Ğaziz ağay Ämirhanov

     «Tez qasında qisıq ağaş jatpaydı» degen halıq mäteli esteriñizde şığar. Bwl jerde tez dep otırğanım kiiz üydiñ esigi men keregesi jasalatın tal-daraqtı tüzetetin köne aspap. Tabiğatta oqtauday tüzu ağaş sirek kezdesedi, Adamzat düniesi de solay. «Mal alası sırtında, adam alası işinde». Teli-tentek, qisıq-qıñır el işinde jetip artıladı. Üy  işinen üy tigip, tasadan tas atatın sonday sodır-sotqarlardıñ key-keyde degeni jürip,  qalıñ jwrttı bas şwlğıtatını bar. «Molda men baylardı qamşımen qoyday quğan» sonau bir zwlmat jıldarı solardıñ asığı alşısınan twrdı emes pe.

«Zaman tülki bolğanda tazı bop şalğan», obal men sauap, zaual degenderge pısqırıp ta qaramaytın sol bir swrqay jandar qarapayım köpşilikti közge ilmey, tek özderi siyaqtı pısıqtar men qulardan sekem alıp, seskenetin. Degenmen, jwmırtqadan jün qırıqqan jwlımırlardıñ sırtqa sezdirmese de, iştey imenetin kisileri ilude bir bolsa da kezdesip qalatın.

Meniñ öz basım elimizge belgili wstaz, ruhaniyat qayratkeri Ğaziz ağay Ämirhanovtı Torğay tabanındağı osınday eki kisi bolsa, sonıñ biregeyi, jalğız bolsa-sonıñ naq özi dep bilemin. Bwğan keltiretin ayğaq-dälelim de mol, degenmen maqalanıñ qölemi onı kötermeytindikten, osı twjırımmen şektelemin.

Ağaydıñ abıroy-atağı oblıs köleminen asıp-artılıp jatatın. Bwğan ol atadan qalğan maldıñ arqasında jetken joq, «bay bir jwttıq, batır bir oqtıq» emes pe? Ağay turalı oy-tolğamdarın bildirip, pikir aytqan auzı dualı jandardıñ barlığı bwl orayda ol kisiniñ asıl tegin tilge tiek etip, silteme jasaydı. Twrpayı tobırdan ayırmalaytın adami bolmıs, bekzattıq, iman şuağı jüzdegen jıldar boyı üzilmey, wrpaqtan-wrpaqqa qanmen berilip, altın arqauı mine bügingi künimizben jalğasıp jatır. Jaratqannıñ bwl keñşiligine de şükir deyik.

Ğaziz ağay Torğayda mekteptiñ mwğalimi, bilim basşısı ğana emes, bükil el auzına qarağan, sözi men isinen tälim alğan şın mänindegi Wstaz boldı. Endi osı orayda joğarıda äñgime bolğan «tez» degen wğımdı kisilik kelbet twrğısınan «tärbie» degen tüsinikpen barabar qoyıp, ağaydıñ aldın körgen-körmegen mıñdağan jan onıñ tezinen ötti der edim.

Al, azdap ötken-ketkenge üñilsek, däl osınday ruhani tirlik onıñ arğı babaları Haşi jäne Azına abızdarğa da tän bolğanın bayqaymız. Bwl rette eldiñ eresekteri jaqsı biletin, biraq keyingi jastarğa beymälimdeu tarihtı qozğay ketkenniñ de artığı joq. Torğay halqınıñ mädeni-ruhani bitim-bolmısınıñ qalıptasuına orasan zor eñbek siñirgen osınau wlı twlğalardı bwl taqırıpqa qalam tartqandardıñ qay-qaysısı da Şaqşaq Jänibek Qoşqarwlınan tıs, bölek qarastırmaydı. «Islam dininiñ Torğay öñirinde taraluı» attı tanımdıq mäni zor eñbek jazıp qaldırğan Ğaziz ağay bwl jöninde egjey-tegjeyli söz etedi. Keyingi jastardıñ zerdesinde jürsin dep, sonıñ tüyindi twstarına şolu jasağalı otırmın.

«Şaqşaq Jänibek – qazaqtıñ bilimdisi» dep wlı aqın Şäkärim jırlağanday, Bwharada bilim jetildirgen,  zamanınıñ aytulı twlğalarınıñ biri Jänibek Qoşqarwlı ondağan jıldarğa sozılğan qazaq-qalmaq soğısı barısında Torğay jwrtınıñ oqığan, közi aşıq jigitteriniñ küzgi seleudey seldirep qalğanın, twtqınğa tüsken qalmaq qızdarınan tuğan wrpaqtıñ mwsılmanşılıqtan ajıray bastağanın körip, qayğıdan qabırğası sögilgen. Bwğan mına derek kuä boladı. V.A. Moyseev degen tarihşınıñ jazuı boyınşa, 1691 jılı joñğar handığı qazaq ordasında elşi jiberip, qazaqtar qalmaq dinine kirsin, lamaizmdi qabıldasın, – dep talap qoyadı. Qazaqtar bwl talapqa qarsı şığadı. Osıdan bastap eki el arasındağı  bwrınğı kikiljiñ auqımdı, iri soğıstarğa wlasadı.

Ğaziz ağay bwl jöninde bılay dep jazadı. «Şamamen XVII-ğasırdıñ orta kezinde bizdiñ jetinşi atamız-Haşi abız  Şaqşaq Jänibekpen Bwharada kezdesip, tanısıp, dos boladı. Dostıqtıñ soñında Jänibek batır Haşidı Torğayğa qonaqqa şaqırıp, eline ertip keledi. Elge kelgennen keyin Jänibektiñ tuıs-tuğan, dos-jarandarı, zamanındağı el ağaları Haşidı han köterip, qwrmetteydi. Jänibek elin aralatıp, tanıstıradı. Halıqtı namazğa jığıp, balaların sündetke otırğızıp, islam dinin uağızdaydı. Söytip bir-eki jıl osı Torğay elinde qazirgi Amangeldi, Arqalıq, Nauırzım, Äulieköl audandarınıñ aumağında bolıp, biraz eldiñ basşı azamattarımen, onıñ işinde arğın men qıpşaqtıñ igi-jaqsılarımen tügel tanısadı. Keler jılı küzge qaray öziniñ dosı Jänibekten elge qaytuğa rwqsat swraydı. Sebebi öziniñ tağdırınıñ jetetindigin, osı küzde dünieden ötetindigin, ol üşin elde qalu kerektigin aytıp tüsindiredi. Jänibek: olay bolsa, rwqsat, biraq bizge bir tabarak berip ketseñiz,- dep ötiniş etedi. Ol üşin bir balasın berudi qalaydı. Aqırı Jänibektiñ sözinen asa almay, qiyamettik dostığın aytqannan soñ, elde  Qosım, Qazi degen eki qaynağam bar, hoja näsili,  wlım bar, sonıñ bireui sizge amanat, ösiet etip beruge qaldıramın, jaqsı bolsa – wl qılarsıñ, jaman bolsa qwl qılarsıñ, qwday aldında swrausız, sizge qidım balamdı, – deydi.

Sodan tös qağısıp, qoştasıp, eline ketedi. Arğı atası Şwbar attı hoja, Swrqıltay sofı Ğwbar attı mälim hoja bolğan. Sodan arada birneşe jıl ötkende, eldegi tağı bir bas qosqan  mäjiliste Jänibekke eldiñ aqsaqal, qarasaqalı, el ağaları, azamattarı jiılıp, elge ölige bata, tirige namaz üyretetin bir adamnıñ kerektigin aytıp, Jänibekke arız ğıp keledi. Jänibek bahadür Qosım hojağa hat jazıp, Haşi abız amanatın orındauğa niet bildiredi. Sol jılı Torğay duanınan Taşkent, Bwharağa baratın qosınnıñ basşısı Jılqaydar Soltannıñ, Aqbikeş Qojanazar degen el ağasın şaqırıp alıp, Bwharadan Qosım, Qazi degen eki hojanı tauıp, oğan mına meniñ belgimdi ber, mağan Haşidıñ amanatı, ösieti boyınşa bir balasın beruge tiisti, sonı alıp kel dep, – dep tapsırma beredi. Söytip, Qojanazar atamız Bwhar-şäripke aman-esen jetip, Qosım hojamen kezdesip, ol künderi Haşi abız dünie salğan eken, ornına dwğa oqıp, hattı tabıstap, Qosım hojanıñ keñesimen altı balanıñ kenjesi 16-17–lerdegi Azınanı elge alıp kelip, Jänibek atamızğa tabıstıradı.

Kemeñger, dana Jänibek Azınanı asıqtırmaydı, eldiñ auanımen, twrmıs, tirşiligimen tanıssın, bilissin, aujayın bayqasın dep öz qolında bir jıl, Qarabaluanda bir jıl, qıpşaqtarda bir jıl qonaqtatıp eldi imandılıqqa wyıttırıp, Islam qağidalarınıñ ornığıp, qalıpqa tüsuine jağday tuğızdıradı.  20 jasqa kelip, oñ-solın ajıratatın kezge kelgesin Azınanı aldırıp, endi elmen tanıs–bilis boldıñ, enşiles, qonıstas boluğa  kimdi qalaysıñ, dep Azınanıñ özine  oy artadı. Sonda twrıp, äuelde körgen,  tanıs bolğanım Qojanazar atam edi, Siz qarsı  bolmasañız  Qojanazar atamnıñ qolına barar edim, degesin jigittiñ  sözi öz  oyımen wştasqanına  rizalıq tanıtqan Jänibek atamız Qojanazardı aldırıp, Azınanı  tapsıradı. Jılqaydar atam balaları da, qaldı  Torğaydıñ mızğımas  qos bosağası arğın – qıpşaq ataulı Azına abızdı  töbesine köterip, aldınan qiya kespey, aytqan şariğat ösietine den qoyadı. Azına  abız  da äke  amanatına adaldıq tanıtıp,  Qwday bergen kiesi men qasietin eldiñ amandığına, halıqtıñ bereke – birligine jwmsap,  är jılı 22 naurız küni eldiñ  igi-jaqsıların  jinap, kitap aşıp, tabiğat qwbılıstarınan  sır aşıp, jıl mausımınıñ qalay ötetinin  boljap, el işinde bolatın türli  indet-apat jaylı saqtandırıp, odan qwtıludıñ jolın  da nwsqap otırğan. Bwl dästürdi Abızdıñ nemeresi Ospanqoja  da jalğastırğan».

Ğaziz ağay «süytip biz Arğın, onıñ işinde Äyderke, onıñ işinde Jılqaydar, onıñ Soltanı, Soltannıñ Aqbikeşi, onıñ Qojanazarınıñ hojası bolıp ösip-öndik. Bizdiñ 2-elimiz, 2 atamız bar, ol Jılqaydar – Hoja, osılay dep ataladı», jazıp ketti.

Ağaydıñ şäkirti, älemge äygili fizik, akademik Fazılhan Bäyimbetov ağamız «Wstazdıñ wmıtılmas beynesi» attı bwdan on jıl bwrınğı maqalasın «…bizder, Jangeldin audanındağı Qaratübek orta  mektebiniñ tülekteri, Halıqaralıq basqaru akademiyasınıñ  akademigi Saylau, akademik Säbit Bayzaqovtar, belgili jazuşı Qoğabay Särsekeev, fizika-matematika ğılımdarınıñ doktorı, professor Serikbay Aysağaliev jäne osı joldardıñ avtorı, sonday-aq wstazımızdıñ aldınan däris alıp, ömirdiñ talay belesterinen asqan basqa da şäkirtteriniñ atınan, mınaday wsınıs aytamız: Qazaq KSR-iniñ eñbegi siñirgen mwğalimi Ğaziz Ämirhanovtıñ esimin mäñgi este qaldıru üşin özi basqarğan  oqu ornı Ğaziz Ämirhanov atındağı Qaratübek orta mektebi dep atalsa eken. On segiz jıl audan oqu böliminiñ meñgeruşisi bolıp, Torğay mwrajaylar keşenin basqarğan, ömiriniñ soñğı demine deyin imandılıq ordası bolğan meşitke ielik etken abzal azamattıñ atına tuğan Torğay auılında bir köşe berilse» dep tüyindeydi.

Aytqanday-aq, mıñdağan şäkirtteriniñ ğana emes, qazaq eliniñ qaymağı-Torğay jwrtınıñ jüreginde mäñgilik iz qaldırğan Ğaziz ağay esimi onıñ qabırğalı qalıñ halqı twrğanda tarihtan öşpek emes.

 

Jetpisbay Bekbolatwlı,

äl-Farabi atındağı QazWU kafedra meñgeruşisi, professor

Bar jaqsılıq – imannan

30 – naurız, 2017 j

«Qazir köpşiliktiñ äleumettik jelilerdegi ärkimniñ sözine erip ketui jiiledi. Bwl wlttıq ruhaniyatımızğa qauip töndiretin jağday bolğandıqtan, memleket damuına jan-jaqtı üles qosıp, wlttıq qwndılıqtardı däriptep, eldi imandılıqqa ündeytin körnekti twlğalar tağılımına arnalğan osınday basqosulardı ötkizsek deymiz. Osı şaralar barısında wsınıstar salmaqtı basılımdarda jarıq körip, tiisti orındarğa jiberilip, wlttıq damuğa üles qosadı degen ümittemin» dedi «Qazaq gazetteri» JŞS-niñ Bas direktorı J.Kenjalin.

Alğaşqı basqosu elimizge belgili wstaz, dintanuşı Ğaziz qajı Ämirhanovqa arnaldı. Jastarğa ruhani tärbie beru mäselesiniñ mañızdılığın tilge tiek etken «Nwr-Mübarak» universitetiniñ prorektorı, professor Şamşädin Kerim Ğaziz qajınıñ elimizde imandılıqtı nasihattauğa qosqan ülesine toqtaldı. Elimizdegi ruhaniyat salasında wrpaq tärbielep, bilim berude erekşe iz qaldırğan Ğaziz qajı Ämirhanov bolmısı bölek twlğa. Onıñ wstazdıq wlağatı, din salasındağı sara jolı jaylı memleket jäne qoğam qayratkeri, Qazaqstannıñ bwrınğı Su şaruaşılığı ministri, professor Nariman Qıpşaqbaev derekteri basqosudıñ mañızdılığın arttıra tüsti. Ğaziz qajınıñ şäkirti, elimizge belgili ğalım, professor Tañatqan Dosmağambetov wstazdıñ tağılımdı ğwmırı jaylı tereñnen söz qozğap, Şaqşaq Jänibek pen Jılqay­dar Qojanazardıñ, Azına Abızdıñ Torğay elin imandılıqqa wyıtuğa siñirgen eñbegi jaylı äñgimeledi.
Kezdesude ortağa oy salğan memleket qayratkeri Änuar Talqımbaevtıñ, däriger Käkimjan Qıraubaevtıñ, wstaz Jetpisbay Bekbolatwlınıñ, käsipkerler Bolatbek Äbiqaev pen Qayırjan Bersügirovtiñ jäne basqalardıñ pikirleri bir arnadan tabılıp jattı.
Osılayşa wlt ruhaniyatınıñ bastauların jan-jaqtı zerdelep, tarihtı tolıqtıra tüser tıñ derekter men saliqalı jüzdesulerdi maqsat etken jaña bastama ömirge keldi. Äleumettik jelilerdegi qalıñ jwrttı jeliktirip äketetin jeñil dünielerden araşalap, salmaqtı oy men tereñ saraptamalardıñ mañızın wğındırsaq degen izgi nietpen Wlıstıñ wlı küninde twsauı kesilgen bastamanıñ bolaşağı zor bolatınına senim mol.

Ayşa KEÑESBAY,
«Nwr-Mübarak» universitetiniñ
baspasöz qızmeti

 

 

 

Sonday-aq, oqıñız

Sarmanqoja Jünisqojawlı (1850-1924)

Sarmanqojanıñ küreskeni 1893 jıldıñ küzi. Järmeñkege tigilgen üylerdiñ sanı asa köp. Qalanıñ qırat jerinde ornalasqan …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan