باسقى بەت / جارىق نۇردىڭ ساۋلەسى / ىلگەرىدە وتكەن جاقسىلار / عازيز قاجى ءامىرحانوۆتىڭ ءومىرى مەن قوعامدىق قىزمەتى

عازيز قاجى ءامىرحانوۆتىڭ ءومىرى مەن قوعامدىق قىزمەتى

عازيز قاجى ءامىرحانوۆ  كيەلى تورعاي جەرىندە جاس ۇرپاققا بىلىممەن تاربيە بەرۋدە جانە يسلام ءدىنىن ەل ومىرىنە قايتا ەنگىزۋدە، ادەبيەتپەن ونەردى، مادەنيەتتى دامىتۋدا، مۇراجايلارمەن مەشىت- مەدرەسە جۇمىستارىن جاڭا زامان تالابىنا ساي جۇرگىزۋدە ەرەسەن ەڭبەك ءسىڭىردى.

 

عازيز ءامىرحانوۆ 23 اقپان 1927 جىلى قازىرگى قىزبەل اۋىلىنىڭ تەكە وزەنىنىڭ بويىندا مەشىت قونىس ورنىندا،  «ارۋاق قونىپ، نار شوككەن» قاسيەتتى دە بابالى قارا شاڭىراقتا، تالاي اقىن-جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىنا ارقاۋ بولعان وسپان قوجا اۋليەنىڭ قۇتحاناسىندا دۇنيەگە كەلگەن. ول كىسى ىڭگالاعان جاس ءسابيدى ماڭدايىنان  يىسكەپ، ەسىمىن ءوزى عابدىل-عازيز دەپ، ازان شاقىرىپ قويىپ: «اللاھتىڭ ادال قۇلى بول، حالىقتىڭ ادال ۇلى بول، ءتانىرىڭ ءومىرىڭدى ۇزاق تا باقىتتى ەتە كورسىن»، -دەپ باتاسىن بەرىپتى. كەلىنىن وڭاشا شاقىرىپ الىپ: «قالقام، بالاڭا ادال ءسۇت ەمىز، سەنىڭ انالىق ۇلكەن پارىزىڭ وسى، قالعانىن اللاھ تاعالا قاتارىمەن كورسەتە جاتار»، -دەپتى. عازەكەڭنىڭ جەتى ايلىعىندا ونى الدىنا الدىرىپ،كەۋدەسىنەن ءۇش قايتارا يىسكەپ، ماڭدايىنان ءۇش قايتارا سيپاپ تۇرىپ: «ەندىگى ءۇمىت وسى سارشامدا. وزدەرىڭ بىلەسىڭدەر، ءبىزدىڭ ارۋاعىمىز سەكىرىپ قوناتىن ەدى عوي، بالالارىما ەمەس، وسى سارشاما قونار ارۋاعىم. مۇنى قاتارىنان كەم قىلماي وسىرىڭدەر. وسى سارشاما  ساقالى ساپسيعان شال بولعاندا ءدىندى قۇرمەتتەيتىن زامان تۋار، ونى سەندەردىڭ ىلۋدە بىرەۋىڭ بولماسا، كوبىڭ كورمەسسىڭ. الدىمىزدا ادامزاتقا زوبالاڭ اكەلەر زامان تۇر. قۇدايدىڭ كورسەتكەنى راس بولسا، مەن ءبىر اپتادان سوڭ دۇنيەدەن وتەمىن. سول سۇرقاي زاماننىڭ تۇرمەسىنە دە، تەپكىسىنە دە تۇسپەسپىن. بىرلىكتە بولىڭدار. وتە اۋىر كۇندەر كەلە جاتىر»،-دەپتى اۋليە.

1934 جىلدا

ن مەكتەپكە بارىپ، 1941 جىلى كوكالات اۋىلىنداعى 7 جىلدىق مەكتەپتى ءبىتىرىپ، 1942 جىلى تورعايدان اشىلعان 3 ايلىق مۇعالىمدىك كۋرستى ءتامامداپ، 1942-1944 جىلداردا ءوزىنىڭ تۋعان اۋىلىندا قازالى مەكتەبىندە ۇستاز بولىپ قىزمەت اتقارادى. 1944-1950 جىلداردا الباربوگەت اۋىلىنداعى قاراقوعا باستاۋىش  مەكتەبىندە مۇعالىم بولىپ جۇمىس ىستەيدى. 1951 جىلى قايتادان ءوز اۋىلى قازالى مەكتەبىندە مۇعالىم بولادى. 1951-1955 جىلداردان الماتىداعى اباي اتىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن بىتىرەدى. 1955-1959 جىلداردا قاراتۇبەك ورتا مەكتەبىندە  ديرەكتور بولىپ قىزمەت اتقارادى. سول كەزدەگى ءبىلىم بەرگەن شاكىرتتەرى قازىرگى تاڭداعى قوعام قايراتكەرلەرى، عالىمدارىمىز، ەل ماقتانىشتارى، تورعاي پەرزەنتتەرى، بۇرىنعى سۋ شارۋاشىلىعى ءمينيسترى، قوعام قايراتكەرى ناريمان قىپشاقباەۆ، اكادەميك فيزيكا ماتەماتيكا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور فازىلحان بايىمبەتوۆ،  اعايىند

ى عالىمدار، ەكونوميكا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، اكادەميك سايلاۋ جانە ءسابيت بايزاكوۆتار، جازۋشى، قوعام قايراتكەرى، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ  يەگەرى، عالىم، ۇستاز قويشىعارا سالعارين، جازۋشى «قازاق» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى قوعاباي سارسەكەەۆتەر بولدى. 1959-1964 جىلداردا قاراسۋ اۋدانىندا ورتا 8 جىلدىق مەكتەپتەردە ديرەكتور بولىپ ىستەيدى. 1964-1969 جىلداردا تورعاي قازاق ورتا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى بولىپ ۇستازدىق ەتكەن تۇستاعى شاكىرتتەرى تانىمال عالىمدارىمىز-حيميك جاقسىنتاي قايىربەكوۆ، فيزيك-ماتەماتيك تولەۋحان قايىربەكوۆ، فيزيك-ماتەماتيك  كۇلاش قايىربەكوۆا، حيميك ءباتج

 

ان جۇماعاليەۆا، مەديتسينا عىلىمىنىڭ دوكتورى پروفەسسور دۇيسەن بەيسەنوۆ، دارىگەر، قوعام كايراتكەرى اسقار بايجۇمانوۆتار. 1969-1987 جىلداردا اۋداندىق وقۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ جۇمىس ىستەپ، اۋداننىڭ ءبىلىمى مەن ەكونوميكاسىن الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ وركەندەۋىنە ۇلەسىن  قوستى، جاس ۇستازداردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ ۇشتاستىرۋىنا كوپ قىزمەت جاساعان، بىرنەشە مارتە اۋداندىق كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ  حالىقتىن ىقىلاسىنا بولەنگەن جان. 18 جىل ءبىلىم ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولعان تۇستا اۋدان ورتالىعىنداعى ءۇش قاباتتى ىبىراي التىنسارين مەكتەبى بوي كوتەردى. ەكى قاباتتى شوقان ءۋاليحانوۆ مەكتەبى جاڭادان سالىنىپ ىسكە قوسىلدى.

1987 جىلى 15 تامىزدا قۇرمەتتى زەينەتكەرلىككە شىعادى. 1987-1992 جىلداردا  تورعاي مۇراجايلار كەشەنىنىڭ باس ديرەكتورى بولىپ قىزمەت اتقارادى. ءا.جانگەلدين مۇراجايىندا جەتەكشى  بولا ءجۇرىپ، تورعاي تاريحىنا وزىندىك ۇلەس قوسقان، ەل باسقارعان، شارۋاشىلىقتارعا جەتەكشىلىك ەتكەن جانداردى ۇمىتىلىستان ءۇزىپ الىپ، ەلەپ- ەكشەپ مۇراجاي تورىنەن ورىن بەردى. 1988 جىلى كوپشىلىكتىڭ دەمەۋى – اسارمەن سالىنعان ىبىراي ءالتىنساريننىڭ تورعايداعى پەداگوگيكالىق – مەموريالدى مۇراجايى 1991 جىلى قايىرا جاڭعىرتىلىپ، بۇگىنگى قالپىنا كەلتىرىلدى. بۇل كۇردەلى جۇمىستى ۇيىمداستىرىپ، جادىگەرلەر جيناقتاۋدا تاعىدا عازيز اعا بەل شەشە كىرىستى. وقۋ – اعارتۋ جۇمىسى مۇراجاي ديرەكتورىنىڭ بىلەتىن، كوزى قانىق جۇمىسى بولاتىن. عازيز ءامىرحانوۆتىڭ جىگەرلى ەڭبەگى ناتيجەسىندە ىبىراي التىنسارين مۇراجايى قالانىڭ  تاريحى، كوز تارتارلىق كو

رىكتى، ءتالىمدى ورىنعا اينالدى. الاش ارىستارى احمەت بايتۇرسىنوۆ پەن مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ ەسىمدەرىنىڭ اقتالۋىنا وراي تورعاي قالاسى تۇرعىندارى ءوز قارجىلارىمەن مۇراجاي اشۋ كەرەك دەگەن تۇستا عازيز ءامىرحانوۆ احاڭ – جاقاڭ قى

زمەتتەرى جايلى قۇجاتتار، ەستەلىكتەر، جادىگەرلەر ىزدەستىرىپ جيناستىرۋدا ۇرپاقتارىمەن كەزدەسىپ، تۇتىنعان زاتتارىن سۇراستىرۋعا وزىندىك ۇلەسىن قوسىپ،سول جىلى اقكولدەگى ەردەن قارتتان احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ 1909 جىلعى «قىرىق مىسالى»، 1911 جىلعى «ماسا» كىتاپتارى الىندى. تورعايلىق عىلىم،ونەر قايراتكەرلەرىنە حاتتار جازىلدى، ولاردىڭ فوتوسۋرەتتەرى، كىتاپتارى، ءومىر-باياندارى جيناقتالدى. احاڭ-جاقاڭ ەسكەرتكىشى جاسالىپ، مۇراجاي قارسىسىنا ورناتىلدى. ءمۇسىنشى كاكىمجان ناۋرىزباەۆپەن بايلانىستا عازيز اعانىڭ ءوزى ءجۇردى. ۇرپاقتار مەن ءىزباسارلار تاريحىن جالعاستىرىپ احمەت بايتۇرسىنوۆ پەن مىرجاقىپ دۋلاتوۆ ادەبي مۇراجايى 1991 جىلى اشىپ، حالىق پايدالانۋىنا بەردى.

1991-1992 جىلداردا تورعاي مەشىتىن سالدىرۋعا ۇلكەن ۇلەس قوستى. تورعاي مەشىتى 1992 جىلدىڭ 20 تامىز كۇنى ءساتتى اياقتالىپ، 21 تامىزدا مەشىتتىڭ سالتاناتتى اشىلۋى بولدى. وعان قازاقستان مۇسىلماندار ءدىني باسقارماسىنىڭ العاشقى  باس ءمۇفتيى راتبەك قاجى مەن بۇكىل  تۇركى الەمىنىڭ عۇلاما عالىمى حاليفا التاي جانە تولەن ابدىكوۆ، ءابىش كەكىلباەۆ، دۋلات يسابەكوۆ، اشىربەك سىعاي سەكىلدى قوعام قايراتكەرلەرى مەن سول كەزەگى تورعاي وبلىسىنىڭ اكىمى سەرگەي كۋلاگين باستاعان قازاقستان جۇرتششىلىعى وكىلدەرى قاتىستى. كوپ وتپەي، مەشىتتى رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ءوزى ارنايى كەلىپ كورىپ، قۇرىلىسشىلار مەن وبلىس، اۋدان باسشىلارىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ، ەل الدىندا راحمەت ايتتى. عازيز قاجى نۇرسۇلتان ءابىشۇلىنا تورعاي حالقى اتىنان اق باتا بەردى. العاشقى جىلى-اق مەشىتتە تورعاي-قوست

اناي وڭىرىنە يمامدار مەن ءدىني قىزمەتكەرلەر دايارلايتىن مەدرەسە اشىلدى. وندا وسى ايماقتاردان تالاي بالالار كەلىپ وقىدى. ولارعا  عازيز قاجى مەن ونىڭ بالاسى شوقان قاجى ءدارىس بەردى.

1993 جىلى قاجىلىققا بارعان. 4 ۇل، 4 قىزى بار. جولداسى ۇستاز، بالالارى دا ۇستازدىق ەتەدى. عازيز ءامىرحانوۆ ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزدەرىنە شەيىن حالىققا ەڭبەك ەتىپ، جاس ۇرپاققا تۇلعا ورتا بۋىنعا اعا ۇستاز بولا ءبىلدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مۇعالىمى، اعارتۋشى عازيز ءامىرحانوۆ 2005 جىلى 7 تامىزىندا قايتىس بولعان. 1967 جىلى «قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى» بەلگىسىمەن. 1978 جىلى «قازاقستانعا ەڭبەك سىڭىرگەن مۇعالىم»، قازاق سسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ «قۇرمەت» گراموتاسىمەن، ماراپاتتالعان جانە 3 مەدالى بار.

 

قىرمىزى فازىلحانقىزى تاڭاتقان,
ن.قۇلجانوۆا اتىنداعى  تورعاي گۋمانيتارلىق كوللەدجىنىڭ مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەلەۋ جانە وقىتۋ  توبىنىڭ 3 كۋرس ستۋدەنتى

oqu-zaman.kz  سايتىنان الىندى. 20.10.2017

 

سونداي-اق، وقىڭىز

قۇتتىقوجاۇلى ءابساتتار

بايمەنقوجا ۇرپاعى قۇتتىقوجاۇلى ءابساتتاردىڭ  ءوزىنىڭ باسىنان  وتكەندەرىن بىلايشا ەسكە الادى: «ءبىر كۇنى ىشكىلىككە سالىنعان  سەيسەن …

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان