ.ك. شۋحوۆتسوۆ پەن ا.ل. كۋننىڭ توپتاماسىندا ساقتالىپ كەلە جاتقان قۇجاتتار ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرادى، ولاردىڭ اراسىندا ءوزارا بايلانىس پەن لوگيكالىق بىرىزدىلىك بار دەگەن بولجامىمىز بار. مىسالى، ۆ.ك. شۋحوۆتسوۆتىڭ ماقالاسىنداعى ءنومىرى ت-262پ ء(بىر سۋرەت) قۇجاتتىڭ تەكستىن الايىق. بۇل بەلگىسىز بيلەۋشىنىڭ 1258 ح.ج. رامازان ايىندا (1842 ج. قازان-قاراشا) جاسالعان شاريف-قوجانى‘ازدەر قىزمەتىنە تاعايىنداۋ تۋرالى وكىم، ءدال وسى قۇجات ا.ل. كۋننىڭ توپتاماسىندا دا بار. سوندىقتان، ا.ل. كۋننىڭ توپتاماسىنداعى كوپتەگەن  كوشىرمەلەرىنىڭ تۇپنۇسقالارى الماتى توپتاماسىندا ساقتالۋى ابدەن مۇمكىن.

قورىتىندى رەتىندە، مازارلار تۋرالى مالىمەتتەر ءنارراتيۆتى دەرەككوزدەردە ءجيى كەزدەسەتىنىن ايتۋعا بولادى، الايدا بۇل اقپاراتتار زەرتتەلىپ جاتقان تاقىرىپ بويىنشا تاريحي پروتسەسستىڭ تۇتاستىعىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە مۇمكىندىك بەرە بەرمەيدى. دەگەنمەندە تاريحي قۇجاتتاردا ماكروتاريحتا ءمىنسىز الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كارتينا قالىپتاستىرا المايدى. بىراق، ءبىر مازارعا قاتىستى ماتەريالداردى كەشەندى زەرتتەۋ،ميكروتاريحتا جانە پروسوپوگرافيالىق اسپەكتىدە لايىقتى ناتيجەلەر بەرەدى. ا.ل. كۋننىڭ توپتاماسىنداعى قۇجاتتار ناقيب، شەيح ال-يسلام جانە ‘ازدەر قىزمەتىنىڭ يەلەرىنە ءتيىستى بولدى، ولار ءحىح ع. احمەد ياساۋي مازارىن جانە تۇركىستان قالاسىنىڭ رۋحاني ءومىرىن ءوز باقىلاۋلارىنا الدى. احمەد ياساۋي مازارى قۇجاتتارىنىڭ نەگىزىندە تەك مازاردىڭ تاريحىن عانا ەمەس، سونىمەن قاتار سىرداريا القابىنداعى XVI ع. – حح ع. باسىنداعى قالالارداعى جەر-سۋ قاتىناستارىن دا ايشىقتاۋعا بولادى. ەڭ ماڭىزدىسى، قۇجاتتار الەۋمەتتىك توپتار مەن احمەد ياساۋي ۇرپاقتارىنىڭ ءتۇرلى بۋىندارى اراسىندا بولعان قاقتىعىستاردى زەرتتەۋدە ايتارلىقتاي دەرەككوز قىزمەتىن اتقارادى. ەكى توپتاماداعى قۇجاتتاردى سالىستىرمالى زەرتتەۋ ورتالىق ازيا تاريحىنىڭ ءتۇرلى سالالارىن زەرتتەۋدە ايقىندىق ەنگىزەدى.

سۋلتونوۆ ۋكتامبەك. (قازاق تىلىنە اۋدارعان  جانسايا بەك)

يستوريچەسكيە دوكۋمەنتى ماۆزولەيا حودجا احمادا ياساۆي سەريا «رەليگيوۆەدچەسكيە يسسلەدوۆانيا ۆ ەنۋ يم. ل.ن. گۋميلەۆا» كىتابىنان الىندى

سونداي-اق، وقىڭىز

اسىلدان جەتكەن قاسيەتتى دۇعا

قازاق حالقى كونەدەن يسلام دىنىمەن بىتە قايناسىپ، مادەنيەتى مەن ءداستۇرى ساباقتاسىپ كەلەتىنى بارشاعا ايان. سەبەبى …

ءبىر پىكىر

  1. اشيربەك مۋمينوۆ

    س.ۋ. اببرەۆياتۋراسى سۋلتونوۆ ۋكتامبەك دەگەن اۆتوردى اڭعارتادى.

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان