Ğalımnıñ hatı

A.L. Kunnıñ qwjattar toptaması

Ataqtı orientalist jäne ölketanuşı Aleksandr Lyudvigoviç Kun 1840 j. mwğalimniñ otbasında düniege kelgen. Bastauış bilimdi Stavropol' guberniyasındağı gimnaziyada alğan, sosın Peterburg universitetiniñ şığıs tilderi fakul'tetine tüsip, onı 1865 j. «arab-parsı-türik toptarı boyınşa» kandidat därejesimen bitirdi. Öz mansap jolın A.L. Kun 1866 j. Orenburg general-gubernatorlığıkeñsesiniñ üstelbastığı bolıp bastadı. 1868 j. 24 qaraşada Türkistan general-gubernatorlığına şeneunik qızmetine auıstı, ol general-gubernatordıñ qaramağında boldı. 1874 j. 1 mamırda Türkistan general-gubernatorlığı qarauındağı oqu isi jönindegi jeke tapsırmalar boyınşa ağa şeneunik bolıp tağayındaldı. Taşkentte Türkistan ölkesiniñ oqu wyımdarınıñ Basqarması qwrılğan kezde, A.L. Kun onıñ birinşi inspektorı boldı. Ol bwl qızmette 1876 j. 1 qañtarınan 1882 j. 20 qırküyegine deyin boldı. Türkistanda qızmet atqarğan jıldarı ol Äulie Stanislavtıñ 3-şi därejeli (1873 j.), Äulie Annanıñ 3-şi därejeli (1872 j.) ordenderimen, Georgiy-Vladimir lentasına tağılğan «Hiva jorığı üşin» medalimen (1873 j.) jäne Äulie Vladimirdiñ qılıştarı bar 4-därejeli ordenimen (1874 j.) marapattaldı.

A.L. Kun Türkistandağı qızmetinen 1882 j. ketti: general-gubernator K.P. fon Kaufmannıñ sozılmalı auruı kezinde general-gubernatorlıqtıñ äkimşiliginde ülken özgerister orın aldı. Resey imperiyasınıñ Ağartuşılıq ministrliginiñ wsınısı boyınşa Kundı Vil'noğa auıstırdı, onda ol Vil'no oqu ölkesiniñ basşısınıñ kömekşisi b oldı. Bwl qızmetti o l öziniñ 1888 j . 24 qazan, 48 jasta qaytıs boluına deyin atqardı.  A.L. Kun Türkistannıñ tarihı men mädenietin zertteuge ülken üles qostı, zertteuşiler üşin kölemdi mälimetter qaldırdı. Türkistandağı 15-jıldıq qızmeti barısında ol Ortalıq Aziyanıñ türli aymaqtarındağı köptegen ğılımi ekspediciyalar men äskeri jorıqtarğa qatıstı. Sonıñ işinde Eskendirköldegi ğılımi ekspediciya (1870 j.) jäne Şahrisabzğa (1870 j.), Hivağa (1873 j.) jäne Qoqanğa (1876 j.) jasalğan jorıqtar bar.  1870-1872 jj. A.L. Kun Türkistannıñ etnografiyalıq, arheologiyalıq, tarihi jäne käsiptik-tehnikalıq körinisine arnalğan «Türkistan al'bomın» jasauşılardıñ biri boldı. Odan basqa, ol ğılımi-zertteu jwmısımen, sonday-aq türli mädeniet pen öner eskertkişterin, qoljazbalar men qwjattar jinaqtaumen aynalıstı.

A.L. Kun Londondağı halıqaralıq orientalistter s'ezdine ökil bolıp bardı jäne Parijdegi Tiri şığıs tilderi institutınıñ korrespondent-müşesi bolıp saylandı (1874 j.). 1875 j. ol Peterburgtağı Halıqaralıq İİİ orientalistter kongresin dayındau boyınşa komitette jwmıs istedi, al 1876 j. naurızda Resey arheologtar qoğamınıñ tolıq müşesi boldı. Türkistanda qızmet etu jıldarı A.L. Kun ülken kölemdi materialdar jinay aldı, onıñ işinde qoljazba kitaptar, tarihi qwjattar men Ortalıq Aziya boyınşa türdi sapar jazbaları qamtılğan. Osı materialdardıñ ülken kölemi qazirgi kezde Sankt-Peterburgte Şığıs qoljazbaları institutınıñ janındağı Şığıstanuşılar arhivindegi onıñ jeke qorında saqtaluda. Bwl Ortalıq Aziyanıñ etnografiyası men tarihın zertteu üşin qwndı  derekköz. Qor 300-den astam mwrağat isterinen twradı. Kezinde B.V. Andrianov sol jerde saqtalıp twrğan Hiva handığınıñ tarihı boyınşa materialdardı zerttegen. Osı jerda biz Ahmed YAsaui mazarınıñ vakftıq şaruaşılığına qatıstı tarihi qwjattarğa saraptama jasauğa tırısamız. Bwl qwjattardıñ Kun mwrağatında boluı kezdeysoqtıq emes. 1870-şi jıldarı onıñ negizgi qızmeti Ortalıq Aziyanıñ mädenieti men tarihı boyınşa türli jazbaşa eskertkişterdi jinaqtauğa bağıttaldı. Mwnı onıñ özi de: «Şahrisabz qojalıqtarındağı ekspediciyanı paydalana otırıp, men, Zaravşan okruginiñ bastığı general-mayor Abramov mırzanıñ rwqsatımen onıñ otryadına qosıldım. Meniñ bwl ekspediciyağa qatısudağı mindetim jergilikti tilderdegi kitaptar, qoljazbalar men qwjattardı mümkindiginşe köp jinau bolatın», dep atap ötken. 1873 jäne 1876 jıldarındağı Hiva jäne Qoqan äskeri jorıqtarına qatısa otırıp, Kun odan da köp qwjattar jinay aldı. Nätijesinde 1870 jıldan 1878 jılğa deyin Türkistan general-gubernatorı K.P. fon Kaufman Imperatorlıq bwqaralıq kitaphanağa A.L. Kunnıñ eñbeginiñ arqasında Orta Aziyanı jaulau barısında ielik etken köptegen qoljazabalar men materialdardı jetkizdi. Fon Kaufmannıñ toptaması dep atalatın qorda, qoljazbalıq kitaptardan basqa, 4000-ğa juıq tarihi qwjattar bar. Ahmed YAsaui Ortalıq Aziya tarihındağı tanımal twlğalardıñ biri boldı. Onıñ Türkistandağı mazarı osı aymaq halıqtarınıñ äleumettik jäne ruhani ömirinde tereñ iz qaldırdı. A.L. Kun däl osınday twlğalarğa qızıqtı. Ol mazarlarğa, medreseler menmeşitterge qatıstı, sonday-aq handar men şeneunikterdiñ keñselerine qatıstı köp tarihi qwjattar jinaqtadı. Zertteuşi mümkindiginşe tüpnwsqalardı jinauğa tırıstı, biraq ol qolınan kelmese, jergilikti äkimşiliktiñ kömegimen köşirmesin jasadı. Ahmed YAsauidiñ wrpaqtarınan mazar qwjattarınıñ tüpnwsqaların alu mümkin bolmağandıqtan, A.L. Kun uezd bastığınan olardıñ senimdi köşirmesin aluğa ıqpal etuin swradı. Mwnıñ däleli – 1872 j. 15 mausımdağı Türkistan uezdiniñ bastığı mayor A.G. Reymerstiñ A.L. Kunge jazğan jauap hatı.

A.L. Kunde eki türli maqsat bolğan degen boljam jasauğa boladı. Birinşisi – Peterburgke jiberu üşin dayındalğan qwjattar toptamasın bayıtu. Ekinşisi – Türkistandağı vaqf mäselesin zertteuge degen ayqın jeke qızığuşılıq, bwl öz kezeginde äkimşilik täjiribede payda bolğan mäselelerdi jaqsı tüsinuge mümkindik berdi. Osı rette 1872 j. 29 mamırda «Turkestanskie vedomosti» gazetinde jariyalanğan «Vakufı» maqalasın eske salğan dwrıs. Onda Türkistandıq qwjattar atalmaydı, degenmende soñğı köşirmeler ol jaqtan 20 mamırda alınğan. Onıñ jeke mwrağatında Ahmed YAsaui mazarınıñ tarihına qatıstı birde-bir maqalalar jobası nemese jwmıs materialdarı joq. 1874 j. Türkistannıñ oqu isi boyınşa erekşe tapsırmalar boyınşa ağa şeneunik qızmetine tağayındalğannan keyin A.L. Kun öziniñ osı qızmetine köp köñil bölip, şınayı ğılımi jwmıstan alıstap ketken boluı da mümkin. A.L. Kun öziniñ Türkistandağı qızmeti ayaqtalğannan keyin, 1882 j. qwjattar köşirmesin özimen birge alıp ketti. A.L. Kun qaytıs bolğannan keyin olar basqa da is qwjattarımen birge şığıstanuşınıñ jeke mwrağatına kirdi jäne wmıtıldı. Qwjattardıñ bwl köşirmeleri de jäne olardıñ tüpnwsqaları da HİH ğ. ortası – HH ğ. vaqftıq qatınastardı zertteu boyınşa ötkizilgen keñ auqımdı zertteulerden tıs qaldı. Tipti 1974 j. Türkistanda jäne Atabay auılında qwjattardıñ jaña toptaması tabılğan kezde de, eşkim Kunnıñ mwrağatındağı qwjattardı esine almadı. Mazar qwjattarın ğılımi aynalımğa engizu, 1897 j. 29 tamızda Türkistan äuesqoy arheologtar üyirmesiniñ (TKLA) otırısında N.P. Ostroumovtıñ mazarğa Timurdıñ bergen sıy gramotası turalı bayandamasınan bastaldı. Bir jıldan keyin qwjattıñ teksti jariyalandı. 1901 j. Qwjat A.A. Divaev tarapınan tağı bir ret jariyalandı, al N.P. Ostroumov 1910 j. ekinşi ret osı gramotağa jügindi. 1912 j. A.I. Dobrosmıslov gramotanıñ eskiorısşa audarmasın jariyaladı. A.A. Divaevtıñ orıs jäne qazaq tilderindegi maqalası 2006 j. Türkistanda qayta jariyalandı. Sıy gramotasında Sadr Şayhtıñ (Ahmed YAsauidıñ ağası) wrpağı Mir-‘Ali Şayhqa Qoja Twması bwlağınan bastau alatın YAngiç arığı men onımen suarılatın jerler, sonımen birge Qoja Twmasınan alıs emes jerdegi baqtı äulieniñ mazarı paydasına vaqf retinde beru turalı aytıladı. Sıy gramotasınıñ tüpnwsqalığına qatıstı ärtürli pikirler aytıldı. Alayda qwjattıñ tüpnwsqalıq därejesindegi kemistikke qaramastan, ol birneşe ğasır boyı onıñ iegerine atalğan menşikke ielik etu qwqığımen qamtamasız etti jäne bilik auısqan jağdayda jaña qwjattar aluğa negiz boldı. Ahmed YAsaui mazarınıñ qwjattarımen baylanıstı mañızdı oqiğalardıñ biri, 1974-1975 jıldarı Türkistan qalası men Atabay auılında jaña qwjattardıñ tabıluı boldı. Bwl tabılu turalı alğaşqı jariyalanımğa säykes, ol XVIII ğasırdıñ soñı men HH ğasırdıñ basına qatıstı 1000-nan astam qwjattar jinağınan twrdı.

Keyinnen V.K. Şuhovcov osı jinaqtan HİH ğasırğa qatıstı 12 qwjattıñ suretteri men orıs tilindegi audarmasın jariyaladı. Bizge belgili bolğanınday, qazirgi kezde, Almatı qalasında twratın V.K. Şuhovcovtıñ qolında qwjattar saqtalğan. Ökinişke oray, bizge bwl qwjattarmen tanısu mümkindigi käzirşe tuğan joq. A.L. Kun mwrağatındağı Ahmed YAsaui mazarınıñ qwjattar toptaması äli künge deyin ğılımi aynalımğa engizilmegen, al onıñ qwramı tipti mamandarğa da beymälim. Sondıqtan biz osı mälimetterdiñ bastapqı saraptamasın wsınamız.

Ahmed YAsaui mazarına qatıstı A.L. Kun mwrağatındağı qwjattar, 175 (96 paraq) is bumasında, tek bireui ğana 174 (bir paraq) is bumasında saqtaladı. Joğarıda atalıp ötken Türkistan uezdi basşısınıñ A.L. Kunge jazğan hatı, sonımen birge qwjattardıñ mazmwnınıñ saraptaması olardıñ Ahmed YAsauidiñ qızı Gauhar Huş-tadjdan tarağan nemeresi, Şeyh Ahmed Qaraşıqınıñ wrpaqtarı bolıp sanalatın Rahmatollah-qoja naqib ‘Ali-Akbar-qoja naqib-wlına, Şarif-qoja ‘azder Behbud-qoja ‘azder-wlına, sonday-aq Nasrollah-qoja şayh al-islam Ishak-qoja şayh al-islam-wlına tiesili tüpnwsqalardan köşirilgenin körsetedi. Nasrollah-qojadan 21 sıy gramotasınıñ, 2 ivayat, bir talap arızdan bas tartu aktisi (hatt-i iqrar), bir vaqf gramotası jäne bir şejireniñ köşirmesi jasalğanın onıñ möri däleldeydi. Eki jerde Rahmatollah-qojadan 18 sıy gramotalarınıñ, eki vaqf gramotalarınıñ, bir hatt-i iqrar jäne bir şejireniñ köşirmesi jasalğanı turalı jazbalar bar. Sonımen qatar, Şarif-qojadan sıy jäne vaqf gramotalarınıñ, sonday-aq şejirelerdiñ köşirmeleri jasalğanı aytıladı, biraq olardıñ sanı körsetilmegen.

Bizdiñ esep boyınşa, jinaqta parsı jäne türki-şağatay tilderindegi 77 qwjattar saqtalğan, ol Almatı toptamasınan äldeqayda az. Mwnıñ sebebi, mazarğa qatıstı barlıq qwjattardıñ köşirmesi emes, tek mañızdı dep eseptelgenderiniñ köşirmesi jasalğan. Köşirmelerde mör ieleriniñ attarı jazılğan, olardıñ senimdiligi kuälandırılğan jäne olardıñ tüpnwsqalarmen tekserilgeni körsetilgen. Köşirmeler Qwl-Ahmed-qoja a‘lam Hal-Mwhammed-şeyh ‘azder wlınıñ jäne Türkistan qalasınıñ aqsaqalı Şer-Mwhammed mıñbası Mulla Bay-Mwhammed wlınıñ mörlerimen rastalğan. Köşirme jasau jwmıstarı 1872 j. 20 mamırında ayaqtalıp, qwjattar däpterlerge tigilgen jäne mörlengen.

Almatı toptaması 30 sıy gramotaları men bileuşiler jäne namestnikterdiñ ükimderinen twradı. Osınday tiptegi qwjattardıñ Kunnıñ toptamasında (soñına deyin köşirilip ülgermegen qwjattı esepke ala otırıp) 60 danası (zattañbalar men ‘inayatnamalar) bar. Eñ aldıñğısı bolıp şibanid Abu Sa‘id-hannıñ (1531-1534) sıy gramotası tabıladı, onıñ datası djumada al-auual ayı 931 h.j. (1530 jeltoqsan – 1531 qañtar). Eñ keyingi qwjattar qoqan hanı Swltan Sayyid-han (1863-1865) jäne onıñ regenti ‘Alimkuli amirlaşkar (1865 j. qaytıs bolğan) tarapınan rabi‘ al-auual ayı1280 h.j. (1863 tamız-qırküyek) berilgen.

Şibanidter (1501-1601), Aştarhanidter (1601-1747), Mañğıttar (1747-1920) jäne Mingter (1711-1876) äuletteriniñ bileuşileri, olardıñ ökilderig, sonday-aq qazaq handarı (1465-1847)men swltandarı bergen sıy gramotaları. Bwl qwjattarda Ortaq jäne Suyra arıqtarı vakf bolıp tabılatını turalı, sonımen qatar Türkistan qalasında şeyh al-islamnıñ, naqibtıñ, mirasadtıñ jäne mutavallidiñ ağayındaluı turalı aytıladı. Öz zamanında sıygramotaları Şeyh Ahmed Qaraşıqı wrpaqtarınıñ Ahmed YAsaui mazarın baqılau men vaqf menşigin basqarudı talap etu üşin dälel qızmetin atqardı. Onda Şeyh Ahmed Qaraşıqı wrpaqtarınıñ şejiresinen köptegen attar ataladı.

Bizde Almatı toptamasında şejire turalı mälemetter joq. Al A.L. Kunnıñ toptamasında Ahmed YAsaui wrpaqtarınıñ şejiresi (HİH ğ. redakciyalanğan) türki-şağatay jäne parsı tilderindegi 5 köşirmesi bar. Üş şejire mazmwnı boyınşa bir-birine jaqın. Oqiğalar Ishaq Bab däuirinen bastaladı jäne şeyh al-islam, naqib jäne ‘azder şejiresimen ayaqtaladı, HİH g. mazardıñ baqılauı solardıñ qolında boldı. Törtinşi şejirede, ol Rahmatollah-qoja naqib tarapınan köşirip jazu üşin berilgen, onda ‘Abd al-‘Aziz ibn Katta-qoja parsı tilinde öleñ türinde jazılğan «Nasabname-yi manzuma» attı şığarma keltirilgen. Bwl şığarmanıñ sıni teksti şığarılğan. Türki-şağatay tilindegi bir şejireniñ soñı joq. Şeyh al-islam, naqib jäne ‘azder otbasılarınıñ alğaşqı üş şejiresinde, eger key oqiğalar surettemesin eskermesek, özara aytarlıqtay ülken ayırmaşılıq nemese eşqanday qayşılıqtar joq. Bwl üş şejireler, osığan wqsastarmen salıstırğanda, olar äkesi tarapınan Ahmed YAsauidiñ kişi inisi Sadr-şeyhpen baylanıstırılmağanımen erekşelenedi. Şejirelerde ‘azder, şeyh al-islam jäne naqib otbasıları Ahmed YAsauidiñ wrpaqtarı bolıp tabılatını körsetilgen. Şeyh Ahmed Qaraşıqınıñ qasietteri erekşe atalıp ötken – onıñ şığu tegi de, ruhani baylığı da. Mısalı, Ahmed YAsaui nemeresi üşin Ahmed degen attı özi tañdağan, onı qızı Gauhar Huştadj Süleymen Uäliden tuğan. Ahmed Qaraşıqı tuılğan kezde YAsaui onıñ auzına üş ret tükirgen jäne säbi kezinen onıñ tärbiesimen aynalısqan. Osılayşa, şejirelerde onıñ iegerleri öz legitimaciyasın Ahmed YAsauidiñ wrpağı retinde negizdegisi jäne öz şığu tegin qoğamğa jaña täsildermen körsetkisi keldi. Olardıñ äreketteri sätti ayaqtaldı, jäne HİH ğ. basınan bastap Sadr-şeyhtıñ wrpaqtarı Ahmed YAsaui mazarındağı biliginen tolıqtay ayırıldı. Keybir jazbalarda köşirmelerge qatıstı, Nasrollah-qojada eki riuayat bar boldı dep aytıladı. Toptamada üş riuayat bar. Onda mazar vakfın basqaruşılar men Ortaq jäne Suyrı arıqtarındağı vaqftıq jerlerdi paydalanuşı şarualar arasında payda bolğan kelispeuşilikter körinis tapqan. Mısalı, olardıñ birinde Ortaq arığındağı vaqftıq jerlerdi paydalanuşı jäne sol üşin önimniñ 1/5 köleminde tanabana töleytin şarualardıñ onıñ ornına önimniñ 1/10 köleminde uşr töleudi talap etken arızdarı turalı aytıladı. Alayda riuayatta, Türkistan jerlerine haradj salığı tölenetindikten şarualardıñ arızdarı negizsiz ekendigin atap ötedi. Riuayattarğa qosımşa qoyılğan mörlerdegi attar olardıñ Qoqan handığı däuiri men patşalıq kezeñge jatatının ayqındaydı. Toptamada parsı tilindegi üş vaqftıq gramotalar saqtaluda. Olardıñ biri – Türkistannan toğız şaqırım qaşıqtıqta ornalasqan Qaraşıqtağı Asadollah-şeyh ibn ‘Alim-şeyhtıñ hanaqahınıñ vaqf-namesi. Basqa eki vaqftıq gramotalar Taşkenttiñ bileuşileri ‘Aziz Parvanaçi (erejep 1263 h.j. / 1847 j. mausım-şilde), sonımen birge qwsbegi Nar-Mwhammed (zu-l-hiddja 1269 / 1853 j. qırküyek-qazan ayı) tarapınan berilgen. Osı gramotalardıñ işinde 822 h.j. rabi‘ al-ahar (1419 j. säuir-mamır) ayımen belgilengen Asadollah-şeyhtıñ vaqf-namesi erekşe mañızğa ie. Vaqf-nameniñ köşirmesinde datanıñ astında Şahruh swltannıñ, aqza al-qwzat Husamuddinniñ jäne Twrsın Ahmed ibn Süyiniş-qoja-hannıñ esimderi körsetilgen. Bwl data Şahruh swltan degende Timurid Şahruh (1409-1447) ekenin boljauğa mümkindik beredi. Vaqftıq gramotağa säykes, hanaqah ğimaratın Ishaq Bab saldırğan, ondasonday-aq onıñ qasında eski medrese, rabat jäne kesene bar ekendigi aytıladı. Asadollah-şeyhtıñ qolında Ämir Temirdiñ wlı siyaqtı, bedeldi bileuşiden vaqftıq gramota boluın, eñ dwrısı, Sadr-şeyhtıñ wrpaqtarına berilgen sıy gramotasına jauap dep qabıldauğa boladı. Vakf-namede körsetilgen Asadollah-şeyh üş şejireniñ ieleri – naqib Rahmatollah-qojanıñ on birinşi, şeyh al-islam Nasrollah-qojanıñ jiırma ekinşi jäne ‘azizlar Şarif-qojanıñ jiırmasınşı buındağı atası bolıp tabıladı. Vaqftıq gramota mazardı basqaruğa degen talaptarda mañızdı röl oynadı. Vaqf-nameniñ mañızdı nükteleriniñ biri bolıp, onda körsetilgen Ishaq Bab salğan hanaqah tabıladı. Agiografiyalıq şığarmalarda Sayramdağı Ishaq Bab Mekkeden qajılıqtan kelgennen keyin Qağbağa wqsatıp salğan Çubin meşiti turalı aytıladı. Bwl syujet keyinnen Ishaq Babtıñ wrpaqtarı şejirelerine ötti. Vaqftıq gramotada bwl syujet basqaşa tüsindirilgen: Ishaq Bab salğan Qaraşıqtağı qasietti hanaqah jäne Şeyh Ahmed Qaraşıqınıñ wrpaqtarı ie bolğan onıñ şeyhı qızmeti şığu teginiñ tektiligine tağı bir dälel bolıp tabıladı. Toptamada türli mazmwndağı tağı bes qwjat bar, olar otarlıq däuirge jatadı. Bwl 19 şaruanıñ şeyh al-islam Nasrollah-qojanıñ, naqib ‘Ali Akbar-qojanıñ jäne ‘azder Şarif-qojanıñ Ortaq jäne Süyri arıqtarındağı vaqftıq jerlerge qamqorşı retinde tağayındaluın moyındağan qwjattar (1271 h.j. sapar ayı / 1854 j. qaraşa-jeltoqsan); general Çernyaevtıñ mazardı teksergen kezinde Ahmed YAsaui wrpaqtarınıñ genealogiyasın bekitu turalı anıqtama (1864 j.); Ortaq arığındağı vaqftıq jerlerdi paydalanu turalı mazardıñ äkimşiligi men şarualar arasındağı talas şeşimi (1284 h.j. rabi‘ al-ahar ayı / 1867 j. tamız); Türkistan uezdi basşısınıñ naqib Rahmatollah-qojanı mutavalli qızmetine tağayındau turalı bwyrığı (1868 j.); Bahadır-şeyhtıñ wlı Ibrahim-şeyhtıñ Qoqanğa jasağan qızmettik saparı turalı rwqsat-anıqtama (1878 j.). 174 is bumasında tek bir qwjat bar, onda Ahmed YAsaui mazarı vaqfınıñ kiristeri turalı qısqaşa anıqtama berilgen. Qwjat uezd bastığınıñ swranısınan keyin dayındalğan, sondıqtan ol «bek därejelige i‘lam qılamın», yağni «bileuşi därejesine ie şeneunikke habarlaymın» dep bastaladı. Qwjatta Ortaq jäne Süyri arıqtarı bwdan bılay mazardıñ vaqftıq menşigine kirmeytini jäne memlekettik qazına paydasına salıq salınatını anıqtalğan. Qwjatta Türkistan jäne Taşkent qalalarındağı vaqftıq keruen-saraylardıñ kiristeri turalı aqparattar keltirilgen.

Mwnda kelesi swraq tuındaydı: qwjattardıñ tüpnwsqaları qayda? Körsetilgen sıy gramotaları rasında boldı ma? Mısalı, Nasrollah-qoja, şeyh al-islam otbasınıñ müşesi, otarlauşı äkimşilerge türli ortalıq aziyalıq bileuşileriniñ öziniñ ata-babaların şeyh al-islam qızmetine tağayındağanı turalı 18 sıy gramotaların körsetken. Onıñ 14-in biz Kunnıñ toptamasınan kezdestiremiz. Al  keybireuleri Ahmed YAsaui wrpaqtarınıñ basqa arızdarında aytıladı. Joğarıda körsetilgen üş otbasınıñ (‘azder, şeyh al-islam jäne naqib) ökilderi tüpnwsqaların qoldarında saqtap qalğan boluı mümkin. Bügingi künge deyin olar Özbekstan Respublikasınıñ Ortalıq memlekettik mwrağatınıñ säykes qorlarında anıqtalmağan (ÖR OMM). Tek ‘Aziz Parvanaçinıñ vaqf-namesiniñ tüpnwsqası ÖR OMM qorında saqtalğan. Ol köşirmesimen tekst boyınşa da, sfragistikalıq detal'darı boyınşa da wqsas.

V.K. Şuhovcov pen A.L. Kunnıñ toptamasında saqtalıp kele jatqan qwjattar bir-birin tolıqtıradı, olardıñ arasında özara baylanıs pen logikalıq birizdilik bar degen boljamımız bar. Mısalı, V.K. Şuhovcovtıñ maqalasındağı nömiri T-262p (bir suret) qwjattıñ tekstin alayıq. Bwl belgisiz bileuşiniñ 1258 h.j. ramazan ayında (1842 j. qazan-qaraşa) jasalğan Şarif-qojanı‘azder qızmetine tağayındau turalı ökim, däl osı qwjat A.L. Kunnıñ toptamasında da bar. Sondıqtan, A.L. Kunnıñ toptamasındağı köptegen  köşirmeleriniñ tüpnwsqaları Almatı toptamasında saqtaluı äbden mümkin.

Qorıtındı retinde, mazarlar turalı mälimetter narrativti derekközderde jii kezdesetinin aytuğa boladı, alayda bwl aqparattar zerttelip jatqan taqırıp boyınşa tarihi processtiñ twtastığın qayta qalpına keltiruge mümkindik bere bermeydi. Degenmende tarihi qwjattarda makrotarihta minsiz äleumettik-ekonomikalıq kartina qalıptastıra almaydı. Biraq, bir mazarğa qatıstı materialdardı keşendi zertteu,mikrotarihta jäne prosopografiyalıq aspektide layıqtı nätijeler beredi. A.L. Kunnıñ toptamasındağı qwjattar naqib, şeyh al-islam jäne ‘azder qızmetiniñ ielerine tiisti boldı, olar HİH ğ. Ahmed YAsaui mazarın jäne Türkistan qalasınıñ ruhani ömirin öz baqılaularına aldı. Ahmed YAsaui mazarı qwjattarınıñ negizinde tek mazardıñ tarihın ğana emes, sonımen qatar Sırdariya alqabındağı XVI ğ. – HH ğ. basındağı qalalardağı jer-su qatınastarın da ayşıqtauğa boladı. Eñ mañızdısı, qwjattar äleumettik toptar men Ahmed YAsaui wrpaqtarınıñ türli buındarı arasında bolğan qaqtığıstardı zertteude aytarlıqtay derekköz qızmetin atqaradı. Eki toptamadağı qwjattardı salıstırmalı zertteu Ortalıq Aziya tarihınıñ türli salaların zertteude ayqındıq engizedi.

Sultonov Uktambek. (qazaq tiline audarğan  Jansaya Bek)

ISTORIÇESKIE DOKUMENTI MAVZOLEYA HODJA AHMADA YASAVI Seriya «Religiovedçeskie issledovaniya v ENU im. L.N. Gumileva» kitabınan alındı

Tañbalar

Wqsas maqalalar

Bir pikir

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan